श्रीगणेशाय नमः।

महाभारत — खण्ड ५ — पृष्ठ 2391–2400

महाभारत — खण्ड ५ · Gita Press, Gorakhpur · पृष्ठ 2391–2400

पृष्ठ 2391

महाभारत — खण्ड ५, पृष्ठ 2391 का मूल पृष्ठ
पूरे पर्दे पर देखने के लिये चित्र दबाएँ
पाठ पढ़ें पाठ छिपाएँ

राजन्! जैसे सारे जल - प्रवाह समुद्रसे ही प्रसारको प्राप्त होते हैं और फिर उस समुद्रमें ही आकर मिल जाते हैं, उसी प्रकार ज्ञानरूपी जलके महान् प्रवाह नारायणसे ही प्रकट होकर फिर उन्हीं में लीन हो जाते हैं ॥ ८३ ॥

एष ते कथितो धर्मः सात्वतः कुरुनन्दन ।

कुरुष्वैनं यथान्यायं यदि शक्तोऽसि भारत ॥ ८४ ॥

भरतभूषण! कुरुनन्दन! यह तुम्हें सात्वत- धर्मका परिचय दिया गया है । यदि तुमसे हो सके तो यथोचितरूपसे इस धर्मका पालन करो ॥ ८४ ॥

एवं हि स महाभागो नारदो गुरवे मम ।

श्वेतानां यतिनां चाह एकान्तगतिमव्ययाम् ॥ ८५ ॥

इस प्रकार महाभाग नारदजीने मेरे गुरु व्यासजीसे श्वेतवस्त्रधारी गृहस्थों और काषायवस्त्रधारी संन्यासियोंकी अविनश्वर एकान्त गतिका वर्णन किया है ॥ ८५ ॥

व्यासश्चाकथयत् प्रीत्या धर्मपुत्राय धीमते ।

स एवायं मया तुभ्यमाख्यातः प्रसृतो गुरोः ॥ ८६ ॥

व्यासजीने भी बुद्धिमान् धर्मपुत्र युधिष्ठिरको प्रेमपूर्वक इस धर्मका उपदेश दिया । गुरुके मुखसे प्रकट हुए उसी धर्मका मैंने यहाँ तुम्हारे लिये वर्णन किया है ॥ ८६ ॥

इत्थं हि दुश्चरो धर्म एष पार्थिवसत्तम ।

यथैव त्वं तथैवान्ये भवन्तीह विमोहिताः ॥ ८७ ॥

नृपश्रेष्ठ! इस तरह यह धर्म दुष्कर है । तुम्हारी तरह दूसरे लोग भी इसके विषयमें मोहित हो जाते हैं ॥ ८७ ॥

कृष्ण एव हि लोकानां भावनो मोहनस्तथा ।

संहारकारकश्चैव कारणं च विशांपते ॥ ८८ ॥

प्रजानाथ! भगवान् श्रीकृष्ण ही सम्पूर्ण लोकोंके पालक, मोहक, संहारक तथा कारण हैं ( अतः तुम उन्हींका भक्तिभावसे भजन करो । ) ॥ ८८ ॥

इति श्रीमहाभारते शान्तिपर्वणि मोक्षधर्मपर्वणि नारायणीये ऐकान्तिकभावेऽष्टचत्वारिंशदधिकत्रिशततमोऽध्यायः ॥ ३४८ ॥

इस प्रकार श्रीमहाभारत शान्तिपर्वके अन्तर्गत मोक्षधर्मपर्वमें नारायणकी महिमा एवं उनके प्रतिऐकान्तिकभावविषयक तीन सौ अड़तालीसवाँअध्याय पूरा हुआ ॥ ३४८ ॥

पृष्ठ 2392

महाभारत — खण्ड ५, पृष्ठ 2392 का मूल पृष्ठ
पूरे पर्दे पर देखने के लिये चित्र दबाएँ
पाठ पढ़ें पाठ छिपाएँ

एकोनपञ्चाशदधिकत्रिशततमोऽध्यायः व्यासजीका सृष्टिके प्रारम्भमें भगवान् नारायणके अंशसे सरस्वतीपुत्र अपान्तरतमाके रूपमें जन्म होनेकी और उनके प्रभावकी कथा जनमेजय उवाच

सांख्यं योगः पाञ्चरात्रं वेदारण्यकमेव च ।

ज्ञानान्येतानि ब्रह्मर्षे लोकेषु प्रचरन्ति ह ॥ १ ॥

जनमेजयने पूछा –ब्रह्मर्षे! सांख्य, योग, पाञ्चरात्र और वेदोंके आरण्यकभाग — ये चार प्रकारके ज्ञान सम्पूर्ण लोकोंमें प्रचलित हैं ॥ १ ॥

किमेतान्येकनिष्ठानि पृथनिष्ठानि वा मुने ।

प्रब्रूहि वै मया पृष्टः प्रवृत्तिं च यथाक्रमम् ॥ २ ॥

मुने! क्या ये सब एक ही लक्ष्यका बोध करानेवाले हैं अथवा पृथक् - पृथक् लक्ष्यके प्रतिपादक हैं? मेरे इस प्रश्नका आप यथावत् उत्तर दें और प्रवृत्तिका भी क्रमशः वर्णन करें ॥ २ ॥

वैशम्पायन उवाच जज्ञे बहुज्ञं परमत्युदारं यं द्वीपमध्ये सुतमात्मयोगात् । पराशरात् सत्यवती महर्षि तस्मै नमोऽज्ञानतमोनुदाय ॥ ३ ॥

वैशम्पायनजीने कहा- राजन्! देवी सत्यवतीने यमुनातटवर्ती द्वीपमें पराशर मुनिसे अपने शरीरका संयोग करके जिन बहुज्ञ और अत्यन्त उदार महर्षिको पुत्ररूपसे उत्पन्न किया था, अज्ञानरूपी अन्धकारको दूर करनेवाले ज्ञानसूर्यस्वरूप उन गुरुदेव व्यासजीको मेरा नमस्कार है ॥ ३ ॥

पितामहाद् यं प्रवदन्ति षष्ठं महर्षिमार्षेयविभूतियुक्तम् । नारायणस्यांशजमेकपुत्रं द्वैपायनं वेद महानिधानम् ॥ ४ ॥

ब्रह्माजीके आदिपुरुष जो नारायण हैं, उनके स्वरूपभूत जिन महर्षिको पूर्वपुरुष नारायणसे छठी पीढ़ीमें* उत्पन्न बताते हैं, जो ऋषियोंके सम्पूर्ण ऐश्वर्यसे सम्पन्न हैं,

पृष्ठ 2393

महाभारत — खण्ड ५, पृष्ठ 2393 का मूल पृष्ठ
पूरे पर्दे पर देखने के लिये चित्र दबाएँ
पाठ पढ़ें पाठ छिपाएँ

नारायणके अंशसे उत्पन्न हैं, अपने पिताके एक ही पुत्र हैं और द्वीपमें उत्पन्न होनेके कारण द्वैपायन कहलाते हैं, उन वेदके महान् भण्डाररूप व्यासजीको मैं प्रणाम करता हूँ ॥ ४ ॥

तमादिकालेषु महाविभूति- र्नारायणो ब्रह्ममहानिधानम् । ससर्ज पुत्रार्थमुदारतेजा व्यासं महात्मानमजं पुराणम् ॥ ५ ॥

प्राचीनकालमें उदार तेजस्वी, महान् वैभवसम्पन्न भगवान् नारायणने वैदिक ज्ञानकी महानिधिरूप महात्मा अजन्मा और पुराणपुरुष व्यासजीको अपने पुत्ररूपसे उत्पन्न किया था ॥ ५ ॥

जनमेजय उवाच

त्वयैव कथितं पूर्वं सम्भवे द्विजसत्तम ।

वसिष्ठस्य सुतः शक्तिः शक्तिपुत्रः पराशरः ॥ ६ ॥

पराशरस्य दायादः कृष्णद्वैपायनो मुनिः ।

भूयो नारायणसुतं त्वमेवैनं प्रभाषसे ॥ ७ ॥

जनमेजयने कहा –द्विजश्रेष्ठ! आपहीने पहले आदिपर्वकी कथा सुनाते समय यह कहा था कि वसिष्ठके पुत्र शक्ति, शक्तिके पुत्र पराशर और पराशरके पुत्र मुनिवर श्रीकृष्णद्वैपायन व्यास हैं और अब पुनः आप इन्हें नारायणका पुत्र बतला रहे हैं ॥ ६-७ ॥

किमतः पूर्वजं जन्म व्यासस्यामिततेजसः ।

कथयस्वोत्तममते जन्म नारायणोद्भवम् ॥ ८ ॥

श्रेष्ठ बुद्धिवाले मुनीश्वर! क्या अमिततेजस्वी व्यासजीका इससे पहले भी कोई जन्म हुआ था? नारायणसे व्यासजीका जन्म कब और कैसे हुआ? यह बतानेकी कृपा करें ॥ ८ ॥

वैशम्पायन उवाच

वेदार्थान् वेत्तुकामस्य धर्मिष्ठस्य तपोनिधेः ।

गुरोर्मे ज्ञाननिष्ठस्य हिमवत्पाद आसतः ॥ ९ ॥

कृत्वा भारतमाख्यानं तपः श्रान्तस्य धीमतः ।

शुश्रूषां तत्परा राजन् कृतवन्तो वयं तदा ॥ १० ॥

सुमन्तुर्जेमिनिश्चैव पैलश्च सुदृढव्रतः ।

अहं चतुर्थः शिष्यो वै शुकोव्यासात्मजस्तथा ॥ ११ ॥

वैशम्पायनजीने कहा- राजन्! मेरे धर्मिष्ठ गुरु वेदव्यास तपस्याकी निधि और ज्ञाननिष्ठ हैं । पहले वे वेदोंके अर्थका वास्तविक ज्ञान प्राप्त करनेकी इच्छासे हिमालयके एक शिखरपर रहते थे । ये महाभारत नामक इतिहासकी रचना करके तपस्या करते -करते थक

पृष्ठ 2394

महाभारत — खण्ड ५, पृष्ठ 2394 का मूल पृष्ठ
पूरे पर्दे पर देखने के लिये चित्र दबाएँ
पाठ पढ़ें पाठ छिपाएँ

गये थे । उन दिनों इन बुद्धिमान् गुरुकी सेवामें तत्पर हम पाँच शिष्य उनके साथ रहते थे । सुमन्तु, जैमिनि, दृढ़तापूर्वक उत्तम धर्मका पालन करनेवाले पैल, चौथा मैं और पाँचवें व्यासपुत्र शुकदेव थे ॥ ९ -११ ॥

एभिः परिवृतो व्यासः शिष्यैः पञ्चभिरुत्तमैः ।

शुशुभे हिमवत्पादे भूतैर्भूतपतिर्यथा ॥ १२ ॥

इन पाँच उत्तम शिष्योंसे घिरे हुए व्यासजी हिमालयके शिखरपर भूतोंसे परिवेष्टित भूतनाथ भगवान् शिवके समान शोभा पाते थे ॥ १२ ॥

वेदानावर्तयन् साङ्गान् भारतार्थांश्च सर्वशः ।

तमेकमनसं दान्तं युक्ता वयमुपास्महे ॥ १३ ॥

वहाँ व्यासजी अंगोंसहित सब वेदों तथा महाभारतके अर्थोंकी आवृत्ति करते और हम सब शिष्योंको पढ़ाते थे एवं हम सब लोग सदा उद्यत रहकर उन एकाग्रचित्त एवं जितेन्द्रिय गुरुकी सेवा करते थे ॥ १३ ॥

कथान्तरेऽथ कस्मिंश्चित् पृष्टोऽस्माभिर्द्विजोत्तमः ।

वेदार्थान् भारतार्थांश्च जन्म नारायणात् तथा ॥ १४ ॥

एक दिन किसी बातचीतके प्रसंगमें हमलोगोंने द्विजश्रेष्ठ व्यासजीसे वेदों और महाभारतका अर्थ तथा भगवान् नारायणसे उनके जन्म होनेका वृत्तान्त पूछा ॥ १४ ॥

स पूर्वमुक्त्वा वेदार्थान् भारतार्थांश्च तत्त्ववित् ।

नारायणादिदं जन्म व्याहर्तुमुपचक्रमे ॥ १५ ॥

तत्त्वज्ञानी व्यासजीने पहले हमें वेदों और महाभारतका अर्थ बताया । उसके बाद भगवान् नारायणसे अपने जन्मका वृत्तान्त इस प्रकार बताना आरम्भ किया— ॥ १५ ॥

शृणुध्वमाख्यानवरमिदमार्षेयमुत्तमम् ।

आदिकालोद्भवं विप्रास्तपसाधिगतं मया ॥ १६ ॥

‘ विप्रगण! ऋषिसम्बन्धी यह उत्तम आख्यान सुनो । प्राचीन कालका यह वृत्तान्त मैंने तपस्याके द्वारा जाना है ॥ १६ ॥

प्राप्ते प्रजाविसर्गे वै सप्तमे पद्मसम्भवे ।

नारायणो महायोगी शुभाशुभविवर्जितः ॥ १७ ॥

ससृजे नाभितः पूर्वं ब्रह्माणममितप्रभः ।

ततः स प्रादुरभवदथैनं वाक्यमब्रवीत् ॥ १८ ॥

‘ जब सातवें कल्पके आरम्भमें सातवीं बार ब्रह्माजीके कमलसे जन्म-ग्रहण करनेका अवसर आया, तब शुभ और अशुभसे रहित अमिततेजस्वी महायोगी भगवान् नारायणने सबसे पहले अपने नाभिकमलसे ब्रह्माजीको उत्पन्न किया । जब ब्रह्माजी प्रकट हो गये, तब उनसे भगवान्ने यह बात कही- ॥ १७-१८ ॥ मम त्वं नाभितो जातः प्रजासर्गकरः प्रभुः ।

पृष्ठ 2395

महाभारत — खण्ड ५, पृष्ठ 2395 का मूल पृष्ठ
पूरे पर्दे पर देखने के लिये चित्र दबाएँ
पाठ पढ़ें पाठ छिपाएँ

सृज प्रजास्त्वं विविधा ब्रह्मन् सजडपण्डिताः ॥ १ ९ ॥ ‘ ब्रह्मन्! तुम मेरी नाभिसे प्रजावर्गकी सृष्टि करनेके लिये उत्पन्न हुए हो और इस कार्यमें समर्थ हो; अतः जड - चेतनसहित नाना प्रकारकी प्रजाओंकी सृष्टि करो' ॥ १ ९ ॥

स एवमुक्तो विमुखश्चिन्ताव्याकुलमानसः ।

प्रणम्य वरदं देवमुवाच हरिमीश्वरम् ॥ २० ॥

‘ भगवान्के इस प्रकार आदेश देनेपर ब्रह्माजीका मन चिन्तासे व्याकुल हो उठा । वे सृष्टिकार्यसे विमुख हो वरदायक देवता सर्वेश्वर श्रीहरिको प्रणाम करके इस प्रकार बोले ॥ २० ॥

का शक्तिर्मम देवेश प्रजाः स्रष्टुं नमोऽस्तु ते ।

अप्रज्ञावानहं देव विधत्स्व यदनन्तरम् ॥ २१ ॥

“ देवेश्वर! मुझमें प्रजाकी सृष्टि करनेकी क्या शक्ति है? आपको नमस्कार है । देव! मैं सृष्टिविषयक बुद्धिसे सर्वथा रहित हूँ— यह जानकर अब आपको जो उचित जान पड़े, वह कीजिये ' ॥ २१ ॥

स एवमुक्तो भगवान् भूत्वाथान्तर्हितस्ततः ।

चिन्तयामास देवेशो बुद्धिं बुद्धिमतां वरः ॥ २२ ॥

'ब्रह्माजीके ऐसा कहनेपर बुद्धिमानोंमें श्रेष्ठ देवेश्वर भगवान् विष्णुने अदृश्य होकर बुद्धिका चिन्तन किया ॥ २२ ॥

स्वरूपिणी ततो बुद्धिरुपतस्थे हरिं प्रभुम् ।

योगेन चैनां निर्योगः स्वयं नियुयुजे तदा ॥ २३ ॥

' उनके चिन्तन करते ही मूर्तिमती बुद्धि उन सामर्थ्यशाली श्रीहरिकी सेवामें उपस्थित हो गयी । तदनन्तर जिनपर दूसरोंका वश नहीं चलता, उन भगवान् नारायणने स्वयं ही उस बुद्धिको उस समय योगशक्तिसे सम्पन्न कर दिया ॥ २३ ॥

स तामैश्वर्ययोगस्थां बुद्धिं गतिमतीं सतीम् ।

उवाच वचनं देवो बुद्धिं वै प्रभुरव्ययः ॥ २४ ॥

' अविनाशी प्रभु नारायणदेवने ऐश्वर्ययोगमें स्थित हुई उस सती-साध्वी प्रगतिशील बुद्धिसे कहा— ॥ २४ ॥

ब्रह्माणं प्रविशस्वेति लोकसृष्ट्यर्थसिद्धये ।

ततस्तमीश्वरादिष्टा बुद्धिः क्षिप्रं विवेश सा ॥ २५ ॥

“ तुम संसारकी सृष्टिरूप अभीष्ट कार्यकी सिद्धिके लिये ब्रह्माजीके भीतर प्रवेश करो । ' ईश्वरका यह आदेश पाकर बुद्धि शीघ्र ही ब्रह्माजीमें प्रवेश कर गयी ॥

अथैनं बुद्धिसंयुक्तं पुनः स ददृशे हरिः ।

भूयश्चैव वचः प्राह सृजेमा विविधाः प्रजाः ॥ २६ ॥

पृष्ठ 2396

महाभारत — खण्ड ५, पृष्ठ 2396 का मूल पृष्ठ
पूरे पर्दे पर देखने के लिये चित्र दबाएँ
पाठ पढ़ें पाठ छिपाएँ

'जब ब्रह्माजी सृष्टिविषयक बुद्धिसे संयुक्त हो गये, तब श्रीहरिने पुनः उनकी ओर स्नेहपूर्ण दृष्टिसे देखा और फिर इस प्रकार कहा –' अब तुम इन नाना प्रकारकी प्रजाओंकी सृष्टि करो ' ॥ २६ ॥

बाढमित्येव कृत्वासौ यथाऽऽज्ञां शिरसा हरेः ।

एवमुक्त्वा स भगवांस्तत्रैवान्तरधीयत ॥ २७ ॥

‘ तब ‘ बहुत अच्छा ' कहकर उन्होंने श्रीहरिकी आज्ञा शिरोधार्य की । इस प्रकार उन्हें सृष्टिका आदेश देकर भगवान् वहीं अन्तर्धान हो गये ॥ २७ ॥

प्राप चैनं मुहूर्तेन संस्थानं देवसंज्ञितम् ।

तां चैव प्रकृतिं प्राप्य एकीभावगतोऽभवत् ॥ २८ ॥

‘ वे एक ही मुहूर्तमें अपने देवधाममें जा पहुँचे और अपनी प्रकृतिको प्राप्त हो उसके साथ एकीभूत हो गये ॥ २८ ॥

अथास्य बुद्धिरभवत् पुनरन्या तदा किल ।

सृष्टाः प्रजा इमाः सर्वा ब्रह्मणा परमेष्ठिना ॥ २ ९ ॥

‘ तदनन्तर कुछ कालके बाद भगवान्‌के मनमें फिर दूसरा विचार उठा । वे सोचने लगे, परमेष्ठी ब्रह्माने इन समस्त प्रजाओंकी सृष्टि तो कर दी ॥ २ ९ ॥

दैत्यदानवगन्धर्वरक्षोगणसमाकुला ।

जाता हीयं वसुमती भाराक्रान्ता तपस्विनी ॥ ३० ॥

‘किंतु दैत्य, दानव, गन्धर्व और राक्षसोंसे व्याप्त हुई यह तपस्विनी पृथ्वी भारसे पीड़ित हो गयी है ॥

बहवो बलिनः पृथ्व्यां दैत्यदानवराक्षसाः ।

भविष्यन्ति तपोयुक्ता वरान् प्राप्स्यन्ति चोत्तमान् ॥ ३१ ॥

‘इस पृथ्वीपर बहुत - से ऐसे बलवान् दैत्य, दानव और राक्षस होंगे, जो तपस्यामें प्रवृत्त हो उत्तमोत्तम वर प्राप्त करेंगे ॥ ३१ ॥

अवश्यमेव तैः सर्वैर्वरदानेन दर्पितैः ।

बाधितव्याः सुरगणा ऋषयश्च तपोधनाः ॥ ३२ ॥

‘ वरदानसे घमंडमें आकर वे समस्त दानव निश्चय ही देवसमूहों तथा तपोधन ऋषियोंको बाधा पहुँचायेंगे ॥ ३२ ॥

तत्र न्याय्यमिदं कर्तुं भारावतरणं मया ।

अथ नानासमुद्भूतैर्वसुधायां यथाक्रमम् ॥ ३३ ॥

' अतः अब मुझे पृथ्वीपर क्रमशः नाना अवतार धारण करके इसके भारको उतारना उचित होगा ॥ ३३ ॥

निग्रहेण च पापानां साधूनां प्रग्रहेण च ।

इयं तपस्विनी सत्या धारयिष्यति मेदिनी ॥ ३४ ॥

पृष्ठ 2397

महाभारत — खण्ड ५, पृष्ठ 2397 का मूल पृष्ठ
पूरे पर्दे पर देखने के लिये चित्र दबाएँ
पाठ पढ़ें पाठ छिपाएँ

‘ पापियोंको दण्ड देने और साधु पुरुषोंपर अनुग्रह करनेसे यह तपस्विनी सत्यस्वरूपा पृथ्वी बलसे टिकी रह सकेगी ॥ ३४ ॥

मया ह्येषा हि ध्रियते पातालस्थेन भोगिना ।

मया धृता धारयति जगद् विश्वं चराचरम् ॥ ३५ ॥

‘ मैं पातालमें शेषनागके रूपसे रहकर इस पृथ्वीको धारण करता हूँ और मेरेद्वारा धारित होकर यह सम्पूर्ण चराचर जगत्को धारण करती है ॥ ३५ ॥

तस्मात् पृथ्व्याः परित्राणं करिष्ये सम्भवं गतः ।

एवं स चिन्तयित्वा तु भगवान् मधुसूदनः ॥ ३६ ॥

रूपाण्यनेकान्यसृजत् प्रादुर्भावे भवाय सः ।

वाराहं नारसिंहं च वामनं मानुषं तथा ॥ ३७ ॥

एभिर्मया निहन्तव्या दुर्विनीताः सुरारयः । ‘ इसलिये मैं अवतार लेकर इस पृथ्वीकी रक्षा अवश्य करूँगा । ऐसा सोच - विचारकर भगवान् मधुसूदनने जगत्के लिये अवतार ग्रहण करनेके निमित्त अपने अनेक रूपोंकी सृष्टि की अर्थात् वाराह, नरसिंह, वामन एवं मनुष्यरूपोंका स्मरण किया । उन्होंने यह निश्चय किया था कि मुझे इन अवतारोंद्वारा उद्दण्ड दैत्योंका वध करना है ॥ ३६-३७३ ॥ अथ भूयो जगत्स्रष्टा भोःशब्देनानुनादयन् ॥ ३८ ॥

सरस्वतीमुच्चचार तत्र सारस्वतोऽभवत् ।

अपान्तरतमा नाम सुतो वाक्सम्भवः प्रभुः ॥ ३ ९ ॥

‘ तदनन्तर जगत्स्रष्टा श्रीहरिने ' भोः ' शब्दसे सम्पूर्ण दिशाओंको प्रतिध्वनित करते हुए सरस्वती (वाणी ) का उच्चारण किया । इससे वहाँ सारस्वतका आविर्भाव हुआ । सरस्वती या वाणीसे उत्पन्न हुए उस शक्तिशाली पुत्रका नाम ' अपान्तरतमा ' हुआ ॥ ३८-३९ ॥

भूतभव्यभविष्यज्ञः सत्यवादी दृढव्रतः ।

तमुवाच नतं मूर्ध्ना देवानामादिरव्ययः ॥ ४० ॥

‘ वे अपान्तरतमा भूत, वर्तमान और भविष्यके ज्ञाता, सत्यवादी तथा दृढ़तापूर्वक व्रतका पालन करनेवाले थे । मस्तक झुकाकर खड़े हुए उस पुत्रसे देवताओंके आदिकारण अविनाशी श्रीहरिने कहा— ॥ ४० ॥

वेदाख्याने श्रुतिः कार्या त्वया मतिमतां वर ।

तस्मात् कुरु यथाऽऽज्ञप्तं ममैतद् वचनं मुने ॥ ४१ ॥

' बुद्धिमानोंमें श्रेष्ठ मुने! तुम्हें वेदोंकी व्याख्याके लिये ऋक्, साम, यजुष् आदि श्रुतियोंका पृथक् - पृथक् संग्रह करना चाहिये । अतः तुम मेरी आज्ञाके अनुसार कार्य करो । मुझे तुमसे इतना ही कहना है ' ॥ ४१ ॥

तेन भिन्नास्तदा वेदा मनोः स्वायम्भुवेऽन्तरे ।

ततस्तुतोष भगवान् हरिस्तेनास्य कर्मणा ॥ ४२ ॥

पृष्ठ 2398

महाभारत — खण्ड ५, पृष्ठ 2398 का मूल पृष्ठ
पूरे पर्दे पर देखने के लिये चित्र दबाएँ
पाठ पढ़ें पाठ छिपाएँ

तपसा च सुतप्तेन यमेन नियमेन च ।

मन्वन्तरेषु पुत्रत्वमेवमेव प्रवर्तकः ॥ ४३ ॥

‘ अपान्तरतमाने स्वायम्भुव मन्वन्तरमें भगवान्‌की आज्ञाके अनुसार वेदोंका विभाग किया । उनके इस कर्मसे तथा उनके द्वारा की हुई उत्तम तपस्या, यम और नियमसे भी भगवान् श्रीहरि बहुत संतुष्ट हुए और बोले— ' बेटा! तुम सभी मन्वन्तरोंमें इसी प्रकार धर्मके प्रवर्तक होओगे ' ॥

भविष्यस्यचलो ब्रह्मन्नप्रधृष्यश्च नित्यशः ।

पुनस्तिष्ये च सम्प्राप्ते कुरवो नाम भारताः ॥ ४४ ॥

भविष्यन्ति महात्मानो राजानः प्रथिता भुवि । ‘ ब्रह्मन्! तुम सदा ही अविचल एवं अजेय बने रहोगे । फिर द्वापर और कलियुगकी संधिका समय आनेपर भरतवंशमें कुरुवंशी क्षत्रिय होंगे। वे महामनस्वी राजा समस्त भूमण्डलमें विख्यात होंगे ॥ तेषां त्वत्तः प्रसूतानां कुलभेदो भविष्यति ॥ ४५ ॥

परस्परविनाशार्थं त्वामृते द्विजसत्तम । ‘द्विजश्रेष्ठ! उनमेंसे जो लोग तुम्हारी संतानोंके वंशज होंगे, उनमें परस्पर विनाशके लिये फूट हो जायगी । तुम्हारे सहयोगके बिना उनमें विग्रह होगा ॥ ४५३ ॥

तत्राप्यनेकधा वेदान् भेत्स्यसे तपसान्वितः ॥ ४६ ॥

कृष्णे युगे च सम्प्राप्ते कृष्णवर्णो भविष्यसि । ‘ उस समय भी तुम तपोबलसे सम्पन्न हो वेदोंके अनेक विभाग करोगे । उस समय कलियुग आ जानेपर तुम्हारे शरीरका वर्ण काला होगा ॥ ४६३ ॥

धर्माणां विविधानां च कर्ता ज्ञानकरस्तथा ।

भविष्यसि तपोयुक्तो न च रागाद् विमोक्ष्यसे ॥ ४७ ॥

' तुम नाना प्रकारके धर्मोंके प्रवर्तक, ज्ञानदाता और तपस्वी होओगे, परंतु रागसे सर्वथा मुक्त नहीं रहोगे ॥ ४७ ॥

वीतरागश्च पुत्रस्ते परमात्मा भविष्यति ।

महेश्वरप्रसादेन नैतद् वचनमन्यथा ॥ ४८ ॥

' तुम्हारा पुत्र भगवान् महेश्वरकी कृपासे वीतराग होकर परमात्मस्वरूप हो जायगा ।

मेरी यह बात टल नहीं सकती ॥ ४८ ॥

यं मानसं वै प्रवदन्ति विप्राः पितामहस्योत्तमबुद्धियुक्तम् । वसिष्ठमग्यं च तपोनिधानं यस्यातिसूर्यं व्यतिरिच्यते भाः ॥ ४ ९ ॥ तस्यान्वये चापि ततो महर्षिः

पृष्ठ 2399

महाभारत — खण्ड ५, पृष्ठ 2399 का मूल पृष्ठ
पूरे पर्दे पर देखने के लिये चित्र दबाएँ
पाठ पढ़ें पाठ छिपाएँ

पराशरो नाम महाप्रभावः । पिता स ते वेदनिधिर्वरिष्ठो महातपा वै तपसो निवासः ॥ ५० ॥

‘ जिन्हें ब्राह्मणलोग ब्रह्माजीका मानसपुत्र कहते ऐं, जो उत्तम बुद्धिसे युक्त, तपस्याकी निधि एवं सर्वश्रेष्ठ वसिष्ठ मुनिके नामसे प्रसिद्ध हैं और जिनका तेज भगवान् सूर्यसे भी बढ़कर प्रकाशित होता है, उन्हीं ब्रह्मर्षि वसिष्ठके वंशमें पराशर नामवाले महान् प्रभावशाली महर्षि होंगे । वे वैदिक ज्ञानके भण्डार, मुनियोंमें श्रेष्ठ, महान् तपस्वी एवं तपस्याके आवासस्थान होंगे । वे ही पराशर मुनि उस समय तुम्हारे पिता होंगे ॥ ४ ९ -५० ॥ कानीनगर्भः पितृकन्यकायां तस्मादृषेस्त्वं भविता च पुत्रः ॥ ५१ ॥

‘ उन्हीं ऋषिसे तुम पिताके घरमें रहनेवाली एक कुमारी कन्याके पुत्ररूपसे जन्म लोगे और कानीनगर्भ ( कन्याकी संतान ) कहलाओगे ॥ ५१ ॥

भूतभव्यभविष्याणां छिन्नसर्वार्थसंशयः ।

ये ह्यतिक्रान्तकाः पूर्वं सहस्रयुगपर्ययाः ॥ ५२ ॥

तांश्च सर्वान् मयोद्दिष्टान् द्रक्ष्यसे तपसान्वितः ।

पुनर्द्रक्ष्यसि चानेकसहस्रयुगपर्ययान् ॥ ५३ ॥

‘ भूत, वर्तमान और भविष्यके सभी विषयोंमें तुम्हारा संशय नष्ट हो जायगा । पहले जो सहस्र- युगोंके कल्प व्यतीत हो चुके हैं, उन सबको मेरी आज्ञासे तुम देख सकोगे और तपोबलसे सम्पन्न बने रहोगे । भविष्यमें होनेवाले अनेक कल्प भी तुम्हें दृष्टिगोचर होंगे ॥ ५२-५३ ॥

अनादिनिधनं लोके चक्रहस्तं च मां मुने ।

अनुध्यानान्मम मुने नैतद् वचनमन्यथा ॥ ५४ ॥

"मुने! तुम निरन्तर मेरा चिन्तन करनेसे जगत्में मुझ अनादि और अनन्त परमेश्वरको

चक्र हाथमें लिये देखोगे । मेरी यह बात कभी मिथ्या नहीं होगी ॥ ५४ ॥

भविष्यति महासत्त्व ख्यातिश्चाप्यतुला तव ।

शनैश्चरः सूर्यपुत्रो भविष्यति मनुर्महान् ॥ ५५ ॥

तस्मिन्मन्वन्तरे चैव मन्वादिगणपूर्वकः ।

त्वमेव भविता वत्स मत्प्रसादान्न संशयः ॥ ५६ ॥

“ महान् शक्तिशाली मुनीश्वर! जगत्में तुम्हारी अनुपम ख्याति होगी । वत्स! जब सूर्यपुत्र शनैश्चर मन्वन्तरके प्रवर्तक हो महामनुके पदपर प्रतिष्ठित होंगे, उस मन्वन्तरमें तुम्हीं मेरे

कृपाप्रसादसे मन्वादि गणोंमें प्रधान होओगे । इसमें संशय नहीं है ॥ ५५-५६ ॥

यत्किंचिद् विद्यते लोके सर्वं तन्मद्विचेष्टितम् ।

अन्यो ह्यन्यं चिन्तयति स्वच्छन्दं विदधाम्यहम् ॥ ५७ ॥

पृष्ठ 2400

महाभारत — खण्ड ५, पृष्ठ 2400 का मूल पृष्ठ
पूरे पर्दे पर देखने के लिये चित्र दबाएँ
पाठ पढ़ें पाठ छिपाएँ

“ संसारमें जो कुछ हो रहा है, वह सब मेरी ही चेष्टाका फल है । दूसरे लोग दूसरी - दूसरी बातें सोचते रहते हैं, परंतु मैं स्वतन्त्रतापूर्वक अपनी इच्छाके अनुसार कार्य करता हूँ' ॥ ५७ ॥

एवं सारस्वतमृषिमपान्तरतमं तथा ।

उक्त्वा वचनमीशानः साधयस्वेत्यथाब्रवीत् ॥ ५८ ॥

‘ सरस्वती - पुत्र अपान्तरतम मुनिसे ऐसा कहकर भगवान् उन्हें विदा करते हुए बोले —'जाओ, अपना काम करो ' ॥ ५८ ॥

सोऽहं तस्य प्रसादेन देवस्य हरिमेधसः ।

अपान्तरतमा नाम ततो जातोऽऽज्ञया हरेः ।

पुनश्च जातो विख्यातो वसिष्ठकुलनन्दनः ॥ ५ ९ ॥

‘ इस प्रकार मैं भगवान् विष्णुके कृपा- प्रसादसे पहले अपान्तरतमा नामसे उत्पन्न हुआ था और अब उन्हीं श्रीहरिकी आज्ञासे पुनः वसिष्ठकुलनन्दन व्यासके नामसे उत्पन्न होकर प्रसिद्धिको प्राप्त हुआ हूँ ॥ ५ ९ ॥ तदेतत् कथितं जन्म मया पूर्वकमात्मनः नारायणप्रसादेन तथा नारायणांशजम् ॥ ६० ॥

‘ नारायणकी कृपासे और उन्हींके अंशसे जो पहले मेरा जन्म हुआ था, उसका यह वृत्तान्तमैंने"तुम सब लोगों से कहा है ॥ ६० ॥

मया हि सुमहत् तप्तं तपः परमदारुणम् ।

पुरा मतिमतां श्रेष्ठाः परमेण समाधिना ॥ ६१ ॥

‘ बुद्धिमानोंमें श्रेष्ठ शिष्यगण! पूर्वकालमें मैंने उत्तम समाधिके द्वारा अत्यन्त कठोर एवं बड़ी भारी तपस्या की थी ॥ ६१ ॥

एतद् वः कथितं सर्वं यन्मां पृच्छत पुत्रकाः ।

पूर्वजन्म भविष्यं च भक्तानां स्नेहतो मया ॥ ६२ ॥

' पुत्रो! तुमलोग मुझसे जो कुछ पूछते थे, वह सब मैंने तुम्हें कह सुनाया । तुम गुरुभक्त शिष्योंके स्नेहवश ही मैंने यह अपने पूर्वजन्म और भविष्यका वृत्तान्त तुम्हें बताया है ' ॥ ६२ ॥

वैशम्पायन उवाच

एष ते कथितः पूर्वं सम्भवोऽस्मद्गुरोर्नृप ।

व्यासस्याक्लिष्टमनसो यथा पृष्टः पुनः शृणु ॥ ६३ ॥

वैशम्पायनजी कहते हैं - नरेश्वर! तुमने जैसा मुझसे प्रश्न किया था, उसके अनुसार मैंने पहले क्लेशरहित चित्तवाले अपने गुरु व्यासजीके जन्मका वृत्तान्त कहा है । अब दूसरी बातें सुनो ॥ ६३ ॥