श्रीगणेशाय नमः।

महाभारत — खण्ड ६ — पृष्ठ 1901–1910

महाभारत — खण्ड ६ · Gita Press, Gorakhpur · पृष्ठ 1901–1910

पृष्ठ 1901

महाभारत — खण्ड ६, पृष्ठ 1901 का मूल पृष्ठ
पूरे पर्दे पर देखने के लिये चित्र दबाएँ
पाठ पढ़ें पाठ छिपाएँ

त्रिषष्टितमोऽध्यायः युधिष्ठिरका अपने भाइयोंके साथ परामर्श करके सबको साथ ले धन ले आनेके लिये प्रस्थान करना जनमेजय उवाच

श्रुत्वैतद् वचनं ब्रह्मन् व्यासेनोक्तं महात्मना ।

अश्वमेधं प्रति तदा किं भूयः प्रचकार ह ॥ १ ॥

रत्नं च यन्मरुत्तेन निहितं वसुधातले ।

तदवाप कथं चेति तन्मे ब्रूहि द्विजोत्तम ॥ २ ॥

जनमेजयने पूछा- ब्रह्मन्! महात्मा व्यासका कहा हुआ यह वचन सुनकर राजा युधिष्ठिरने अश्वमेध यज्ञके सम्बन्धमें फिर क्या किया? राजा मरुत्तने जो रत्न पृथ्वीतलपर रख छोड़ा था, उसे उन्होंने किस प्रकार प्राप्त किया? द्विजश्रेष्ठ! यह सब मुझे बताइये ॥ १-२ ॥ वैशम्पायन उवाच

श्रुत्वा द्वैपायनवचो धर्मराजो युधिष्ठिरः ।

भ्रातॄन् सर्वान् समानाय्य काले वचनमब्रवीत् ॥ ३ ॥

अर्जुनं भीमसेनं च माद्रीपुत्रौ यमावपि । वैशम्पायनजीने कहा- राजन्! व्यासजीकी बात सुनकर धर्मराज युधिष्ठिरने भीमसेन, अर्जुन, नकुल और सहदेव - इन सभी भाइयोंको बुलवाकर यह समयोचित वचन कहा-I ॥ ३३ ॥

श्रुतं वो वचनं वीराः सौहृदाद् यन्महात्मना ॥ ४ ॥

कुरूणां हितकामेन प्रोक्तं कृष्णेन धीमता । ' वीर बन्धुओ! कौरवोंके हितकी कामना रखनेवाले बुद्धिमान् महात्मा श्रीकृष्णने सौहार्दवश जो बात कही थी, वह सब तो तुमने सुनी ही थी ॥ ४३ ॥

तपोवृद्धेन महता सुहृदां भूतिमिच्छता ॥ ५ ॥

गुरुणा धर्मशीलेन व्यासेनाद्भुतकर्मणा ।

भीष्मेण च महाप्राज्ञा गोविन्देन च धीमता ॥ ६ ॥

संस्मृत्य तदहं सम्यक् कर्तुमिच्छामि पाण्डवाः ।

आयत्यां च तदात्वे च सर्वेषां तद्धि नो हितम् ॥ ७ ॥

' सुहृदोंकी भलाई चाहनेवाले महान् तपोवृद्ध महात्मा धर्मशील गुरु व्यासने, अद्भुत पराक्रमी भीष्मने तथा बुद्धिमान् गोविन्दने समय- समयपर जो सलाह दी है, उसे याद करके

पृष्ठ 1902

महाभारत — खण्ड ६, पृष्ठ 1902 का मूल पृष्ठ
पूरे पर्दे पर देखने के लिये चित्र दबाएँ
पाठ पढ़ें पाठ छिपाएँ

मैं उनके आदेशका भलीभाँति पालन करना चाहता हूँ। महाप्राज्ञ पाण्डवो! उन महात्माओंका यह वचन भविष्य और वर्तमानमें भी हम सबके लिये हितकारक है ॥ ५– ७ ॥

अनुबन्धे च कल्याणं यद् वचो ब्रह्मवादिनः ।

इयं हि वसुधा सर्वा क्षीणरत्ना कुरूद्वहाः ॥ ८ ॥

तच्चाचष्ट तदा व्यासो मरुत्तस्य धनं'नृपाः 1 ‘ ब्रह्मवादी महात्मा व्यासजीका वचन परिणाममें हमारा कल्याण करनेवाला है । कौरवो! इस समय इस सारी पृथ्वीपर रत्न एवं धनका नाश हो गया है; अतः हमारी आर्थिक कठिनाई दूर करनेके लिये व्यासजीने उस दिन हमें मरुत्तके धनका पता बताया था ॥ ८३ || यद्येतद् वो बहुमतं मन्यध्वं वा क्षमं यदि ॥ ९ ॥

तथा यथाऽऽह धर्मेण कथं वा भीम मन्यसे । ' यदि तुमलोग उस धनको पर्याप्त समझो और उसे ले आनेकी अपनेमें सामर्थ्य देखो तो व्यासजीने जैसा कहा है, उसीके अनुसार धर्मतः उसे प्राप्त करनेका यत्न करो । अथवा भीमसेन! तुम बोलो, तुम्हारा इस सम्बन्धमें क्या विचार है? ' ॥ ९ ३ ॥ इत्युक्तवाक्ये नृपतौ तदा कुरुकुलोद्वह ॥ १० ॥

भीमसेनो नृपश्रेष्ठं प्राञ्जलिर्वाक्यमब्रवीत् ।

रोचते मे महाबाहो यदिदं भाषितं त्वया ॥ ११ ॥

व्यासाख्यातस्य वित्तस्य समुपानयनं प्रति । कुरुकुलशिरोमणे! राजा युधिष्ठिरके ऐसा कहनेपर भीमसेनने हाथ जोड़कर उन नृपश्रेष्ठसे इस प्रकार कहा - ' महाबाहो! आपने जो कुछ कहा है, व्यासजीके बताये हुए धनको लानेके विषयमें जो विचार व्यक्त किया है, वह मुझे बहुत पसंद है ॥ १०-११३ ॥ यदि तत् प्राप्नुयामेह धनमाविक्षितं प्रभो ॥ १२ ॥

कृतमेव महाराज भवेदिति मतिर्मम । ‘ प्रभो! महाराज! यदि हमें मरुत्तका धन प्राप्त हो जाय तब तो हमारा सारा काम बन ही जाय । यही मेरा मत है ॥ १२३ ॥

ते वयं प्रणिपातेन गिरीशस्य महात्मनः ॥ १३ ॥

तदानयाम भद्रं ते समभ्यर्च्य कपर्दिनम् । ‘ आपका कल्याण हो । हम महात्मा गिरीशके चरणोंमें प्रणाम करके उन जटाजूटधारी महेश्वरकी सम्यक् आराधना करके उस धनको ले आवें ॥ १३३ ॥

तद् वित्तं देवदेवेशं तस्यैवानुचरांश्च तान् ॥ १४ ॥

प्रसाद्यार्थमवाप्स्यामो नूनं वाग्बुद्धि कर्मभिः ।

पृष्ठ 1903

महाभारत — खण्ड ६, पृष्ठ 1903 का मूल पृष्ठ
पूरे पर्दे पर देखने के लिये चित्र दबाएँ
पाठ पढ़ें पाठ छिपाएँ

' हम बुद्धि, वाणी और क्रियाद्वारा आराधनापूर्वक देवाधिदेव महादेव तथा उनके अनुचरोंको प्रसन्न करके निश्चय ही उस धनको प्राप्त कर लेंगे ॥ १४३ ॥

रक्षन्ते ये च तद् द्रव्यं किन्नरा रौद्रदर्शनाः ॥ १५ ॥

ते च वश्या भविष्यन्ति प्रसन्ने वृषभध्वजे । ' जो रौद्ररूपधारी किन्नर उस धनकी रक्षा करते हैं, वे भी भगवान् शंकरके प्रसन्न होनेपर हमारे अधीन हो जायँगे ॥ १५३ ॥

( स हि देवः प्रसन्नात्मा भक्तानां परमेश्वरः ।

ददात्यमरतां चापि किं पुनः काञ्चनं प्रभुः ॥

‘ सदा प्रसन्नचित्त रहनेवाले वे सर्वसमर्थ परमेश्वर महादेव अपने भक्तोंको अमरत्व भी दे देते हैं; फिर सुवर्णकी तो बात ही क्या? ॥

वनस्थस्य पुरा जिष्णोरस्त्रं पाशुपतं महत् ।

रौद्रं ब्रह्मशिरश्चादात् प्रसन्नः किं पुनर्धनम् ॥

‘ पूर्वकालमें वनमें रहते समय अर्जुनपर प्रसन्न होकर भगवान् शंकरने उन्हें महान् पाशुपतास्त्र, रौद्रास्त्र तथा ब्रह्मास्त्र भी प्रदान किये थे । फिर धन दे देना उनके लिये कौन बड़ी बात है ॥

वयं सर्वे च तद्भक्ताः स चास्माकं प्रसीदति ।

तत्प्रसादाद् वयं राज्यं प्राप्ताः कौरवनन्दन ॥

अभिमन्योर्वधे वृत्ते प्रतिज्ञाते धनंजये ।

जयद्रथवधार्थाय स्वप्ने लोकगुरुं निशि ॥

प्रसाद्य लब्धवानस्त्रमर्जुनः सहकेशवः । ‘ कौरवनन्दन! हम सब लोग उनके भक्त हैं और वे हम लोगोंपर प्रसन्न रहते हैं । उन्हींकी कृपासे हमने राज्य प्राप्त किया है । अभिमन्युका वध हो जानेपर जब अर्जुनने जयद्रथको मारनेकी प्रतिज्ञा की थी, उस समय स्वप्नमें अर्जुनने श्रीकृष्णके साथ रहकर रातमें उन्हीं लोकगुरु महेश्वरको प्रसन्न करके दिव्यास्त्र प्राप्त किया था ॥ ततः प्रभातां रजनीं फाल्गुनस्याग्रतः प्रभुः ॥ जघान सैन्यं शूलेन प्रत्यक्षं सव्यसाचिनः । ‘ तदनन्तर जब रात बीती और प्रातःकाल हुआ, तब भगवान् शिवने अर्जुनके आगे रहकर अपने त्रिशूलसे शत्रुओंकी सेनाका संहार किया था । यह बात अर्जुनने प्रत्यक्ष देखी थी ॥ कस्तां सेनां महाराज मनसापि प्रधर्षयेत् ॥

द्रोणकर्णमुखैर्युक्तां महेष्वासैः प्रहारिभिः ।

ऋते देवान्महेष्वासाद् बहुरूपान्महेश्वरात् ॥

पृष्ठ 1904

महाभारत — खण्ड ६, पृष्ठ 1904 का मूल पृष्ठ
पूरे पर्दे पर देखने के लिये चित्र दबाएँ
पाठ पढ़ें पाठ छिपाएँ

‘महाराज! द्रोणाचार्य और कर्ण-जैसे प्रहारकुशल महाधनुर्धरोंसे युक्त उस कौरवसेनाको महान् पाशुपतधारी अनेक रूपवाले महेश्वर महादेवके सिवा दूसरा कौन मनसे भी पराजित कर सकता था ॥ तस्यैव च प्रसादेन निहताः शत्रवस्तव । अश्वमेधस्य संसिद्धिं स तु सम्पादयिष्यति ॥ ) ‘ उन्हींके कृपाप्रसादसे आपके शत्रु मारे गये हैं । वे ही अश्वमेध यज्ञको सफलतापूर्वक सम्पन्न करेंगे ' ॥ श्रुत्वैवं वदतस्तस्य वाक्यं भीमस्य भारत ॥ १६ ॥

प्रीतो धर्मात्मजो राजा बभूवातीव भारत ।

अर्जुनप्रमुखाश्चापि तथेत्येवाब्रुवन् वचः ॥ १७ ॥

भारत! भीमसेनका यह कथन सुनकर धर्मपुत्र राजा युधिष्ठिर बहुत प्रसन्न हुए । अर्जुन आदिने भी बहुत ठीक कहकर उन्हींकी बातका समर्थन किया ॥ १६-१७ ॥

कृत्वा तु पाण्डवाः सर्वे रत्नाहरणनिश्चयम् ।

सेनामाज्ञापयामासुर्नक्षत्रेऽहनि च ध्रुवे ॥ १८ ॥

इस प्रकार समस्त पाण्डवोंने रत्न लानेका निश्चय करके ध्रुवसंज्ञक नक्षत्र एवं दिनमें सेनाको यात्राके लिये तैयार होनेकी आज्ञा दी ॥ १८ ॥

ततो ययुः पाण्डुसुता ब्राह्मणान् स्वस्ति वाच्य च ।

अर्चयित्वा सुरश्रेष्ठं पूर्वमेव महेश्वरम् ॥ १ ९ ॥

मोदकैः पायसेनाथ मांसापूपैस्तथैव च ।

आशास्य च महात्मानं प्रययुर्मुदिता भृशम् ॥ २० ॥

तदनन्तर ब्राह्मणोंसे स्वस्तिवाचन कराकर सुरश्रेष्ठ महेश्वरकी पहले ही पूजा करके मिष्टान्न, खीर, पूआ तथा फलके गूदोंसे उन महेश्वरको तृप्त करके उनका आशीर्वाद ले समस्त पाण्डवोंने अत्यन्त प्रसन्नतापूर्वक यात्रा प्रारम्भ की ॥ १ ९ -२० ॥

तेषां प्रयास्यतां तत्र मङ्गलानि शुभान्यथ ।

प्राहुः प्रहृष्टमनसो द्विजाग्रया नागराश्च ते ॥ २१ ॥

जब वे यात्राके लिये उद्यत हुए, उस समय समस्त श्रेष्ठ ब्राह्मणों और नागरिकोंने प्रसन्नचित्त होकर उनके लिये शुभ मंगल पाठ किया ॥ २१ ॥

ततः प्रदक्षिणीकृत्य शिरोभिः प्रणिपत्य च ।

ब्राह्मणानग्निसहितान् प्रययुः पाण्डुनन्दनाः ॥ २२ ॥

तत्पश्चात् पाण्डवोंने अग्निसहित ब्राह्मणोंकी परिक्रमा करके उनके चरणोंमें मस्तक झुकाकर वहाँसे प्रस्थान किया ॥ २२ ॥

समनुज्ञाप्य राजानं पुत्रशोकसमाहतम् ।

धृतराष्ट्रं सभार्यं वै पृथां च पृथुलोचनाम् ॥ २३ ॥

पृष्ठ 1905

महाभारत — खण्ड ६, पृष्ठ 1905 का मूल पृष्ठ
पूरे पर्दे पर देखने के लिये चित्र दबाएँ
पाठ पढ़ें पाठ छिपाएँ

प्रस्थानके पूर्व उन्होंने पुत्रशोकसे व्याकुल राजा धृतराष्ट्र, गान्धारी देवी तथा विशाललोचना कुन्तीसे आज्ञा ले ली थी ॥ २३ ॥

मूले निक्षिप्य कौरव्यं युयुत्सुं धृतराष्ट्रजम् ।

सम्पूज्यमानाः पौरैश्च ब्राह्मणैश्च मनीषिभिः ॥ २४ ॥

(प्रययुः पाण्डवा वीरा नियमस्थाः शुचिव्रताः । ) अपने कुलके मूलभूत धृतराष्ट्र, गान्धारी और कुन्तीके समीप उनकी रक्षाके लिये कुरुवंशी धृतराष्ट्रपुत्र युयुत्सुको नियुक्त करके मनीषी ब्राह्मणों और पुरवासियोंसे पूजित होते हुए वीर पाण्डवोंने वहाँसे प्रस्थान किया । वे सब - के - सब उत्तम व्रतका पालन करते हुए शौच, संतोष आदि नियमोंमें दृढ़तापूर्वक स्थित थे ॥ २४ ॥

इति श्रीमहाभारते आश्वमेधिके पर्वणि अनुगीतापर्वणि द्रव्यानयनोपक्रमे त्रिषष्टितमोऽध्यायः ॥ ६३ ॥

इस प्रकार श्रीमहाभारत आश्वमेधिकपर्वके अन्तर्गत अनुगीतापर्वमें द्रव्य लानेका उपक्रमविषयक तिरसठवाँ अध्याय पूरा हुआ ॥ ६३ ॥

( दाक्षिणात्य अधिक पाठके ८३श्लोक मिलाकर कुल ३२३ श्लोक हैं )

पृष्ठ 1906

महाभारत — खण्ड ६, पृष्ठ 1906 का मूल पृष्ठ
पूरे पर्दे पर देखने के लिये चित्र दबाएँ
पाठ पढ़ें पाठ छिपाएँ

चतुःषष्टितमोऽध्यायः पाण्डवोंका हिमालयपर पहुँचकर वहाँ पड़ाव डालना और रातमें उपवासपूर्वक निवास करना वैशम्पायन उवाच

ततस्ते प्रययुर्हृष्टाः प्रहृष्टनरवाहनाः ।

रथघोषेण महता पूरयन्तो वसुंधराम् ॥ १ ॥

वैशम्पायनजी कहते हैं - जनमेजय! पाण्डवोंके साथ जो मनुष्य और वाहन थे, वे सब- के - सब बड़े हर्षमें भरे हुए थे । वे स्वयं भी अपने रथके महान् घोषसे इस पृथ्वीको गुँजाते हुए प्रसन्नतापूर्वक यात्रा कर रहे थे ॥ १ ॥

संस्तूयमानाः स्तुतिभिः सूतमागधवन्दिभिः ।

स्वेन सैन्येन संवीता यथादित्याः स्वरश्मिभिः ॥ २ ॥

सूत, मागध और वन्दीजन अनेक प्रकारके प्रशंसासूचक वचनोंद्वारा उनके गुण गाते चलते थे । अपनी सेनासे घिरे हुए पाण्डव ऐसे जान पड़ते थे, मानो अपनी किरणमालाओंसे मण्डित सूर्य प्रकाशित हो रहे हों ॥ २ ॥

पाण्डुरेणातपत्रेण ध्रियमाणेन मूर्धनि ।

बभौ युधिष्ठिरस्तत्र पौर्णमास्यामिवोडुराट् ॥ ३ ॥

राजा युधिष्ठिरके मस्तकपर श्वेत छत्र तना हुआ था, जिससे वे वहाँ पूर्णमासीके चन्द्रमाके समान शोभा पा रहे थे ॥ ३ ॥

जयाशिषः प्रहृष्टानां नराणां पथि पाण्डवः ।

प्रत्यगृह्णाद् यथान्यायं यथावत् पुरुषर्षभः ॥ ४ ॥

मार्गमें बहुत - से मनुष्य प्रसन्न होकर राजा युधिष्ठिरको विजयसूचक आशीर्वाद देते थे और वे पुरुषशिरोमणि नरेश यथोचितरूपसे सिर झुकाकर उन यथार्थ वचनोंको ग्रहण करते थे ॥ ४ ॥

तथैव सैनिका राजन् राजानमनुयान्ति ये ।

तेषां हलहलाशब्दो दिवं स्तब्ध्वा व्यतिष्ठत ॥ ५ ॥

राजन्! राजा युधिष्ठिरके पीछे - पीछे जो बहुत- से सैनिक चल रहे थे, उनका महान् कोलाहल आकाशको स्तब्ध करके गूँज उठता था ॥ ५ ॥

सरांसि सरितश्चैव वनान्युपवनानि च ।

अत्यक्रामन्महाराजो गिरिं चाप्यन्वपद्यत ॥ ६ ॥

तस्मिन् देशे च राजेन्द्र यत्र तद् द्रव्यमुत्तमम् ।

पृष्ठ 1907

महाभारत — खण्ड ६, पृष्ठ 1907 का मूल पृष्ठ
पूरे पर्दे पर देखने के लिये चित्र दबाएँ
पाठ पढ़ें पाठ छिपाएँ

राजन्! अनेकानेक सरोवरों, सरिताओं, वनों, उपवनों तथा पर्वतको लाँघकर महाराज युधिष्ठिर उस स्थानमें जा पहुँचे, जहाँ वह ( राजा मरुत्तका रखा हुआ ) उत्तम द्रव्य संचित था ॥ ६३ ॥

चक्रे निवेशनं राजा पाण्डवः सह सैनिकैः ।

शिवे देशे समे चैव तदा भरतसत्तम ॥ ७ ॥

अग्रतो ब्राह्मणान् कृत्वा तपोविद्यादमान्वितान् ।

पुरोहितं च कौरव्य वेदवेदाङ्गपारगम् ।

आग्निवेश्यं च राजानो ब्राह्मणाः सपुरोधसः ॥ ८ ॥

कृत्वा शान्तिं यथान्यायं सर्वशः पर्यवारयन् ।

कृत्वा तु मध्ये राजानममात्यांश्च यथाविधि ॥ ९ ॥

कुरुवंशी भरतश्रेष्ठ! वहाँ एक समतल एवं सुखद स्थानमें पाण्डुपुत्र राजा युधिष्ठिरने तप, विद्या और इन्द्रिय- संयमसे युक्त ब्राह्मणों एवं वेद- वेदांगके पारगामी विद्वान् राजपुरोहित धौम्य मुनिको आगे रखकर सैनिकोंके साथ पड़ाव डाला। बहुत - से राजा, ब्राह्मण और पुरोहितने यथोचित रीतिसे शान्तिकर्म करके युधिष्ठिर और उनके मन्त्रियोंको विधिपूर्वक बीचमें रखकर उन्हें सब ओरसे घेर रखा था ॥ ७ – ९ ॥

षट्पदं नवसंख्यानं निवेशं चक्रिरे द्विजाः ।

मत्तानां वारणेन्द्राणां निवेशं च यथाविधि ॥ १० ॥

कारयित्वा स राजेन्द्रो ब्राह्मणानिदमब्रवीत् । ब्राह्मणोंने जो छावनी वहाँ बनायी थी, उसमें पूर्वसे पश्चिमको और उत्तरसे दक्षिणको जानेवाली तीन - तीनके क्रमसे कुल छः सड़कें थीं तथा उस छावनीके नौ खण्ड थे । महाराज युधिष्ठिरने मतवाले गजराजोंके रहनेके लिये भी स्थानका विधिवत् निर्माण कराकर ब्राह्मणोंसे इस प्रकार कहा— ॥ १०३ ॥

अस्मिन् कार्ये द्विजश्रेष्ठा नक्षत्रे दिवसे शुभे ॥ ११ ॥

यथा भवन्तो मन्यन्ते कर्तुमर्हन्ति तत् तथा ।

न नः कालात्ययो वै स्यादिहैव परिलम्बताम् ॥ १२ ॥

इति निश्चित्य विप्रेन्द्राः क्रियतां यदनन्तरम् । ‘ विप्रवरो! किसी शुभ नक्षत्र और शुभ दिनको इस कार्यकी सिद्धिके लिये आपलोग जो भी ठीक समझें, वह उपाय करें। ऐसा न हो कि यहीं लटके रहकर हमारा बहुत अधिक समय व्यतीत हो जाय। द्विजेन्द्रगण! इस विषयमें कुछ निश्चय करके इस समय जो करना उचित हो, उसे आप लोग अविलम्ब करें' ॥ ११-१२३ ॥

श्रुत्वैतद् वचनं राज्ञो ब्राह्मणाः सपुरोधसः ।

इदमूचुर्वचो हृष्टा धर्मराजप्रियेप्सवः ॥ १३ ॥

पृष्ठ 1908

महाभारत — खण्ड ६, पृष्ठ 1908 का मूल पृष्ठ
पूरे पर्दे पर देखने के लिये चित्र दबाएँ
पाठ पढ़ें पाठ छिपाएँ

धर्मराज राजा युधिष्ठिरकी यह बात सुनकर उनका प्रिय करनेकी इच्छावाले ब्राह्मण और पुरोहित प्रसन्नतापूर्वक इस प्रकार बोले- ॥ १३ ॥

अद्यैव नक्षत्रमहश्च पुण्यं

यतामहे श्रेष्ठतमक्रियासु ।

अम्भोभिरद्येह वसाम राज- नुपोष्यतां चापि भवद्भिरद्य ॥ १४ ॥

‘ राजन्! आज ही परम पवित्र नक्षत्र और शुभ दिन है; अतः आज ही हम श्रेष्ठतम कर्म करनेका प्रयत्न आरम्भ करते हैं । हमलोग तो आज केवल जल पीकर रहेंगे और आपलोगोंको भी आज उपवास करना चाहिये ' ॥ १४ ॥

श्रुत्वा तु तेषां द्विजसत्तमानां कृतोपवासा रजनीं नरेन्द्राः । ऊषुः प्रतीताः कुशसंस्तरेषु यथाध्वरे प्रज्वलिता हुताशाः ॥ १५ ॥

उन श्रेष्ठ ब्राह्मणोंका यह वचन सुनकर समस्त पाण्डव रातमें उपवास करके कुशकी चटाइयोंपर निर्भय होकर सोये । वे ऐसे जान पड़ते थे, मानो यज्ञमण्डपमें पाँच वेदियोंपर स्थापित पाँच अग्नि प्रज्वलित हो रहे हों ॥ १५ ॥

ततो निशा सा व्यगमन्महात्मनां संशृण्वतां विप्रसमीरिता गिरः । ततः प्रभाते विमले द्विजर्षभा वचोऽब्रुवन् धर्मसुतं नराधिपम् ॥ १६ ॥

तदनन्तर ब्राह्मणोंकी कही हुई बातें सुनते हुए महात्मा पाण्डवोंकी वह रात सकुशल व्यतीत हुई । फिर निर्मल प्रभातका उदय होनेपर उन श्रेष्ठ ब्राह्मणोंने धर्मनन्दन राजा युधिष्ठिरसे इस प्रकार कहा ॥ १६ ॥

इति श्रीमहाभारते आश्वमेधिके पर्वणि अनुगीतापर्वणि द्रव्यानयनोपक्रमे चतुःषष्टितमोऽध्यायः ॥ ६४ ॥

इस प्रकार श्रीमहाभारत आश्वमेधिकपर्वके अन्तर्गत अनुगीतापर्वमें द्रव्य लानेका उपक्रमविषयक चौंसठवाँ अध्याय पूरा हुआ ॥ ६४ ॥

* ज्योतिष शास्त्रके अनुसार तीनों उत्तरा तथा रोहिणी – ये ध्रुवसंज्ञक नक्षत्र हैं । दिनोंमें रविवारको ध्रुव बताया गया है । उत्तरा और रविवारका संयोग होनेपर अमृतसिद्धि नामक योग होता है; अतः इसी योगमें पाण्डवोंके प्रस्थान करनेका अनुमान किया जा सकता है ।

पृष्ठ 1909

महाभारत — खण्ड ६, पृष्ठ 1909 का मूल पृष्ठ
पूरे पर्दे पर देखने के लिये चित्र दबाएँ
पाठ पढ़ें पाठ छिपाएँ

पञ्चषष्टितमोऽध्यायः ब्राह्मणोंकी आज्ञासे भगवान् शिव और उनके पार्षद आदिकी पूजा करके युधिष्ठिरका उस धनराशिको खुदवाकर अपने साथ ले जाना ब्राह्मणाऊचुः

क्रियतामुपहारोऽद्य त्र्यम्बकस्य महात्मनः ।

दत्त्वोपहारं नृपते ततः स्वार्थं यतामहे ॥ १ ॥

ब्राह्मण बोले — नरेश्वर! अब आप परमात्मा भगवान् शंकरको पूजा चढ़ाइये । पूजा चढ़ानेके बाद हमें अपने अभीष्ट कार्यकी सिद्धिके लिये प्रयत्न करना चाहिये ॥ १ ॥

श्रुत्वा तु वचनं तेषां ब्राह्मणानां युधिष्ठिरः ।

गिरीशस्य यथान्यायमुपहारमुपाहरत् ॥ २ ॥

उन ब्राह्मणोंकी बात सुनकर राजा युधिष्ठिरने भगवान् शंकरको विधिपूर्वक नैवेद्य अर्पण किया ॥ २ ॥

आज्येन तर्पयित्वाग्निं विधिवत् संस्कृतेन च ।

मन्त्रसिद्धं चरुं कृत्वा पुरोधाः स ययौ तदा ॥ ३ ॥

तत्पश्चात् उनके पुरोहितने विधिपूर्वक संस्कार किये हुए घृतके द्वारा अग्निदेवको तृप्त करके मन्त्रसिद्ध चरु तैयार किया और भेंट अर्पित करनेके लिये वे देवताके समीप गये ॥ ३ ॥

स गृहीत्वा सुमनसो मन्त्रपूता जनाधिप ।

मोदकैः पायसेनाथ मांसैश्चोपाहरद् बलिम् ॥ ४ ॥

सुमनोभिश्च चित्राभिर्लाजैरुच्चावचैरपि । जनेश्वर! उन्होंने मन्त्रपूत पुष्प लेकर मिठाई, खीर, फलके गूदे, विचित्र पुष्प, लावा ( खील ) तथा अन्य नाना प्रकारकी वस्तुओंद्वारा उपहार समर्पित किया ॥ ४३ ॥

सर्वं स्विष्टतमं कृत्वा विधिवद् वेदपारगः ॥ ५ ॥

किंकराणां ततः पश्चाच्चकार बलिमुत्तमम् । वेदोंके पारंगत विद्वान् पुरोहितने विधिपूर्वक देवताको अत्यन्त प्रिय लगनेवाले समस्त कर्म करके फिर भगवान् शिवके पार्षदोंको उत्तम बलि ( भेंट- पूजा) चढ़ायी ॥ ५३ ॥

यक्षेन्द्राय कुबेराय मणिभद्राय चैव ह ॥ ६ ॥

तथान्येषां च यक्षाणां भूतानां पतयश्च ये I कृसरेण च मांसेन निवापैस्तिलसंयुतैः ॥ ७ ॥

पृष्ठ 1910

महाभारत — खण्ड ६, पृष्ठ 1910 का मूल पृष्ठ
पूरे पर्दे पर देखने के लिये चित्र दबाएँ
पाठ पढ़ें पाठ छिपाएँ

इसके बाद यक्षराज कुबेरको, मणिभद्रको, अन्यान्य यक्षोंको और भूतोंके अधिपतियोंको खिचड़ी, फलके गूदे तथा तिलमिश्रित जलकी अंजलियाँ निवेदन करके उनकी पूजा सम्पन्न की ॥ ६-७ ॥

ओदनं कुम्भशः कृत्वा पुरोधाः समुपाहरत् ।

ब्राह्मणेभ्यः सहस्राणि गवां दत्त्वा तु भूमिपः ॥ ८ ॥

नक्तंचराणां भूतानां व्यादिदेश बलिं तदा । तदनन्तर पुरोहितने घड़ोंमें भात भरकर बलि अर्पित की । इसके बाद भूपालने ब्राह्मणोंको सहस्रों गौएँ देकर निशाचारी भूतोंको भी बलि भेंट की ॥ ८३ ॥

धूपगन्धनिरुद्धं तत् सुमनोभिश्च संवृतम् ॥ ९ ॥

शुशुभे स्थानमत्यर्थं देवदेवस्य पार्थिव । पृथ्वीनाथ! देवाधिदेव महादेवजीका वह स्थान धूपोंकी सुगन्धसे व्याप्त और फूलोंसे अलंकृत होनेके कारण बड़ी शोभा पा रहा था ॥ ९ ३ ॥ कृत्वा पूजां तु रुद्रस्य गणानां चैव सर्वशः ॥ १० ॥

ययौ व्यासं पुरस्कृत्य नृपो रत्ननिधिं प्रति । भगवान् शिव और उनके पार्षदोंकी सब प्रकारसे पूजा करके महर्षि व्यासको आगे किये राजा युधिष्ठिर उस स्थानको गये, जहाँ वह रत्न एवं सुवर्णकी राशि संचित थी ॥ १० || पूजयित्वा धनाध्यक्षं प्रणिपत्याभिवाद्य च ॥ ११ ॥

सुमनोभिर्विचित्राभिरपूपैः कृसरेण च ।

शङ्खादींश्च निधीन् सर्वान् निधिपालांश्च सर्वशः ॥ १२ ॥

अर्चयित्वा द्विजाग्रयान् स स्वस्ति वाच्य च वीर्यवान् ।

तेषां पुण्याहघोषेण तेजसा समवस्थितः ॥ १३ ॥

प्रीतिमान् स कुरुश्रेष्ठः खानयामास तद् धनम् । वहाँ उन्होंने नाना प्रकारके विचित्र फूल, मालपूआ तथा खिचड़ी आदिके द्वारा धनपति कुबेरकी पूजा करके उन्हें प्रणाम- अभिवादन किया । तत्पश्चात् उन्हीं सामग्रियोंसे शंख आदि निधियों तथा समस्त निधिपालोंका पूजन करके श्रेष्ठ ब्राह्मणोंकी पूजा की । फिर उनसे स्वस्तिवाचन कराकर उन ब्राह्मणोंके पुण्याहघोषसे तेजस्वी हुए शक्तिशाली कुरुश्रेष्ठ राजा -युधिष्ठिर बड़ी प्रसन्नताके साथ उस धनको खुदवाने लगे ॥ ११ – १३३ ॥ ततः पात्रीः सकरका बहुरूपा मनोरमाः ॥ १४ ॥

भृङ्गाराणि कटाहानि कलशान् वर्धमानकान् ।

बहूनि च विचित्राणि भाजनानि सहस्रशः ॥ १५ ॥

कुछ ही देरमें अनेक प्रकारके विचित्र, मनोरम एवं बहुसंख्यक सहस्रों सुवर्णमय पात्र निकल आये । कठौते, सुराही, गडुआ, कड़ाह, कलश तथा कटोरे - सभी तरहके बर्तन