श्रीगणेशाय नमः।

महाभारत — खण्ड ६ — पृष्ठ 1561–1570

महाभारत — खण्ड ६ · Gita Press, Gorakhpur · पृष्ठ 1561–1570

पृष्ठ 1561

महाभारत — खण्ड ६, पृष्ठ 1561 का मूल पृष्ठ
पूरे पर्दे पर देखने के लिये चित्र दबाएँ
पाठ पढ़ें पाठ छिपाएँ

जगाम भित्त्वा मूर्धानं दिवमभ्युत्पपात ह । भीष्मजीने अपने देहके सभी द्वारोंको बंद करके प्राणोंको सब ओरसे रोक लिया था; इसलिये वह उनका मस्तक ( ब्रह्मरन्ध्र ) फोड़कर आकाशमें चला गया ॥ ६३ ॥

देवदुन्दुभिनादश्च पुष्पवर्षैः सहाभवत् ॥ ७ ॥

सिद्धा ब्रह्मर्षयश्चैव साधु साध्विति हर्षिताः । उस समय देवताओंकी दुन्दुभियाँ बज उठीं और साथ ही दिव्य पुष्पोंकी वर्षा होने लगी । सिद्धों तथा ब्रह्मर्षियोंको बड़ा हर्ष हुआ । वे भीष्मजीको साधुवाद देने लगे ॥ ७३ ॥

महोल्केव च भीष्मस्य मूर्धदेशाज्जनाधिप ॥ ८ ॥

निःसृत्याकाशमाविश्य क्षणेनान्तरधीयत । जनेश्वर! भीष्मजीका प्राण उनके ब्रह्मरन्ध्रसे निकलकर बड़ी भारी उल्काकी भाँति आकाशमें उड़ा और क्षणभरमें अन्तर्धान हो गया ॥ ८३ ॥

एवं स राजशार्दूल नृपः शान्तनवस्तदा ॥ ९ ॥

समयुज्यत कालेन भरतानां कुलोद्वहः । नृपश्रेष्ठ! इस प्रकार भरतवंशका भार वहन करनेवाले शान्तनुनन्दन राजा भीष्म कालके अधीन हुए ॥ ९ ३ ॥ ततस्त्वादाय दारूणि गन्धांश्च विविधान् बहून् ॥ १० ॥

चितां चक्रुर्महात्मानः पाण्डवा विदुरस्तथा ।

युयुत्सुश्चापि कौरव्य प्रेक्षकास्त्वितरेऽभवन् ॥ ११ ॥

कुरुनन्दन! तदनन्तर बहुत - से काष्ठ और नाना प्रकारके सुगन्धित द्रव्य लेकर महात्मा पाण्डव, विदुर और युयुत्सुने चिता तैयार की और शेष सब लोग अलग खड़े होकर देखते रहे ॥ १०-११ ॥

युधिष्ठिरश्च गाङ्गेयं विदुरश्च महामतिः ।

छादयामासतुरुभौ क्षौमैर्माल्यैश्च कौरवम् ॥ १२ ॥

राजा युधिष्ठिर और परम बुद्धिमान् विदुर इन दोनोंने रेशमी वस्त्रों और मालाओंसे कुरुनन्दन गंगापुत्र भीष्मको आच्छादित किया और चितापर सुलाया ॥ १२ ॥

धारयामास तस्याथ युयुत्सुश्छत्रमुत्तमम् ।

चामरव्यजने शुभ्रे भीमसेनार्जुनावुभौ ॥ १३ ॥

उस समय युयुत्सुने उनके ऊपर उत्तम छत्र लगाया और भीमसेन तथा अर्जुन श्वेत चँवर एवं व्यजन डुलाने लगे ॥ १३ ॥

उष्णीषे परिगृह्णीतां माद्रीपुत्रावुभौ तथा ।

स्त्रियः कौरवनाथस्य भीष्मं कुरुकुलोद्वहम् ॥ १४ ॥

तालवृन्तान्युपादाय पर्यवीजन्त सर्वशः ।

पृष्ठ 1562

महाभारत — खण्ड ६, पृष्ठ 1562 का मूल पृष्ठ
पूरे पर्दे पर देखने के लिये चित्र दबाएँ
पाठ पढ़ें पाठ छिपाएँ

माद्रीकुमार नकुल और सहदेवने पगड़ी हाथमें लेकर भीष्मजीके मस्तकपर रखी । कौरवराजके रनिवासकी स्त्रियाँ ताड़के पंखे हाथमें लेकर कुरुकुलधुरन्धर भीष्मजीके शवको सब ओरसे हवा करने लगीं ॥ १४३ ॥

ततोऽस्य विधिवच्चक्रुः पितृमेधं महात्मनः ॥ १५ ॥

यजनं बहुशश्चाग्नौ जगुः सामानि सामगाः ।

ततश्चन्दनकाष्ठैश्च तथा कालीयकैरपि ॥ १६ ॥

कालागुरुप्रभृतिभिर्गन्धैश्चोच्चावचैस्तथा ।

समवच्छाद्य गाङ्गेयं सम्प्रज्वाल्य हुताशनम् ॥ १७ ॥

अपसव्यमकुर्वन्त धृतराष्ट्रमुखाश्चिताम् । तदनन्तर पाण्डवोंने विधिपूर्वक महात्मा भीष्मका पितृमेध कर्म सम्पन्न किया । अग्निमें बहुत - सी आहुतियाँ दी गयीं । साम- गान करनेवाले ब्राह्मण साममन्त्रोंका गान करने लगे तथा धृतराष्ट्र आदिने चन्दनकी लकड़ी, कालीचन्दन और सुगन्धित वस्तुओंसे भीष्मके शरीरको आच्छादित करके उनकी चितामें आग लगा दी । फिर धृतराष्ट्र आदि सब कौरवोंने इस जलती हुई चिताकी प्रदक्षिणा की ॥ १५ – १७३ ॥ संस्कृत्य च कुरुश्रेष्ठं गाङ्गेयं कुरुसत्तमाः ॥ १८ ॥

जग्मुर्भागीरथीं पुण्यामृषिजुष्टां कुरूद्वहाः ।

अनुगम्यमाना व्यासेन नारदेनासितेन च ॥ १ ९ ॥

कृष्णेन भरतस्त्रीभिर्ये च पौराः समागताः ।

उदकं चक्रिरे चैव गाङ्गेयस्य महात्मनः ॥ २० ॥

विधिवत् क्षत्रियश्रेष्ठाः स च सर्वो जनस्तदा । इस प्रकार कुरुश्रेष्ठ भीष्मजीका दाह- संस्कार करके समस्त कौरव अपनी स्त्रियोंको साथ लेकर ऋषि - मुनियोंसे सेवित परम पवित्र भागीरथीके तटपर गये । उनके साथ महर्षि व्यास, देवर्षि नारद, असित, भगवान् श्रीकृष्ण तथा नगरनिवासी मनुष्य भी पधारे थे । वहाँ पहुँचकर उन क्षत्रियशिरोमणियों और अन्य सब लोगोंने विधिपूर्वक महात्मा भीष्मको जलांजलि दी ॥ १८—२०३ ॥ ततो भागीरथी देवी तनयस्योदके कृते ॥ २१ ॥

उत्थाय सलिलात् तस्माद् रुदती शोकविह्वला ।

परिदेवयती तत्र कौरवानभ्यभाषत ॥ २२ ॥

निबोधत यथावृत्तमुच्यमानं मयानघाः ।

राजवृत्तेन सम्पन्नः प्रज्ञयाभिजनेन च ॥ २३ ॥

उस समय कौरवोंद्वारा अपने पुत्र भीष्मको जलांजलि देनेका कार्य पूरा हो जानेपर भगवती भागीरथी जलके ऊपर प्रकट हुई और शोकसे विह्वल हो रोदन एवं विलाप करती हुई कौरवोंसे कहने लगी- ' निष्पाप पुत्रगण! मैं जो कहती हूँ, उस बातको यथार्थरूपसे

पृष्ठ 1563

महाभारत — खण्ड ६, पृष्ठ 1563 का मूल पृष्ठ
पूरे पर्दे पर देखने के लिये चित्र दबाएँ
पाठ पढ़ें पाठ छिपाएँ

सुनो । भीष्म राजोचित सदाचारसे सम्पन्न थे । वे उत्तम बुद्धि और श्रेष्ठ कुलसे सम्पन्न थे ॥ २१–२३ ॥

सत्कर्ता कुरुवृद्धानां पितृभक्तो महाव्रतः ।

जामदग्न्येन रामेण यः पुरा न पराजितः ॥ २४ ॥

दिव्यैरस्त्रैर्महावीर्यः स हतोऽद्य शिखण्डिना । ' महान् व्रतधारी भीष्म कुरुकुलवृद्ध पुरुषोंके सत्कार करनेवाले और अपने पिताके बड़े भक्त थे । हाय! पूर्वकालमें जमदग्निनन्दन परशुराम भी अपने दिव्य अस्त्रोंद्वारा जिस मेरे महापराक्रमी पुत्रको पराजित न कर सके, वह इस समय शिखण्डीके हाथसे मारा गया । यह कितने कष्टकी बात है ॥ २४ ॥

अश्मसारमयं नूनं हृदयं मम पार्थिवाः ॥ २५ ॥

अपश्यन्त्याः प्रियं पुत्रं यन्न दीर्यति मेऽद्य वै । ‘ राजाओ! अवश्य ही मेरा हृदय पत्थर और लोहेका बना हुआ है, तभी तो अपने प्रिय पुत्रको जीवित न देखकर भी आज यह फट नहीं जाता है ॥ २५३ ॥

समेतं पार्थिवं क्षत्रं काशिपुर्यां स्वयंवरे ॥ २६ ॥

विजित्यैकरथेनैव कन्याश्चायं जहार ह । ‘ काशीपुरीके स्वयंवरमें समस्त भूमण्डलके क्षत्रिय एकत्र हुए थे, किंतु भीष्मने एकमात्र रथकी ही सहायतासे उन सबको जीतकर काशिराजकी तीनों कन्याओंका अपहरण किया था ॥ २६३ ॥

यस्य नास्ति बले तुल्यः पृथिव्यामपि कश्चन ॥ २७ ॥

हतं शिखण्डिना श्रुत्वा न विदीर्येत यन्मनः । ‘ हाय! इस पृथ्वीपर बलमें जिसकी समानता करनेवाला दूसरा कोई नहीं है, उसीको शिखण्डीके हाथसे मारा गया सुनकर आज मेरी छाती क्यों नहीं फट जाती ॥ २७ ॥

जामदग्न्यः कुरुक्षेत्रे युधि येन महात्मना ॥ २८ ॥

पीडितो नातियत्नेन स हतोऽद्य शिखण्डिना । ‘जिस महामना वीरने जमदग्निनन्दन परशुरामको कुरुक्षेत्रके युद्धमें अनायास ही पीड़ित कर दिया था, वही शिखण्डीके हाथसे मारा गया, यह कितने दुःखकी बात है' ॥ २८३ ॥

एवंविधं बहु तदा विलपन्तीं महानदीम् ॥ २ ९ ॥ आश्वासयामास तदा गङ्गां दामोदरो विभुः ।

पृष्ठ 1564

महाभारत — खण्ड ६, पृष्ठ 1564 का मूल पृष्ठ
पूरे पर्दे पर देखने के लिये चित्र दबाएँ
पाठ पढ़ें पाठ छिपाएँ

श्रीकृष्ण और व्यासजीके द्वारा पुत्र - शोकाकुला गङ्गाजीको सान्त्वना

पृष्ठ 1565

महाभारत — खण्ड ६, पृष्ठ 1565 का मूल पृष्ठ
पूरे पर्दे पर देखने के लिये चित्र दबाएँ
पाठ पढ़ें पाठ छिपाएँ

ऐसी बातें कहकर जब महानदी गंगाजी बहुत विलाप करने लगीं, तब भगवान् श्रीकृष्णने उन्हें आश्वासन देते हुए कहा- ॥ २ ९ ३ ॥ समाश्वसिहि भद्रे त्वं मा शुचः शुभदर्शने ॥ ३० ॥

गतः स परमं लोकं तव पुत्रो न संशयः । ‘ भद्रे! धैर्य धारण करो । शुभदर्शने! शोक न करो । तुम्हारे पुत्र भीष्म अत्यन्त उत्तम लोकमें गये हैं, इसमें संशय नहीं है ॥ ३० ॥

वसुरेष महातेजाः शापदोषेण शोभने ॥ ३१ ॥

मानुषत्वमनुप्राप्तो नैनं शोचितुमर्हसि । ‘ शोभने! ये महातेजस्वी वसु थे, वसिष्ठजीके शाप-दोषसे इन्हें मनुष्य योनिमें आना पड़ा था । अतः इनके लिये शोक नहीं करना चाहिये ॥ ३१३ ॥

स एष क्षत्रधर्मेण अयुध्यत रणाजिरे ॥ ३२ ॥

धनंजयेन निहतो नैष देवि शिखण्डिना । ‘ देवि! इन्होंने समरांगणमें क्षत्रियधर्मके अनुसार युद्ध किया था । ये अर्जुनके हाथसे मारे गये हैं, शिखण्डीके हाथसे नहीं ॥ ३२ ॥

भीष्मं हि कुरुशार्दूलमुद्यतेषु महारणे ॥ ३३ ॥

न शक्तः संयुगे हन्तुं साक्षादपि शतक्रतुः ।

स्वच्छन्दतस्तव सुतो गतः स्वर्गं शुभानने ॥ ३४ ॥

' शुभानने! तुम्हारे पुत्र कुरुश्रेष्ठ भीष्म जब हाथमें धनुष- बाण लिये रहते, उस समय साक्षात् इन्द्र भी उन्हें युद्धमें मार नहीं सकते थे । ये तो अपनी इच्छासे ही शरीर त्यागकर स्वर्गलोकमें गये हैं ॥ ३३-३४ ॥ न शक्ता विनिहन्तुं हि रणे तं सर्वदेवताः ।

तस्मान्मा त्वं सरिच्छ्रेष्ठे शोचस्व कुरुनन्दनम् ।

वसूनेष गतो देवि पुत्रस्ते विज्वरा भव ॥ ३५ ॥

' सरिताओंमें श्रेष्ठ देवि! सम्पूर्ण देवता मिलकर भी युद्धमें उन्हें मारनेकी शक्ति नहीं रखते थे । इसलिये तुम कुरुनन्दन भीष्मजीके लिये शोक मत करो । ये तुम्हारे पुत्र भीष्म

वसुओंके स्वरूपको प्राप्त हुए हैं । अतः इनके लिये चिन्तारहित हो जाओ ' ॥ ३५ ॥

वैशम्पायन उवाच

इत्युक्ता सा तु कृष्णेन व्यासेन तु सरिद्वरा ।

त्यक्त्वा शोकं महाराज स्वं वार्यवततार ह ॥ ३६ ॥

वैशम्पायनजी कहते हैं - महाराज! जब भगवान् श्रीकृष्ण और व्यासजीने इस प्रकार समझाया, तब नदियोंमें श्रेष्ठ गंगाजी शोक त्यागकर अपने जलमें उतर गयीं ॥ ३६ ॥

सत्कृत्य ते तां सरितं ततः कृष्णमुखा नृप ।

पृष्ठ 1566

महाभारत — खण्ड ६, पृष्ठ 1566 का मूल पृष्ठ
पूरे पर्दे पर देखने के लिये चित्र दबाएँ
पाठ पढ़ें पाठ छिपाएँ

अनुज्ञातास्तया सर्वे न्यवर्तन्त जनाधिपाः ॥ ३७ ॥

नरेश्वर! श्रीकृष्ण आदि सब नरेश गंगाजीका सत्कार करके उनकी आज्ञा ले वहाँसे लौट आये ॥ ३७ ॥

इति श्रीमहाभारते शतसाहस्यां संहितायां वैयासिक्यामनुशासनपर्वणि भीष्मस्वर्गारोहणपर्वणि दानधर्मे भीष्मयुधिष्ठिरसंवादे भीष्ममुक्तिर्नामाष्टषष्ट्यधिकशततमोऽध्यायः ॥ १६८ ॥

इसप्रकार व्यासनिर्मित श्रीमहाभारत शतसाहस्री संहितामें अनुशासनपर्वके अन्तर्गत भीष्मस्वर्गारोहणपर्वमें दानधर्म तथा भीष्म-युधिष्ठिरसंवादके प्रसंगमें भीष्मजीकी मुक्ति नामक एक सौ अड़सठवाँअध्याय पूरा हुआ ॥ १६८ ॥

॥ अनुशासनपर्व सम्पूर्णम् ॥ Fac कुल योग अनुष्टुप् ( अन्य बड़े छन्द ) बड़े छन्दोंको ३२ अक्षरोंके अनुष्टुप् मानकर गिननेपर उत्तर भारतीय पाठसे लिये गये ७३५८ ॥ ( 34011 ) ४८१ ॥। ७८४० 14 दक्षिण भारतीय पाठसे लिये गये १९ ५४ ( १२ ) १६ ॥ १ ९ ७० ॥ अनुशासनपर्वकी कुल श्लोकसंख्या- ९८१० ॥। ८

पृष्ठ 1567

महाभारत — खण्ड ६, पृष्ठ 1567 का मूल पृष्ठ
पूरे पर्दे पर देखने के लिये चित्र दबाएँ
पाठ पढ़ें पाठ छिपाएँ

॥ ॐ श्रीपरमात्मने नमः ॥ श्रीमहाभारतम् आश्वमेधिकपर्व अश्वमेधपर्व प्रथमोऽध्यायः युधिष्ठिरका शोकमग्न होकर गिरना और धृतराष्ट्रका उन्हें समझाना

नारायणं नमस्कृत्य नरं चैव नरोत्तमम् ।

देवीं सरस्वतीं चैव ततो जयमुदीरयेत् ॥ १ ॥

अन्तर्यामी नारायणस्वरूप भगवान् श्रीकृष्ण, ( उनके नित्य सखा ) नरस्वरूप नरश्रेष्ठ अर्जुन, (उनकी लीला प्रकट करनेवाली ) भगवती सरस्वती और (उनकी लीलाओंका संकलन करनेवाले ) महर्षि वेदव्यासको नमस्कार करके जय ( महाभारत) -का पाठ करना चाहिये ॥ १ ॥

वैशम्पायन उवाच

कृतोदकं तु राजानं धृतराष्ट्रं युधिष्ठिरः ।

पुरस्कृत्य महाबाहुरुत्तताराकुलेन्द्रियः ॥ २ ॥

वैशम्पायनजी कहते हैं - जनमेजय! जब राजा धृतराष्ट्र भीष्मको जलांजलि दे चुके, तब महाबाहु युधिष्ठिर उन्हें आगे करके जलसे बाहर निकले। उस समय उनकी सम्पूर्ण इन्द्रियाँ शोकसे व्याकुल हो रही थीं ॥ २ ॥

उत्तीर्य तु महाबाहुर्बाष्पव्याकुललोचनः ।

पपात तीरे गङ्गाया व्याधविद्ध इव द्विपः ॥ ३ ॥

बाहर निकलकर विशालबाहु युधिष्ठिर गंगाजीके तटपर व्याधके बाणोंसे बिंधे हुए गजराजके समान गिर पड़े । उस समय उनके दोनों नेत्रोंसे आँसुओंकी धारा बह रही थी ॥ ३ ॥

पृष्ठ 1568

महाभारत — खण्ड ६, पृष्ठ 1568 का मूल पृष्ठ
पूरे पर्दे पर देखने के लिये चित्र दबाएँ
पाठ पढ़ें पाठ छिपाएँ

तं सीदमानं जग्राह भीमः कृष्णेन चोदितः ।

मैवमित्यब्रवीच्चैनं कृष्णः परबलार्दनः ॥ ४ ॥

उन्हें शिथिल होते देख श्रीकृष्णकी प्रेरणासे भीमसेनने उन्हें पकड़ लिया । तत्पश्चात् शत्रुसेनाका संहार करनेवाले श्रीकृष्णने उनसे कहा – ' राजन्! आपको ऐसा अधीर नहीं होना चाहिये ' ॥ ४ ॥

तमार्तं पतितं भूमौ श्वसन्तं च पुनः पुनः ।

ददृशुः पार्थिवा राजन् धर्मपुत्रं युधिष्ठिरम् ॥ ५ ॥

राजन्! वहाँ आये हुए समस्त भूपालोंने देखा कि धर्मपुत्र युधिष्ठिर शोकार्त होकर पृथ्वीपर पड़े हैं और बारंबार लंबी साँस खींच रहे हैं ॥ ५ ॥

तं दृष्ट्वा दीनमनसं गतसत्त्वं नरेश्वरम् ।

भूयः शोकसमाविष्टाः पाण्डवाः समुपाविशन् ॥ ६ ॥

राजाको इतना दीनचित्त और हतोत्साह देखकर पाण्डव फिर शोकमें डूब गये और उन्हींके पास बैठ रहे ॥ ६ ॥

राजा तु धृतराष्ट्रश्च पुत्रशोकाभिपीडितः ।

वाक्यमाह महाबुद्धिः प्रज्ञाचक्षुर्नरेश्वरम् ॥ ७ ॥

उस समय पुत्रशोकसे पीड़ित हुए परम बुद्धिमान् प्रज्ञाचक्षु राजा धृतराष्ट्रने महाराज युधिष्ठिरसे कहा— ॥ ७ ॥

उत्तिष्ठ कुरुशार्दूल कुरु कार्यमनन्तरम् ।

क्षत्रधर्मेण कौन्तेय जितेयमवनी त्वया ॥ ८ ॥

' कुरुवंशके सिंह! कुन्तीकुमार! उठो और इसके बाद जो कार्य प्राप्त है, उसे पूर्ण करो । तुमने क्षत्रियधर्मके अनुसार इस पृथ्वीपर विजय पायी है ॥ ८ ॥

भुङ्क्ष्व भोगान् भ्रातृभिश्च सुहृद्भिश्च मनोऽनुगान् ।

शोचितव्यं न पश्यामि त्वया धर्मभृतां वर ॥ ९ ॥

‘ धर्मात्माओंमें श्रेष्ठ युधिष्ठिर! अब तुम अपने भाइयों और सुहृदोंके साथ मनोवांछित भोग भोगो । तुम्हारे लिये शोक करनेका कोई कारण मुझे नहीं दिखायी देता ॥ ९ ॥

शोचितव्यं मया चैव गान्धार्या च महीपते ।

ययोः पुत्रशतं नष्टं स्वप्नलब्धं यथा धनम् ॥ १० ॥

‘ पृथ्वीनाथ! शोक तो मुझको और गान्धारीको करना चाहिये, जिनके सौ पुत्र स्वप्नमें प्राप्त हुए धनकी भाँति नष्ट हो गये ॥ १० ॥

अश्रुत्वा हितकामस्य विदुरस्य महात्मनः ।

वाक्यानि सुमहार्थानि परितप्यामि दुर्मतिः ॥ ११ ॥

‘ अपने हितैषी महात्मा विदुरके महान् अर्थयुक्त वचनोंको अनसुना करके आज मैं दुर्बुद्धि धृतराष्ट्र अत्यन्त संतप्त हो रहा हूँ ॥ ११ ॥

पृष्ठ 1569

महाभारत — खण्ड ६, पृष्ठ 1569 का मूल पृष्ठ
पूरे पर्दे पर देखने के लिये चित्र दबाएँ
पाठ पढ़ें पाठ छिपाएँ

उक्तवान् विदुरो यन्मां धर्मात्मा दिव्यदर्शनः ।

दुर्योधनापराधेन कुलं ते विनशिष्यति ॥ १२ ॥

स्वस्ति चेदिच्छसे राजन् कुलस्य कुरु मे वचः ।

वध्यतामेष दुष्टात्मा मन्दो राजा सुयोधनः ॥ १३ ॥

‘ दिव्य दृष्टि रखनेवाले धर्मात्मा विदुरने मुझसे यह पहले ही कह दिया था कि ‘ दुर्योधनके अपराधसे आपका सारा कुल नष्ट हो जायगा । यदि आप अपने कुलका कल्याण करना चाहते हैं तो मेरी बात मान लीजिये । इस मन्दबुद्धि दुष्टात्मा राजा दुर्योधनको मार डालिये ॥ १२-१३ ॥

कर्णश्च शकुनिश्चैव नैनं पश्यतु कर्हिचित् ।

द्यूतसंघातमप्येषामप्रमादेन वारय ॥ १४ ॥

“ कर्ण और शकुनिको इससे कभी मिलने न दीजिये । आप पूर्ण सावधान रहकर इन सबके द्यूतविषयक संगठनको रोकिये ॥ १४ ॥

अभिषेचय राजानं धर्मात्मानं युधिष्ठिरम् ।

स पालयिष्यति वशी धर्मेण पृथिवीमिमाम् ॥ १५ ॥

“ धर्मात्मा राजा युधिष्ठिरको अपने राज्यपर अभिषिक्त कीजिये । ये मन और इन्द्रियोंको वशमें रखनेवाले हैं, अतः धर्मपूर्वक इस पृथ्वीका पालन करेंगे ॥ १५ ॥

अथ नेच्छसि राजानं कुन्तीपुत्रं युधिष्ठिरम् ।

मेढीभूतः स्वयं राज्यं प्रतिगृह्णीष्व पार्थिव ॥ १६ ॥

“ नरेश्वर! यदि आप कुन्तीपुत्र युधिष्ठिरको राजा बनाना नहीं चाहते तो स्वयं ही मेठ बनकर सारे राज्यका भार स्वयं ही लिये रहिये ॥ १६ ॥

समं सर्वेषु भूतेषु वर्तमानं नराधिप ।

अनुजीवन्तु सर्वे त्वां ज्ञातयो भ्रातृभिः सह ॥ १७ ॥

“ महाराज! आप सभी प्राणियोंके प्रति समान बर्ताव करें और सभी सजातीय मनुष्य अपने भाई- बन्धुओंके साथ आपके आश्रित रहकर जीवन - निर्वाह करें' ॥ १७ ॥

एवं ब्रुवति कौन्तेय विदुरे दीर्घदर्शिनि ।

दुर्योधनमहं पापमन्ववर्तं वृथामतिः ॥ १८ ॥

'कुन्तीनन्दन! दूरदर्शी विदुरके ऐसा कहनेपर भी मैंने पापी दुर्योधनका ही अनुसरण किया । मेरी बुद्धि निरर्थक हो गयी थी ॥ १८ ॥

अश्रुत्वा तस्य धीरस्य वाक्यानि मधुराण्यहम् ।

फलं प्राप्य महद् दुःखं निमग्नः शोकसागरे ॥ १ ९ ॥

' धीर विदुरके मधुर वचनोंको अनसुना करके मुझे यह महान् दुःखरूपी फल प्राप्त हुआ है। मैं शोकके महान् समुद्रमें डूब गया हूँ ॥ १ ९ ॥ वृद्धौ हि तेऽद्य पितरौ पश्य नौ दुःखितौ नृप ।

पृष्ठ 1570

महाभारत — खण्ड ६, पृष्ठ 1570 का मूल पृष्ठ
पूरे पर्दे पर देखने के लिये चित्र दबाएँ
पाठ पढ़ें पाठ छिपाएँ

न शोचितव्यं भवता पश्यामीह जनाधिप ॥ २० ॥

‘ नरेश्वर! दुःखमें डूबे हुए हम दोनों बूढ़े माता-पिताकी ओर देखो । तुम्हारे लिये शोक करनेका औचित्य मैं नहीं देख पाता हूँ' ॥ २० ॥

इति श्रीमहाभारते आश्वमेधिके पर्वणि अश्वमेधपर्वणि प्रथमोऽध्यायः ॥ १ ॥

इस प्रकार श्रीमहाभारत आश्वमेधिकपर्वके अन्तर्गत अश्वमेधपर्वमें पहला अध्याय पूरा हुआ ॥ १ ॥

PPP