श्रीगणेशाय नमः।

महाभारत — खण्ड ५ — पृष्ठ 1341–1350

महाभारत — खण्ड ५ · Gita Press, Gorakhpur · पृष्ठ 1341–1350

पृष्ठ 1341

महाभारत — खण्ड ५, पृष्ठ 1341 का मूल पृष्ठ
पूरे पर्दे पर देखने के लिये चित्र दबाएँ
पाठ पढ़ें पाठ छिपाएँ

नवाधिकद्विशततमोऽध्यायः भगवान् विष्णुका वराहरूपमें प्रकट होकर देवताओंकी रक्षा और दानवोंका विनाश कर देना तथा नारदको अनुस्मृतिस्तोत्रका उपदेश और नारदद्वारा भगवान्‌की स्तुति युधिष्ठिर उवाच

पितामह महाप्राज्ञ युधि सत्यपराक्रम ।

श्रोतुमिच्छामि कार्त्स्न्येन कृष्णमव्ययमीश्वरम् ॥ १ ॥

युधिष्ठिरने पूछा- युद्धमें सच्चा पराक्रम प्रकट करनेवाले महाप्राज्ञ पितामह! भगवान् श्रीकृष्ण अविनाशी ईश्वर हैं; मैं पूर्णरूपसे इनके महत्त्वका वर्णन सुनना चाहता हूँ ॥ १ ॥

यच्चास्य तेजः सुमहद् यच्च कर्म पुरा कृतम् ।

तन्मे सर्वं यथातत्त्वं ब्रूहि त्वं पुरुषर्षभ ॥ २ ॥

पुरुषप्रवर! इनका जो महान् तेज है, इन्होंने पूर्वकालमें जो महान् कर्म किया है, वह सब आप मुझे यथार्थरूपसे बताइये ॥ २ ॥

तिर्यग्योनिगतं रूपं कथं धारितवान् प्रभुः केन कार्यनिसर्गेण तमाख्याहि महाबल ॥ ३ ॥

महाबली पितामह! सम्पूर्ण जगत्के प्रभु होकर भी इन्होंने किस निमित्तसे तिर्यग्योनिमें जन्म ग्रहण किया; यह मुझे बताइये ॥ ३ ॥

भीष्म उवाच

पुराहं मृगयां यातो मार्कण्डेयाश्रमे स्थितः ।

तत्रापश्यं मुनिगणान् समासीनान् सहस्रशः ॥ ४ ॥

भीष्मजीने कहा- राजन्! पहलेकी बात है, मैं शिकार खेलनेके लिये वनमें गया और

मार्कण्डेय मुनिके आश्रमपर ठहरा । वहाँ मैंने सहस्रों मुनियोंको बैठे देखा ॥ ४ ॥

ततस्ते मधुपर्केण पूजां चक्रुरथो मयि ।

प्रतिगृह्य च तां पूजां प्रत्यनन्दमृषीनहम् ॥ ५ ॥

मेरे जानेपर उन महर्षियोंने मधुपर्क समर्पित करके मेरा आतिथ्य सत्कार किया । मैंने भी उनका सत्कार ग्रहण करके उन सभी महर्षियोंका अभिनन्दन किया ॥ ५ ॥

कथैषा कथिता तत्र कश्यपेन महर्षिणा ।

मनःप्रह्लादिनीं दिव्यां तामिहैकमनाः शृणु ॥ ६ ॥

फिर महर्षि कश्यपने मनको आनन्द प्रदान करनेवाली यह दिव्य कथा मुझे सुनायी । मैं उसे कहता हूँ, तुम एकाग्रचित्त होकर सुनो ॥ ६ ॥

पृष्ठ 1342

महाभारत — खण्ड ५, पृष्ठ 1342 का मूल पृष्ठ
पूरे पर्दे पर देखने के लिये चित्र दबाएँ
पाठ पढ़ें पाठ छिपाएँ

पुरा दानवमुख्या हि क्रोधलोभसमन्विताः ।

बलेन मत्ताः शतशो नरकाद्या महासुराः ॥ ७ ॥

पूर्वकालमें नरकासुर आदि सैकड़ों मुख्य- मुख्य दानव क्रोध और लोभके वशीभूत हो बलके मदसे मतवाले हो गये थे ॥ ७ ॥

तथैव चान्ये बहवो दानवा युद्धदुर्मदाः ।

न सहन्ते स्म देवानां समृद्धिं तामनुत्तमाम् ॥ ८ ॥

इनके सिवा और भी बहुत- से रणदुर्मद दानव थे, जो देवताओंकी उत्तम समृद्धिको सहन नहीं कर पाते थे ॥

दानवैरर्द्यमानास्तु देवा देवर्षयस्तथा ।

न शर्म लेभिरे राजन् विशमानास्ततस्ततः ॥ ९ ॥

राजन्! उन दानवोंसे पीड़ित हो देवता और देवर्षि कहीं चैन नहीं पाते थे । वे इधर- उधर लुकते - छिपते फिरते थे ॥ ९ ॥

पृथिवीमार्तरूपां ते समपश्यन् दिवौकसः ।

दानवैरभिसंस्तीर्णां घोररूपैर्महाबलैः ॥ १० ॥

समूचे भूमण्डलमें भयानक रूपधारी महाबली दानव फैल गये थे । देवताओंने देखा, यह पृथ्वी दानवोंके पापभारसे पीड़ित एवं आर्त हो उठी है ॥ १० ॥

भारार्तामप्रहृष्टां च दुःखितां संनिमज्जतीम् ।

अथादितेयाः संत्रस्ता ब्रह्माणमिदमब्रुवन् ॥ ११ ॥

यह भारसे व्याकुल, हर्ष और उल्लाससे शून्य तथा दुखी हो रसातलमें डूब रही है । यह देखकर अदितिके सभी पुत्र भयसे थर्रा उठे और ब्रह्माजीसे इस प्रकार बोले— ॥ ११ ॥

कथं शक्ष्यामहे ब्रह्मन् दानवैरभिमर्दनम् ।

स्वयम्भूस्तानुवाचेदं निसृष्टोऽत्र विधिर्मया ॥ १२ ॥

‘ ब्रह्मन्! दानवलोग जो हमें इस प्रकार रौंद रहे हैं, इसे हम किस प्रकार सह सकेंगे? ' तब स्वयम्भू ब्रह्माने उनसे इस प्रकार कहा - ' देवताओ! इस विपत्तिको दूर करनेके लिये मैंने उपाय कर दिया है ॥ १२ ॥

ते वरेणाभिसम्पन्ना बलेन च मदेन च ।

नावबुध्यन्ति सम्मूढा विष्णुमव्यक्तदर्शनम् ॥ १३ ॥

वराहरूपिणं देवमधृष्यममरैरपि । ‘ वे दानव वर पाकर बल और अभिमानसे मत्त हो उठे हैं । वे मूढ़ दैत्य अव्यक्तस्वरूप भगवान् विष्णुको नहीं जानते, जो देवताओंके लिये भी दुर्धर्ष हैं । उन्होंने वाराह रूप धारण कर रखा है ॥ १३३ ॥

एष वेगेन गत्वा हि यत्र ते दानवाधमाः ॥ १४ ॥

अन्तर्भूमिगता घोरा निवसन्ति सहस्रशः ।

पृष्ठ 1343

महाभारत — खण्ड ५, पृष्ठ 1343 का मूल पृष्ठ
पूरे पर्दे पर देखने के लिये चित्र दबाएँ
पाठ पढ़ें पाठ छिपाएँ

शमयिष्यति तच्छ्रुत्वा जहृषुः सुरसत्तमाः ॥ १५ ॥

‘ वे सहस्रों घोर दैत्य और दानवाधम भूमिके भीतर पाताललोकमें निवास करते हैं; भगवान् वाराह वेगपूर्वक वहीं जाकर उन सबका विनाश कर देंगे । यह सुनकर सभी श्रेष्ठ देवता हर्षसे खिल उठे ॥ १४-१५ ॥

ततो विष्णुर्महातेजा वाराहं रूपमास्थितः ।

अन्तर्भूमिं सम्प्रविश्य जगाम दितिजान् प्रति ॥ १६ ॥

उधर महातेजस्वी भगवान् विष्णु वाराहरूप धारण कर बड़े वेगसे भूमिके भीतर प्रविष्ट हुए और दैत्योंके पास जा पहुँचे ॥ १६ ॥

दृष्ट्वा च सहिताः सर्वे दैत्याः सत्त्वममानुषम् ।

प्रसह्य तरसा सर्वे संतस्थुः कालमोहिताः ॥ १७ ॥

उस अलौकिक जन्तुको देखकर सब दैत्य एक साथ हो वेगपूर्वक उसका सामना करनेके लिये हठात् खड़े हो गये; क्योंकि वे कालसे मोहित हो रहे थे ।

ततस्ते समभिद्रुत्य वराहं जगृहुः समम् ।

संक्रुद्धाश्च वराहं तं व्यकर्षन्त समन्ततः ॥ १८ ॥

उन सबने कुपित होकर भगवान् वाराहपर एक साथ धावा बोल दिया और उन्हें हाथोंहाथ पकड़ लिया । पकड़कर वे वाराहदेवको चारों ओरसे खींचने लगे ॥ १८ ॥

दानवेन्द्रा महाकाया महावीर्यबलोच्छ्रिताः ।

नाशक्नुवंश्च किंचित् ते तस्य कर्तुं तदा विभो ॥ १ ९ ॥

प्रभो! यद्यपि वे विशालकाय दानवराज महान् बल और वीर्यसे सम्पन्न थे, तो भी उन भगवान्का कुछ बिगाड़ न सके ॥ १ ९ ॥

ततोऽगच्छत् विस्मयं ते दानवेन्द्रा भयं तथा ।

संशयं गतमात्मानं मेनिरे च सहस्रशः ॥ २० ॥

इससे उन दानवेन्द्रोंको बड़ा विस्मय और भय प्राप्त हुआ । वे सहस्रों दैत्य अपने आपको जीवनके संशयमें पड़ा हुआ मानने लगे ॥ २० ॥

ततो देवाधिदेवः स योगात्मा योगसारथिः ।

योगमास्थाय भगवांस्तदा भरतसत्तम ॥ २१ ॥

विननाद महानादं क्षोभयन् दैत्यदानवान् ।

संनादिता येन लोकाः सर्वाश्चैव दिशो दश ॥ २२ ॥

भरतश्रेष्ठ! इसके बाद योगस्वरूप योगके नियन्ता देवाधिदेव भगवान् वाराह दैत्यों और दानवोंको क्षोभमें डालनेके लिये योगका आश्रय ले बड़े जोर- जोरसे गर्जना करने लगे । उस भीषण गर्जनासे तीनों लोक और ये सारी दसों दिशाएँ गूँज उठीं ॥ २१-२२ ॥

तेन संनादशब्देन लोकानां क्षोभ आगमत् ।

संत्रस्ताश्च भृशं लोके देवाः शक्रपुरोगमाः ॥ २३ ॥

पृष्ठ 1344

महाभारत — खण्ड ५, पृष्ठ 1344 का मूल पृष्ठ
पूरे पर्दे पर देखने के लिये चित्र दबाएँ
पाठ पढ़ें पाठ छिपाएँ

उस भीषण गर्जनासे समस्त लोकोंमें हलचल मच गयी । स्वर्गलोकमें इन्द्र आदि देवता भी अत्यन्त भयभीत हो उठे ॥ २३ ॥

निर्विचेष्टं जगच्चापि बभूवातिभृशं तदा ।

स्थावरं जङ्गमं चैव तेन नादेन मोहितम् ॥ २४ ॥

उस सिंहनादसे मोहित होकर समस्त चराचर जगत् अत्यन्त चेष्टारहित हो गया ॥ २४ ॥

ततस्ते दानवाः सर्वे तेन नादेन भीषिताः ।

पेतुर्गतासवश्चैव विष्णुतेजः प्रमोहिताः ॥ २५ ॥

तदनन्तर वे सब दानव भगवान्‌की उस गर्जनासे भयभीत हो प्राणशून्य होकर पृथ्वीपर गिर पड़े । वे सब - के - सब भगवान् विष्णुके तेजसे मोहित हो अपनी सुध- बुध खो बैठे थे ॥ २५ ॥

रसातलगतश्चापि वराहस्त्रिदशद्विषाम् ।

खुरैर्विदारयामास मांसमेदोऽस्थिसंचयान् ॥ २६ ॥

पृष्ठ 1345

महाभारत — खण्ड ५, पृष्ठ 1345 का मूल पृष्ठ
पूरे पर्दे पर देखने के लिये चित्र दबाएँ
पाठ पढ़ें पाठ छिपाएँ

भगवान् वराहकी ऋषियोंद्वारा स्तुति

पृष्ठ 1346

महाभारत — खण्ड ५, पृष्ठ 1346 का मूल पृष्ठ
पूरे पर्दे पर देखने के लिये चित्र दबाएँ
पाठ पढ़ें पाठ छिपाएँ

रसातलमें जाकर भी भगवान् वाराहने देवद्रोही असुरोंको अपने खुरोंसे विदीर्ण कर दिया । उनके मांस, मेदा और हड्डियोंके ढेर लग गये थे ॥ २६ ॥

नादेन तेन महता सनातन इति स्मृतः ।

पद्मनाभो महायोगी भूताचार्यः स भूतराट् ॥ २७ ॥

सम्पूर्ण प्राणियोंके आचार्य और स्वामी महायोगी वे भगवान् पद्मनाभ अपने महान् सिंहनादके कारण ‘ सनातन*' माने गये हैं ॥ २७ ॥

ततो देवगणाः सर्वे पितामहमुपाद्रवन् ।

तत्र गत्वा महात्मानमूचुश्चैव जगत्पतिम् ॥ २८ ॥

नादोऽयं कीदृशो देव नैतं विद्म वयं प्रभो ।

कोऽसौ हि कस्य वा नादो येन विह्वलितं जगत् ॥ २ ९ ॥

देवाश्च दानवाश्चैव मोहितास्तस्य तेजसा । उनके उस सिंहनादको सुनकर सब देवता जगदीश्वर भगवान् ब्रह्माजीके पास गये । वहाँ पहुँचकर वे इस प्रकार बोले— ' देव! प्रभो! यह कैसा सिंहनाद है? इसे हमलोग नहीं जानते ।

वह कौन वीर है? अथवा किसकी गर्जना है? जिसने इस जगत्को व्याकुल कर दिया है ।

देवता और दानव सभी उसके तेजसे मोहित हो रहे हैं ' ॥ २८-२९ ३ ॥

एतस्मिन्नन्तरे विष्णुर्वाराहं रूपमास्थितः ।

उदतिष्ठन्महाबाहो स्तूयमानो महर्षिभिः ॥ ३० ॥

महाबाहो! इसी बीचमें वाराहरूपधारी भगवान् विष्णु जलसे ऊपर उठे । उस समय महर्षिगण उनकी स्तुति कर रहे थे ॥ ३० ॥

पितामहउवाच

निहत्य दानवपतीन् महावर्ष्मा महाबलः ।

एष देवो महायोगी भूतात्मा भूतभावनः ॥ ३१ ॥

ब्रह्माजी बोले – देवताओ! ये महाकाय महाबली महायोगी भूतभावन भूतात्मा भगवान् विष्णु हैं, जो दानवराजोंका वध करके आ रहे हैं ॥ ३१ ॥

सर्वभूतेश्वरो योगी मुनिरात्मा तथाऽऽत्मनः ।

स्थिरीभवत कृष्णोऽयं सर्वविघ्नविनाशनः ॥ ३२ ॥

ये सम्पूर्ण भूतोंके ईश्वर, योगी, मुनि तथा आत्माके भी आत्मा हैं, ये ही समस्त विघ्नोंका विनाश करनेवाले श्रीकृष्ण हैं; अतः तुमलोग धैर्य धारण करो ॥ ३२ ॥

कृत्वा कर्मातिसाध्वेतदशक्यममितप्रभः ।

समायातः स्वमात्मानं महाभागो महाद्युतिः ॥ ३३ ॥

अनन्त प्रभासे परिपूर्ण, महातेजस्वी एवं महान् सौभाग्यके आश्रयभूत ये भगवान् अत्यन्त उत्तम और दूसरोंके लिये असम्भव कार्य करके आ रहे हैं ॥ ३३ ॥

पृष्ठ 1347

महाभारत — खण्ड ५, पृष्ठ 1347 का मूल पृष्ठ
पूरे पर्दे पर देखने के लिये चित्र दबाएँ
पाठ पढ़ें पाठ छिपाएँ

पद्मनाभो महायोगी महात्मा भूतभावनः ।

न संतापो न भीः कार्या शोको वा सुरसत्तमाः ॥ ३४ ॥

सुरश्रेष्ठगण! ये महायोगी भूतभावन महात्मा पद्मनाभ हैं; अतः तुम्हें अपने मनसे संताप, भय एवं शोकको दूर कर देना चाहिये ॥ ३४ ॥

विधिरेष प्रभावश्च कालः संक्षयकारकः ।

लोकान् धारयता तेन नादो मुक्तो महात्मना ॥ ३५ ॥

ये ही विधि हैं, ये ही प्रभाव हैं और ये ही संहारकारी काल हैं, इन्हीं परमात्माने सम्पूर्ण जगत्की रक्षा करते हुए यह भीषण सिंहनाद किया है ॥ ३५ ॥

स एष हि महाबाहुः सर्वलोकनमस्कृतः ।

अच्युतः पुण्डरीकाक्षः सर्वभूतादिरीश्वरः ॥ ३६ ॥

ये सम्पूर्ण भूतोंके आदि कारण, सर्वलोकवन्दित ईश्वर महाबाहु कमलनयन अच्युत हैं ॥ ३६ ॥

(युधिष्ठिर उवाच

पितामह महाप्राज्ञ सर्वशास्त्रविशारद ।

प्रयाणकाले किं जप्यं मोक्षिभिस्तत्त्वचिन्तकैः ॥

युधिष्ठिरने पूछा- सम्पूर्ण शास्त्रोंके ज्ञानमें निपुण महाप्राज्ञ पितामह! मोक्षकी अभिलाषा रखनेवाले तत्त्व-चिन्तकोंको मृत्युकालमें किस मन्त्रका जप करना चाहिये ॥

किमनुस्मरन् कुरुश्रेष्ठ मरणे पर्युपस्थिते ।

प्राप्नुयात् परमां सिद्धिं श्रोतुमिच्छामि तत्त्वतः ॥

कुरुश्रेष्ठ! मृत्युका समय उपस्थित होनेपर किसका चिन्तन करनेवाला पुरुष परम सिद्धिको प्राप्त हो सकता है? यह मैं यथार्थरूपसे सुनना चाहता हूँ ॥ भीष्म उवाच

सद्युक्तिसहितः सूक्ष्म उक्तः प्रश्नस्त्वयानघ ।

शृणुष्वावहितो राजन् नारदेन पुरा श्रुतम् ॥

भीष्मजीने कहा- राजन्! निष्पाप नरेश! तुमने जो प्रश्न उपस्थित किया है, वह उत्तम युक्तियुक्त और सूक्ष्म है । उसे सावधान होकर सुनो । जो पूर्वकालमें मैंने नारदजीसे सुना था, वहीं मैं तुमसे कहता हूँ ॥

श्रीवत्साङ्कं जगद्बीजमनन्तं लोकसाक्षिणम् ।

पुरा नारायणं देवं नारदः परिपृष्टवान् ॥

जिनका वक्षःस्थल श्रीवत्सचिह्नसे सुशोभित है, जो इस जगत्के बीज ( मूल कारण) हैं, जिनका कहीं अन्त नहीं है तथा जो इस जगत्के साक्षी हैं, उन्हीं भगवान् नारायणसे पूर्वकालमें नारदजीने इस प्रकार प्रश्न किया ॥

पृष्ठ 1348

महाभारत — खण्ड ५, पृष्ठ 1348 का मूल पृष्ठ
पूरे पर्दे पर देखने के लिये चित्र दबाएँ
पाठ पढ़ें पाठ छिपाएँ

नारद उवाच

त्वामक्षरं परं ब्रह्म निर्गुणं तमसः परम् ।

आहुर्वेद्यं परं धाम ब्रह्मादिकमलोद्भवम् ॥

भगवन् भूतभव्येश श्रद्दधानैर्जितेन्द्रियैः ।

कथं भक्तैर्विचिन्त्योऽसि योगिभिर्मोक्षकांक्षिभिः ॥

नारदजीने पूछा — भगवन्! महर्षिगण कहते हैं, आप अविनाशी ( नित्य ), परब्रह्म, निर्गुण, अज्ञानान्धकार एवं तमोगुणसे अतीत, विद्याके अधिपति, परम धामस्वरूप, ब्रह्मा तथा उनकी प्राकट्यभूमि- आदिकमलके उत्पत्ति-स्थान हैं । भूत और भविष्यके स्वामी परमेश्वर! श्रद्धालु और जितेन्द्रिय भक्तों तथा मोक्षकी अभिलाषा रखनेवाले योगियोंको आपके स्वरूपका किस प्रकार चिन्तन करना चाहिये? ॥

किं च जप्यं जपेन्नित्यं कल्यमुत्थाय मानवः ।

कथं युञ्जन् सदा ध्यायेद् ब्रूहि तत्त्वं सनातनम् ॥

मनुष्य प्रतिदिन सबेरे उठकर किस जपनीय मन्त्रका जप करे और योगी पुरुष किस प्रकार निरन्तर ध्यान करे? आप इस सनातन तत्त्वका वर्णन कीजिये ॥

श्रुत्वा तस्य तु देवर्षेर्वाक्यं वाचस्पतिः स्वयम् ।

प्रोवाच भगवान् विष्णुर्नारदं वरदः प्रभुः ॥

देवर्षि नारदका यह वचन सुनकर वाणीके अधिपति वरदायक भगवान् विष्णुने नारदजीसे इस प्रकार कहा ॥ श्रीभगवानुवाच

हन्त ते कथयिष्यामि इमां दिव्यामनुस्मृतिम् ।

यामधीत्य प्रयाणे तु मद्भावायोपपद्यते ॥

श्रीभगवान् बोले – देवर्षे! मैं हर्षपूर्वक तुम्हारे सामने इस दिव्य अनुस्मृतिका वर्णन करता हूँ। मृत्युकालमें जिसका अध्ययन और श्रवण करके मनुष्य मेरे स्वरूपको प्राप्त हो जाता है ॥

ओङ्कारमग्रतः कृत्वा मां नमस्कृत्य नारद ।

एकाग्रः प्रयतो भूत्वा इमं मन्त्रमुदीरयेत् ॥

ओं नमो भगवते वासुदेवायेति । नारद! आदिमें ओंकारका उच्चारण करके मुझे नमस्कार करे। अर्थात् एकाग्र एवं पवित्रचित्त होकर इस मन्त्रका उच्चारण करे– 'ॐ नमो भगवते वासुदेवाय ' इति ॥ इत्युक्तो नारदः प्राह प्राञ्जलिः प्रणतः स्थितः ॥ सर्वदेवेश्वरं विष्णुं सर्वात्मानं हरिं प्रभुम् ।

पृष्ठ 1349

महाभारत — खण्ड ५, पृष्ठ 1349 का मूल पृष्ठ
पूरे पर्दे पर देखने के लिये चित्र दबाएँ
पाठ पढ़ें पाठ छिपाएँ

भगवान्‌के ऐसा कहनेपर नारदजी हाथ जोड़ प्रणाम करके खड़े हो गये और उन सर्वदेवेश्वर सर्वात्मा एवं पापहारी प्रभु श्रीविष्णुसे बोले ॥ नारद उवाच अव्यक्तं शाश्वतं देवं प्रभवं पुरुषोत्तमम् ॥ प्रपद्ये प्राञ्जलिर्विष्णुमक्षरं परमं पदम् । नारदजीने कहा – प्रभो! जो अव्यक्त सनातन देवता, सबकी उत्पत्तिके कारण, पुरुषोत्तम, अविनाशी और परम पदस्वरूप हैं, उन भगवान् विष्णुकी मैं हाथ जोड़कर शरण लेता हूँ ॥ पुराणं प्रभवं नित्यमक्षयं लोकसाक्षिणम् ॥ प्रपद्ये पुण्डरीकाक्षमीशं भक्तानुकम्पिनम् । जो पुराणपुरुष, सबकी उत्पत्तिके कारण, नित्य, अक्षय और सम्पूर्ण जगत्के साक्षी हैं, जिनके नेत्र कमलके समान सुन्दर हैं, उन भक्तवत्सल भगवान् विष्णुकी मैं शरण लेता हूँ ॥ लोकनाथं सहस्राक्षमद्भुतं परमं पदम् ॥ भगवन्तं प्रपन्नोऽस्मि भूतभव्यभवत्प्रभुम् । जो सम्पूर्ण लोकोंके स्वामी तथा संरक्षक हैं, जिनके सहस्रों नेत्र हैं; तथा जो भूत, भविष्य और वर्तमानके स्वामी हैं, उन अद्भुत परमपदरूप भगवान् विष्णुकी मैं शरण लेता

हूँ।

स्रष्टारं सर्वलोकानामनन्तं विश्वतोमुखम् ॥

पद्मनाथं हृषीकेशं प्रपद्ये सत्यमच्युतम् । समस्त लोकोंके स्रष्टा और सब ओर मुखवाले, अनन्त, सत्य, अच्युत एवं सम्पूर्ण इन्द्रियोंके स्वामी भगवान् पद्मनाभकी मैं शरण लेता हूँ ॥ हिरण्यगर्भममृतं भूगर्भं परतः परम् ॥ प्रभोः प्रभुमनाद्यन्तं प्रपद्ये तं रविप्रभम् । जो हिरण्यगर्भ, अमृतस्वरूप, पृथ्वीको गर्भमें धारण करनेवाले, परात्पर तथा प्रभुओंके भी प्रभु हैं, उन अनादि, अनन्त तथा सूर्यके समान कान्तिवाले भगवान् श्रीहरिकी मैं शरण लेता हूँ ॥ सहस्रशीर्षं पुरुषं महर्षिं तत्त्वभावनम् ॥ प्रपद्ये सूक्ष्ममचलं वरेण्यमभयप्रदम् । जिनके सहस्रों मस्तक हैं, जो अन्तर्यामी आत्मा हैं, तत्त्वोंका चिन्तन करनेवाले महर्षि कपिलस्वरूप हैं, उन सूक्ष्म, अचल, वरेण्य और अभयप्रद भगवान् श्रीहरिकी शरण लेता हूँ॥ नारायणं पुराणर्षिं योगात्मानं सनातनम् ॥

पृष्ठ 1350

महाभारत — खण्ड ५, पृष्ठ 1350 का मूल पृष्ठ
पूरे पर्दे पर देखने के लिये चित्र दबाएँ
पाठ पढ़ें पाठ छिपाएँ

संस्थानं सर्वतत्त्वानां प्रपद्ये ध्रुवमीश्वरम् । जो पुरातन ऋषि नारायण हैं, योगात्मा हैं, सनातन पुरुष हैं, सम्पूर्ण तत्त्वोंके अधिष्ठान एवं अविनाशी ईश्वर हैं, उन भगवान् श्रीहरिकी मैं शरण लेता हूँ ॥ यः प्रभुः सर्वभूतानां येन सर्वमिदं ततम् ॥ चराचरगुरुर्विष्णुः स मे देवः प्रसीदतु । जो सम्पूर्ण भूतोंके प्रभु हैं, जिन्होंने इस समस्त संसारको व्याप्त कर रखा है; तथा जो चर और अचर प्राणियोंके गुरु हैं, वे भगवान् विष्णु मुझपर प्रसन्न हों ॥ यस्मादुत्पद्यते ब्रह्मा पद्मयोनिः पितामहः ॥ ब्रह्मयोनिर्हि विश्वात्मा स मे विष्णुः प्रसीदतु । जिनसे पद्मयोनि पितामह ब्रह्माकी उत्पत्ति होती है; तथा जो वेद और ब्राह्मणोंकी योनि हैं, वे विश्वात्मा विष्णु मुझपर प्रसन्न हों ॥

यः पुरा प्रलये प्राप्ते नष्टे स्थावरजङ्गमे ।

ब्रह्मादिषु प्रलीनेषु नष्टे लोके परावरे ॥

आभूतसम्प्लवे चैव प्रलीने प्रकृतौ महान् ।

एकस्तिष्ठति विश्वात्मा स मे विष्णुः प्रसीदतु ॥

प्राचीन कालमें महाप्रलय प्राप्त होनेपर जब सभी चराचर प्राणी नष्ट हो जाते हैं, ब्रह्मा आदि देवताओंका भी लय हो जाता है और संसारकी छोटी- बड़ी सभी वस्तुएँ लुप्त हो जाती हैं; तथा सम्पूर्ण भूतोंका क्रमशः लय होकर जब प्रकृतिमें महत्तत्त्व भी विलीन हो जाता है, उस समय जो एकमात्र शेष रह जाते हैं, वे विश्वात्मा विष्णु मुझपर प्रसन्न हों ॥

चतुर्भिश्च चतुर्भिश्च द्वाभ्यां पञ्चभिरेव च ।

हूयते च पुनर्द्वाभ्यां स मे विष्णुः प्रसीदतु ॥

चार, चार, दो, पाँच तथा दो - इन सत्रह अक्षरोंवाले मन्त्रोंद्वारा जिन्हें आहुति दी जाती है, वे भगवान् विष्णु मुझपर प्रसन्न हों ॥

पर्जन्यः पृथिवी सस्यं कालो धर्मः क्रियाक्रिये ।

गुणाकरः स मे बभ्रुर्वासुदेवः प्रसीदतु ॥

मेघ, पृथ्वी, सस्य, काल, धर्म, कर्म और कर्मका अभाव– ये सब जिनके स्वरूप हैं, गुणोंके भण्डाररूप वे श्यामवर्ण भगवान् वासुदेव मुझपर प्रसन्न हों ॥

अग्नीषोमार्कताराणां ब्रह्मरुद्रेन्द्रयोगिनाम् ।

यस्तेजयति तेजांसि स मे विष्णुः प्रसीदतु ॥

जो अग्नि, चन्द्रमा, सूर्य, तारागण, ब्रह्मा, रुद्र, इन्द्र तथा योगियोंके भी तेजको जीत लेते हैं, वे भगवान् विष्णु मुझपर प्रसन्न हों ॥

योगावास नमस्तुभ्यं सर्वावास वरप्रद ।

यज्ञगर्भ हिरण्याङ्ग पञ्चयज्ञ नमोऽस्तु ते ॥