श्रीगणेशाय नमः।

महाभारत — खण्ड ६ — पृष्ठ 1971–1980

महाभारत — खण्ड ६ · Gita Press, Gorakhpur · पृष्ठ 1971–1980

पृष्ठ 1971

महाभारत — खण्ड ६, पृष्ठ 1971 का मूल पृष्ठ
पूरे पर्दे पर देखने के लिये चित्र दबाएँ
पाठ पढ़ें पाठ छिपाएँ

एष प्रसाद्य शिरसा प्रशमार्थमरिंदम ॥ ३८ ॥

याचते त्वां महाबाहो शमं गच्छ धनंजय । ‘ शत्रुदमन महाबाहु धनंजय! यह तुम्हारे चरणोंमें सिर रखकर तुम्हें प्रसन्न करके तुमसे

शान्तिके लिये याचना करता है । अब तुम शान्त हो जाओ ॥ ३८३ ॥

बालस्य हतबन्धोश्च पार्थ किंचिदजानतः ॥ ३ ९ ॥

प्रसादं कुरु धर्मज्ञ मा मन्युवशमन्वगाः । ‘ यह अबोध बालक है, कुछ नहीं जानता है । इसके भाई- बन्धु नष्ट हो चुके हैं। अतः

धर्मज्ञ अर्जुन! तुम इसके ऊपर कृपा करो। क्रोधके वशीभूत न होओ ॥ ३ ९ ३ ॥

तमनार्यं नृशंसं च विस्मृत्यास्य पितामहम् ॥ ४० ॥

आगस्कारिणमत्यर्थं प्रसादं कर्तुमर्हसि । ‘ इस बालकका पितामह (जयद्रथ ) अनार्य, नृशंस और तुम्हारा अपराधी था । उसको भूल जाओ और इस बालकपर कृपा करो ' ॥ ४० ॥

एवं ब्रुवत्यां करुणं दुःशलायां धनंजयः ॥ ४१ ॥

संस्मृत्य देवीं गान्धारीं धृतराष्ट्रं च पार्थिवम् ।

उवाच दुःखशोकार्तः क्षत्रधर्मं व्यगर्हयत् ॥ ४२ ॥

जब दुःशला इस प्रकार करुणायुक्त वचन कहने लगी, तब अर्जुन राजा धृतराष्ट्र और गान्धारी देवीको याद करके दुःख और शोकसे पीड़ित हो क्षत्रिय धर्मकी निन्दा करने लगे ॥ ४१-४२ ॥

यस्कृते बान्धवाः सर्वे मया नीता यमक्षयम् ।

इत्युक्त्वा बहु सान्त्वादिप्रसादमकरोज्जयः ॥ ४३ ॥

परिष्वज्य च तां प्रीतो विससर्ज गृहान् प्रति ॥ ४४ ॥

‘ उस क्षात्र - धर्मको धिक्कार है, जिसके लिये मैंने अपने सारे बान्धवजनोंको यमलोक पहुँचा दिया । ' ऐसा कहकर अर्जुनने दुःशलाको बहुत सान्त्वाना दी और उसके प्रति अपने कृपाप्रसादका परिचय दिया । फिर प्रसन्नतापूर्वक उससे गले मिलकर उसे घरकी ओर विदा किया ॥ ४३-४४ ॥

दुःशला चापि तान् योधान् निवार्य महतो रणात् ।

सम्पूज्य पार्थं प्रययौ गृहानेव शुभानना ॥ ४५ ॥

तदनन्तर सुमुखी दुःशलाने उस महान् समरसे अपने समस्त योद्धाओंको पीछे लौटाया और अर्जुनकी प्रशंसा करती हुई वह अपने घरको लौट गयी ॥ ४५ ॥

एवं निर्जित्य तान् वीरान् सैन्धवान् स धनंजयः ।

अन्वधावत धावन्तं हयं कामविचारिणम् ॥ ४६ ॥

इस प्रकार सैन्धव वीरोंको परास्त करके अर्जुन इच्छानुसार विचरने और दौड़नेवाले उस घोड़ेके पीछे - पीछे स्वयं भी दौड़ने लगे ॥ ४६ ॥

पृष्ठ 1972

महाभारत — खण्ड ६, पृष्ठ 1972 का मूल पृष्ठ
पूरे पर्दे पर देखने के लिये चित्र दबाएँ
पाठ पढ़ें पाठ छिपाएँ

ततो मृगमिवाकाशे यथा देवः पिनाकधृक् ससार तं तथा वीरो विधिवद् यज्ञियं हयम् ॥ ४७ ॥

जैसे पिनाकधारी महादेवजी आकाशमें मृगके पीछे दौड़े थे, उसी प्रकार वीर अर्जुनने उस यज्ञसम्बन्धी घोड़ेका विधिपूर्वक अनुसरण किया ॥ ४७ ॥

स च वाजी यथेष्टेन तांस्तान् देशान् यथाक्रमम् ।

विचचार यथाकामं कर्म पार्थस्य वर्धयन् ॥ ४८ ॥

वह अश्व यथेष्टगतिसे क्रमशः सभी देशोंमें घूमता और अर्जुनके पराक्रमका विस्तार करता हुआ इच्छानुसार विचरने लगा ॥ ४८ ॥

क्रमेण स हयस्त्वेवं विचरन् पुरुषर्षभ ।

मणिपूरपतेर्देशमुपायात् सहपाण्डवः ॥ ४ ९ ॥

पुरुषप्रवर जनमेजय! इस प्रकार क्रमशः विचरण करता हुआ वह अश्व अर्जुनसहित मणिपुर- नरेशके राज्यमें जा पहुँचा ॥ ४ ९ ॥ इति श्रीमहाभारते आश्वमेधिके पर्वणि अनुगीतापर्वणि सैन्धवपराजये अष्टसप्ततितमोऽध्यायः ॥ ७८ ॥

इस प्रकार श्रीमहाभारत आश्वमेधिकपर्वके अन्तर्गत अनुगीतापर्वमें सैन्धवोंकी पराजयविषयक अठहत्तरवाँ अध्याय पूरा हुआ ॥ ७८ ॥

Fara

पृष्ठ 1973

महाभारत — खण्ड ६, पृष्ठ 1973 का मूल पृष्ठ
पूरे पर्दे पर देखने के लिये चित्र दबाएँ
पाठ पढ़ें पाठ छिपाएँ

एकोनाशीतितमोऽध्यायः अर्जुन और बभ्रुवाहनका युद्ध एवं अर्जुनकी मृत्यु वैशम्पायन उवाच

श्रुत्वा तु नृपतिः प्राप्तं पितरं बभ्रुवाहनः ।

निर्ययौ विनयेनाथ ब्राह्मणार्थपुरःसरः ॥ १ ॥

वैशम्पायनजी कहते हैं- जनमेजय! मणिपुरनरेश बभ्रुवाहनने जब सुना कि मेरे पिता आये हैं, तब वह ब्राह्मणोंको आगे करके बहुत सा धन साथमें लेकर बड़ी विनयके साथ उनके दर्शनके लिये नगरसे बाहर निकला ॥ १ ॥

मणिपूरेश्वरं त्वेवमुपयातं धनंजयः ।

नाभ्यनन्दत् स मेधावी क्षत्रधर्ममनुस्मरन् ॥२ ॥

मणिपुर- नरेशको इस प्रकार आया देख परम बुद्धिमान् धनंजयने क्षत्रिय - धर्मका आश्रय लेकर उसका आदर नहीं किया ॥ २ ॥

उवाच च स धर्मात्मा समन्युः फाल्गुनस्तदा ।

प्रक्रियेयं न ते युक्ता बहिस्त्वं क्षत्रधर्मतः ॥ ३ ॥

उस समय धर्मात्मा अर्जुन कुछ कुपित होकर बोले — ' बेटा! तेरा यह ढंग ठीक नहीं है ।

जान पड़ता है, तू क्षत्रिय - धर्मसे बहिष्कृत हो गया है ॥ ३ ॥

संरक्ष्यमाणं तुरगं यौधिष्ठिरमुपागतम् ।

यज्ञियं विषयान्ते मां नायौत्सीः किं नु पुत्रक ॥ ४ ॥

' पुत्र! मैं महाराज युधिष्ठिरके यज्ञ सम्बन्धी अश्वकी रक्षा करता हुआ तेरे राज्यके भीतर आया हूँ । फिर भी तू मुझसे युद्ध क्यों नहीं करता? ॥ ४ ॥

धिक् त्वामस्तु सुदुर्बुद्धिं क्षत्रधर्मबहिष्कृतम् ।

यो मां युद्धाय सम्प्राप्तं साम्नैव प्रत्यगृह्णथाः ॥ ५ ॥

' तुझ दुर्बुद्धिको धिक्कार है, तू निश्चय ही क्षत्रियधर्मसे भ्रष्ट हो गया है, क्योंकि युद्धके लिये आये हुए मेरा स्वागत- सत्कार तू सामनीतिसे कर रहा है ॥

न त्वया पुरुषार्थो हि कश्चिदस्तीह जीवता ।

यस्त्वं स्त्रीवद् यथाप्राप्तं मां साम्ना प्रत्यगृह्णथाः ॥ ६ ॥

' तूने संसारमें जीवित रहकर भी कोई पुरुषार्थ नहीं किया । तभी तो एक स्त्रीकी भाँति तू यहाँ युद्धके लिये आये हुए मुझे शान्तिपूर्वक साथ लेनेके लिये चेष्टा कर रहा है ॥ ६ ॥

यद्यहं न्यस्तशस्त्रस्त्वामागच्छेयं सुदुर्मते ।

प्रक्रियेयं भवेद् युक्ता तावत् तव नराधम ॥ ७ ॥

पृष्ठ 1974

महाभारत — खण्ड ६, पृष्ठ 1974 का मूल पृष्ठ
पूरे पर्दे पर देखने के लिये चित्र दबाएँ
पाठ पढ़ें पाठ छिपाएँ

' दुर्बुद्धे! नराधम! यदि मैं हथियार रखकर खाली हाथ तेरे पास आता तो इस ढंगसे मिलना ठीक हो सकता था' ॥ ७ ॥

तमेवमुक्तं भर्त्रा तु विदित्वा पन्नगात्मजा ।

अमृष्यमाणा भित्त्वोर्वीमुलूपी समुपागमत् ॥ ८ ॥

पतिदेव अर्जुन जब अपने पुत्र बभ्रुवाहनसे ऐसी बात कह रहे थे, उस समय नागकन्या उलूपी उस बातको सुनकर उनके अभिप्रायको जान गयी और उनके द्वारा किये गये पुत्रके तिरस्कारको सहन न कर सकनेके कारण वह धरती छेदकर वहाँ चली आयी ॥ ८ ॥

सा ददर्श ततः पुत्रं विमृशन्तमधोमुखम् ।

संतर्ज्यमानमसकृत् पित्रा युद्धार्थिना प्रभो ॥ ९ ॥

ततः सा चारुसर्वाङ्गी समुपेत्योरगात्मजा ।

उलूपी प्राह वचनं धर्म्यं धर्मविशारदम् ॥ १० ॥

प्रभो! उसने देखा कि पुत्र बभ्रुवाहन नीचे मुँह किये किसी सोच -विचार में पड़ा हुआ है और युद्धार्थी पिता उसे बारंबार डाँट फटकार रहे हैं । तब मनोहर अंगोंवाली नागकन्या उलूपी धर्म- निपुण बभ्रुवाहनके पास आकर यह धर्मसम्मत बात बोली- ॥ ९ -१० ॥

उलूपीं मां निबोध त्वं मातरं पन्नगात्मजाम् ।

कुरुष्व वचनं पुत्र धर्मस्ते भविता परः ॥ ११ ॥

' बेटा! तुम्हें विदित होना चाहिये कि मैं तुम्हारी विमाता नागकन्या उलूपी हूँ । तुम मेरी आज्ञाका पालन करो । इससे तुम्हें महान् धर्मकी प्राप्ति होगी ' ॥ ११ ॥

युध्यस्वैनं कुरुश्रेष्ठं पितरं युद्धदुर्मदम् ।

एवमेष हि ते प्रीतो भविष्यति न संशयः ॥ १२ ॥

' तुम्हारे पिता कुरुकुलके श्रेष्ठ वीर और युद्धके मदसे उन्मत्त रहनेवाले हैं । अतः इनके साथ अवश्य युद्ध करो । ऐसा करनेसे ये तुमपर प्रसन्न होंगे । इसमें संशय नहीं है ' ॥ १२ ॥

एवं दुर्मर्षितो राजा स मात्रा बभ्रुवाहनः ।

मनश्चक्रे महातेजा युद्धाय भरतर्षभ ॥ १३ ॥

भरतश्रेष्ठ! माताके द्वारा इस प्रकार अमर्ष दिलाये जानेपर महातेजस्वी राजा बभ्रुवाहनने मन- ही- मन युद्ध करनेका निश्चय किया ॥ १३ ॥

संनह्य काञ्चनं वर्म शिरस्त्राणं च भानुमत् ।

तूणीरशतसम्बाधमारुरोह रथोत्तमम् ॥ १४ ॥

सुवर्णमय कवच पहनकर तेजस्वी शिरस्त्राण ( टोप ) धारण करके वह सैकड़ों तरकसोंसे भरे हुए उत्तम रथपर आरूढ़ हुआ ॥ १४ ॥

सर्वोपकरणोपेतं युक्तमश्वैर्मनोजवैः ।

सचक्रोपस्करं श्रीमान् हेमभाण्डपरिष्कृतम् ॥ १५ ॥

परमार्चितमुच्छ्रित्य ध्वजं सिंहं हिरण्मयम् ।

पृष्ठ 1975

महाभारत — खण्ड ६, पृष्ठ 1975 का मूल पृष्ठ
पूरे पर्दे पर देखने के लिये चित्र दबाएँ
पाठ पढ़ें पाठ छिपाएँ

प्रययौ पार्थमुद्दिश्य स राजा बभ्रुवाहनः ॥ १६ ॥

उस रथमें सब प्रकारकी युद्ध- सामग्री सजाकर रखी गयी थी । मनके समान वेगशाली घोड़े जुते हुए थे । चक्र और अन्य आवश्यक सामान भी प्रस्तुत थे । सोनेके भाण्ड उसकी शोभा बढ़ाते थे । सुवर्णसे ही उस रथका निर्माण हुआ था । उसपर सिंहके चिह्नवाली ऊँची ध्वजा फहरा रही थी । उस परम पूजित उत्तम रथपर सवार हो श्रीमान् राजा बभ्रुवाहन अर्जुनका सामना करनेके लिये आगे बढ़ा ॥ १५-१६ ॥

ततोऽभ्येत्य हयं वीरो यज्ञियं पार्थरक्षितम् ।

ग्राहयामास पुरुषैर्हयशिक्षाविशारदैः ॥ १७ ॥

पार्थद्वारा सुरक्षित उस यज्ञसम्बन्धी अश्वके पास जाकर उस वीरने अश्वशिक्षाविशारद पुरुषोंद्वारा उसे पकड़वा लिया ॥ १७ ॥

गृहीतं वाजिनं दृष्ट्वा प्रीतात्मा स धनंजयः ।

पुत्रं रथस्थं भूमिष्ठः संन्यवारयदाहवे ॥ १८ ॥

घोड़ेको पकड़ा गया देख अर्जुन मन-ही- मन बहुत प्रसन्न हुए । यद्यपि वे भूमिपर खड़े थे तो भी रथपर बैठे हुए अपने पुत्रको युद्धके मैदानमें आगे बढ़नेसे रोकने लगे ॥ १८ ॥

स तत्र राजा तं वीरं शरसंघैरनेकशः ।

अर्दयामास निशितैराशीविषविषोपमैः ॥ १ ९ ॥

राजा बभ्रुवाहनने वहाँ अपने वीर पिताको विषैले साँपोंके समान जहरीले और तेज किये हुए सैकड़ों बाण- समूहोंद्वारा बींधकर अनेक बार पीड़ित किया ॥ १ ९ ॥

तयोः समभवद् युद्धं पितुः पुत्रस्य चातुलम् ।

देवासुररणप्रख्यमुभयोः प्रीयमाणयोः ॥ २० ॥

वे पिता और पुत्र दोनों प्रसन्न होकर लड़ रहे थे । उन दोनोंका वह युद्ध देवासुर- संग्रामके

समान भयंकर जान पड़ता था । उसकी इस जगत् में कहीं भी तुलना नहीं थी ॥ २० ॥

किरीटिनं प्रविव्याध शरेणानतपर्वणा ।

जत्रुदेशे नरव्याघ्रं प्रहसन् बभ्रुवाहनः ॥ २१ ॥

बभ्रुवाहनने हँसते- हँसते पुरुषसिंह अर्जुनके गलेकी हँसलीमें झुकी हुई गाँठवाले एक बाणद्वारा गहरी चोट पहुँचायी ॥ २१ ॥

सोऽभ्यगात् सह पुङ्खेन वल्मीकमिव पन्नगः ।

विनिर्भिद्य च कौन्तेयं प्रविवेश महीतलम् ॥ २२ ॥

जैसे साँप बाँबीमें घुस जाता है, उसी प्रकार वह बाण अर्जुनके शरीरमें पंखसहित घुस गया और उसे छेदकर पृथ्वीमें समा गया ॥ २२ ॥

स गाढवेदनो धीमानालम्ब्य धनुरुत्तमम् ।

दिव्यं तेजः समाविश्य प्रमीत इव सोऽभवत् ॥ २३ ॥

पृष्ठ 1976

महाभारत — खण्ड ६, पृष्ठ 1976 का मूल पृष्ठ
पूरे पर्दे पर देखने के लिये चित्र दबाएँ
पाठ पढ़ें पाठ छिपाएँ

इससे अर्जुनको बड़ी वेदना हुई । बुद्धिमान् अर्जुन अपने उत्तम धनुषका सहारा लेकर दिव्य तेजमें स्थित हो मुर्देके समान हो गये ॥ २३ ॥

स संज्ञामुपलभ्याथ प्रशस्य पुरुषर्षभः ।

पुत्रं शक्रात्मजो वाक्यमिदमाह महाद्युतिः ॥ २४ ॥

थोड़ी देर बाद होशमें आनेपर महातेजस्वी पुरुषप्रवर इन्द्रकुमार अर्जुनने अपने पुत्रकी प्रशंसा करते हुए इस प्रकार कहा- ॥ २४ ॥

साधु साधु महाबाहो वत्स चित्राङ्गदात्मज ।

सदृशं कर्म ते दृष्ट्वा प्रीतिमानस्मि पुत्रक ॥ २५ ॥

‘ महाबाहु चित्रांगदाकुमार! तुम्हें साधुवाद । वत्स! तुम धन्य हो । पुत्र! तुम्हारे योग्य पराक्रम देखकर मैं तुमपर बहुत प्रसन्न हूँ ॥ २५ ॥

विमुञ्चाम्येष ते बाणान् पुत्र युद्धे स्थिरो भव ।

इत्येवमुक्त्वा नाराचैरभ्यवर्षदमित्रहा ॥ २६ ॥

‘ अच्छा बेटा! अब मैं तुमपर बाण छोड़ता हूँ । तुम सावधान एवं स्थिर हो जाओ । ' ऐसा कहकर शत्रुसूदन अर्जुनने बभ्रुवाहनपर नाराचोंकी वर्षा आरम्भ कर दी ॥ २६ ॥

तान् स गाण्डीवनिर्मुक्तान् वज्राशनिसमप्रभान् ।

नाराचानच्छिनद् राजा भल्लैः सर्वांस्त्रिधा द्विधा ॥ २७ ॥

परंतु राजा बभ्रुवाहनने गाण्डीव धनुषसे छूटे हुए वज्र और बिजलीके समान तेजस्वी उन समस्त नाराचोंको अपने भल्लोंद्वारा मारकर प्रत्येकके दो-दो, तीन-तीन टुकड़े कर दिये ॥ २७ ॥

तस्य पार्थः शरैर्दिव्यैर्ध्वजं हेमपरिष्कृतम् ।

सुवर्णतालप्रतिमं क्षुरेणापाहरद् रथात् ॥ २८ ॥

हयांश्चास्य महाकायान् महावेगानरिंदम ।

चकार राजन् निर्जीवान् प्रहसन्निव पाण्डवः ॥ २ ९ ॥

राजन्! तब पाण्डुपुत्र अर्जुनने हँसते हुए- से अपने क्षुर नामक दिव्य बाणोंद्वारा बभ्रुवाहनके रथसे सुनहरे तालवृक्षके समान ऊँची सुवर्णभूषित ध्वजा काट गिरायी । शत्रुदमन नरेश! साथ ही उन्होंने उसके महान् वेगशाली विशालकाय घोड़ोंके भी प्राण ले लिये ॥ २८-२९ ॥

स रथादवतीर्याथ राजा परमकोपनः ।

पदातिः पितरं क्रुद्धो योधयामास पाण्डवम् ॥ ३० ॥

तब रथसे उतरकर परम क्रोधी राजा बभ्रुवाहन कुपित हो पैदल ही अपने पिता पाण्डुपुत्र अर्जुनके साथ युद्ध करने लगा ॥ ३० ॥

सम्प्रीयमाणः पार्थानामृषभः पुत्रविक्रमात् ।

नात्यर्थं पीडयामास पुत्रं वज्रधरात्मजः ॥ ३१ ॥

पृष्ठ 1977

महाभारत — खण्ड ६, पृष्ठ 1977 का मूल पृष्ठ
पूरे पर्दे पर देखने के लिये चित्र दबाएँ
पाठ पढ़ें पाठ छिपाएँ

कुन्तीपुत्रोंमें श्रेष्ठ इन्द्रकुमार अर्जुन अपने बेटेके पराक्रमसे बहुत प्रसन्न हुए थे । इसलिये वे उसे अधिक पीड़ा नहीं देते थे ॥ ३१ ॥

स मन्यमानो विमुखं पितरं बभ्रुवाहनः ।

शरैराशीविषाकारैः पुनरेवार्दयद् बली ॥ ३२ ॥

बलवान् बभ्रुवाहन पिताको युद्धसे विरत मानकर विषधर सर्पोंके समान विषैले बाणोंद्वारा उन्हें पुनः पीड़ा देने लगा ॥ ३२ ॥

ततः स बाल्यात् पितरं विव्याध हृदि पत्रिणा ।

निशितेन सुपुङ्खेन बलवद् बभ्रुवाहनः ॥ ३३ ॥

उसने बालोचित अविवेकके कारण परिणामपर विचार किये बिना ही सुन्दर पाँखवाले एक तीखे बाणद्वारा पिताकी छातीमें एक गहरा आघात किया ॥ ३३ ॥

विवेश पाण्डवं राजन् मर्म भित्त्वातिदुःखकृत् ।

स तेनातिभृशं विद्धः पुत्रेण कुरुनन्दनः ॥ ३४ ॥

महीं जगाम मोहार्तस्ततो राजन् धनंजयः । राजन्! वह अत्यन्त दुःखदायी बाण पाण्डुपुत्र अर्जुनके मर्म -स्थलको विदीर्ण करके भीतर घुस गया । महाराज! पुत्रके चलाये हुए उस बाणसे अत्यन्त घायल होकर कुरुनन्दन अर्जुन मूर्च्छित हो पृथ्वीपर गिर पड़े ॥ तस्मिन् निपतिते वीरे कौरवाणां धुरंधरे ॥ ३५ ॥

सोऽपि मोहं जगामाथ ततश्चित्राङ्गदासुतः । कौरव - धुरंधर वीर अर्जुनके धराशायी होनेपर चित्रांगदाकुमार बभ्रुवाहन भी मूर्च्छित हो गया ॥ ३५३ ॥

व्यायम्य संयुगे राजा दृष्ट्वा च पितरं हतम् ॥ ३६ ॥

पूर्वमेव स बाणौघैर्गाढविद्धोऽर्जुनेन ह ।

पपात सोऽपि धरणीमालिङ्ग्य रणमूर्धनि ॥ ३७ ॥

राजा बभ्रुवाहन युद्धस्थलमें बड़ा परिश्रम करके लड़ा था । वह भी अर्जुनके बाणसमूहोंद्वारा पहलेसे ही बहुत घायल हो चुका था । अतः पिताको मारा गया देख वह भी युद्धके मुहानेपर अचेत होकर गिर पड़ा और पृथ्वीका आलिंगन करने लगा ॥ ३६-३७ ॥

भर्तारं निहतं दृष्ट्वा पुत्रं च पतितं भुवि ।

चित्राङ्गदा परित्रस्ता प्रविवेश रणाजिरे ॥ ३८ ॥

पतिदेव मारे गये और पुत्र भी संज्ञाशून्य होकर पृथ्वीपर पड़ा है । यह देख चित्रांगदाने संतप्त हृदयसे समरांगणमें प्रवेश किया ॥ ३८ ॥

शोकसंतप्तहृदया रुदती वेपती भृशम् ।

मणिपूरपतेर्माता ददर्श निहतं पतिम् ॥ ३ ९ ॥

पृष्ठ 1978

महाभारत — खण्ड ६, पृष्ठ 1978 का मूल पृष्ठ
पूरे पर्दे पर देखने के लिये चित्र दबाएँ
पाठ पढ़ें पाठ छिपाएँ

मणिपुर- नरेशकी माताका हृदय शोकसे संतप्त हो उठा था! रोती और काँपती हुई चित्रांगदाने देखा कि पतिदेव मारे गये ॥ ३ ९ ॥ इति श्रीमहाभारते आश्वमेधिके पर्वणि अनुगीतापर्वणि अर्जुनबभ्रुवाहनयुद्धे एकोनाशीतितमोऽध्यायः ॥ ७९ ॥

इस प्रकार श्रीमहाभारत आश्वमेधिकपर्वके अन्तर्गत अनुगीतापर्वमें अर्जुन और बभ्रुवाहनका युद्धविषयक उनासीवाँअध्याय पूराहुआ ॥ ७९ ॥

पृष्ठ 1979

महाभारत — खण्ड ६, पृष्ठ 1979 का मूल पृष्ठ
पूरे पर्दे पर देखने के लिये चित्र दबाएँ
पाठ पढ़ें पाठ छिपाएँ

अशीतितमोऽध्यायः चित्रांगदाका विलाप, मूर्च्छासे जगनेपर बभ्रुवाहनका शोकोद्गार और उलूपीके प्रयत्नसे संजीवनीमणिके द्वारा अर्जुनका पुनः जीवित होना वैशम्पायन उवाच

ततो बहुतरं भीरुर्विलप्य कमलेक्षणा ।

मुमोह दुःखसंतप्ता पपात च महीतले ॥ १ ॥

वैशम्पायनजी कहते हैं—जनमेजय! तदनन्तर भीरु स्वभाववाली कमलनयनी चित्रांगदा पतिवियोग- दुःखसे संतप्त होकर बहुत विलाप करती हुई मूर्च्छित हो गयी और पृथ्वीपर गिर पड़ी ॥ १ ॥

प्रतिलभ्य च सा संज्ञां देवी दिव्यवपुर्धरा ।

उलूपीं पन्नगसुतां दृष्ट्वेदं वाक्यमब्रवीत् ॥ २ ॥

Milea

पृष्ठ 1980

महाभारत — खण्ड ६, पृष्ठ 1980 का मूल पृष्ठ
पूरे पर्दे पर देखने के लिये चित्र दबाएँ
पाठ पढ़ें पाठ छिपाएँ

कुछ देर बाद होशमें आनेपर दिव्यरूपधारिणी देवी चित्रांगदाने नागकन्या उलूपीको सामने खड़ी देख इस प्रकार कहा- ॥ २ ॥

उलूपि पश्य भर्तारं शयानं निहतं रणे ।

त्वत्कृते मम पुत्रेण बाणेन समितिंजयम् ॥ ३ ॥

' उलूपी! देखो, हम दोनोंके स्वामी मारे जाकर रणभूमिमें सो रहे हैं। तुम्हारी प्रेरणासे ही मेरे बेटेने समरविजयी अर्जुनका वध किया है ॥ ३ ॥

ननु त्वमार्यधर्मज्ञा ननु चासि पतिव्रता ।

यत्त्वस्कृतेऽयं पतितः पतिस्ते निहतो रणे ॥ ४ ॥

'बहिन! तुम तो आर्यधर्मको जाननेवाली और पतिव्रता हो । तथापि तुम्हारी ही करतूतसे ये तुम्हारे पति इस समय रणभूमिमें मरे पड़े हैं ॥ ४ ॥

किंतु सर्वापराधोऽयं यदि तेऽद्य धनंजयः ।

क्षमस्व याच्यमाना वै जीवयस्व धनंजयम् ॥ ५ ॥

‘ किंतु यदि ये अर्जुन सर्वथा तुम्हारे अपराधी हों तो भी आज क्षमा कर दो । मैं तुमसे

इनके प्राणोंकी भीख माँगती हूँ। तुम धनंजयको जीवित कर दो ॥ ५ ॥

ननु त्वमार्ये धर्मज्ञा त्रैलोक्यविदिता शुभे ।

यद् घातयित्वा पुत्रेण भर्तारं नानुशोचसि ॥ ६ ॥

' आर्ये! शुभे! तुम धर्मको जाननेवाली और तीनों लोकोंमें विख्यात हो । तो भी आज पुत्रसे पतिकी हत्या कराकर तुम्हें शोक या पश्चात्ताप नहीं हो रहा है, इसका क्या कारण है? ॥ ६ ॥

नाहं शोचामि तनयं हतं पन्नगनन्दिनि ।

पतिमेव तुतु शोचामि यस्यातिथ्यमिदं कृतम् ॥ ७ ॥

‘नागकुमारी! मेरा पुत्र भी मरा पड़ा है, तो भी मैं उसके लिये शोक नहीं करती । मुझे केवल पतिके लिये शोक हो रहा है, जिनका मेरे यहाँ इस तरह आतिथ्य - सत्कार किया गया' ॥ ७ ॥

इत्युक्त्वा सा तदा देवीमुलूपीं पन्नगात्मजाम् ।

भर्तारमभिगम्येदमित्युवाच यशस्विनी ॥ ८ ॥

नागकन्या उलूपीदेवीसे ऐसा कहकर यशस्विनी चित्राङ्गदा उस समय पतिके निकट गयी और उन्हें सम्बोधित करके इस प्रकार विलाप करने लगी- ॥ ८ ॥

उत्तिष्ठ कुरुमुख्यस्य प्रियमुख्य मम प्रिय ।

अयमश्वो महाबाहो मया ते परिमोक्षितः ॥ ९ ॥

' कुरुराजके प्रियतम और मेरे प्राणाधार! उठो । महाबाहो! मैंने तुम्हारा यह घोड़ा छुड़वा दिया है ॥ ९ ॥

ननु त्वया नाम विभो धर्मराजस्य यज्ञियः ।