श्रीगणेशाय नमः।

महाभारत — खण्ड ६ — पृष्ठ 991–1000

महाभारत — खण्ड ६ · Gita Press, Gorakhpur · पृष्ठ 991–1000

पृष्ठ 991

महाभारत — खण्ड ६, पृष्ठ 991 का मूल पृष्ठ
पूरे पर्दे पर देखने के लिये चित्र दबाएँ
पाठ पढ़ें पाठ छिपाएँ

स मृतो मृगयोनौ तु नित्योद्विग्नोऽभिजायते ॥ ११३ ॥

गदहा होकर वह दो वर्षोंतक जीवित रहता है । फिर शस्त्रसे उसका वध होता है । इस प्रकार मरकर वह मृगकी योनिमें जन्म लेता और हिंसकोंके भयसे सदा उद्विग्न रहता ॥ ११३ ॥

मृगो वध्यति शस्त्रेण गते संवत्सरे तु सः ।

तो मृगस्ततो मीनः सोऽपि जालेन बध्यते ॥ ११४ ॥

मृग होकर वह सालभरमें ही शस्त्रद्वारा मारा जाता है । मरनेपर मत्स्य होता है, फिर वह भी जालसे बँधता है ॥ ११४ ॥

मासे चतुर्थे सम्प्राप्ते श्वापदः सम्प्रजायते ।

श्वापदो दश वर्षाणि द्वीपी वर्षाणि पञ्च च ॥ ११५ ॥

वह किसी प्रकार जालसे छूटा हुआ भी चौथे महीनेमें मृत्युको प्राप्त हो हिंसक जन्तु भेड़िया आदि होता है । उस योनिमें दस वर्षोंतक रहकर वह पाँच वर्षोंतक व्याघ्र या चीतेकी योनिमें पड़ा रहता है ॥ ११५ ॥

ततस्तु निधनं प्राप्तः कालपर्यायचोदितः ।

अधर्मस्य क्षयं कृत्वा ततो जायति मानुषः ॥ ११६ ॥

तदनन्तर पापका क्षय होनेपर कालकी प्रेरणासे मृत्युको प्राप्त हो वह पुनः मनुष्य होता ॥ ११६ ॥

स्त्रियं हत्वा तु दुर्बुद्धिर्यमस्य विषयं गतः ।

बहून् क्लेशान् समासाद्य संसारांश्चैव विंशतिम् ॥ ११७ ॥

जो खोटी बुद्धिवाला पुरुष स्त्रीकी हत्या कर डालता है, वह यमराजके लोकमें जाकर नाना प्रकारके क्लेश भोगनेके पश्चात् बीस बार दुःखद योनियोंमें जन्म लेता है ॥ ११७ ॥

ततः पश्चान्महाराज कृमियोनौ प्रजायते ।

कृमिर्विंशतिवर्षाणि भूत्वा जायति मानुषः ॥ ११८ ॥

महाराज! तदनन्तर वह कीड़ेकी योनिमें जन्म लेता है और बीस वर्षोंतक कीट- योनिमें रहकर अन्तमें मनुष्य होता है ॥ ११८ ॥

भोजनं चोरयित्वा तु मक्षिका जायते नरः ।

मक्षिकासंघवशगो बहून् मासान् भवत्युत ॥ ११ ९ ॥

ततः पापक्षयं कृत्वा मानुषत्वमवाप्नुते । भोजनकी चोरी करके मनुष्य मक्खी होता है और कई महीनोंतक मक्खियोंके समुदायके अधीन रहता है । तत्पश्चात् पापोंका भोग समाप्त करके वह पुनः मनुष्य- योनिमें जन्म लेता है ॥ ११ ९ ३ ॥ धान्यं हृत्वा तु पुरुषो लोमशः सम्प्रजायते ॥ १२० ॥

तथा पिण्याकसम्मिश्रमशनं चोरयेन्नरः ।

पृष्ठ 992

महाभारत — खण्ड ६, पृष्ठ 992 का मूल पृष्ठ
पूरे पर्दे पर देखने के लिये चित्र दबाएँ
पाठ पढ़ें पाठ छिपाएँ

स जायते बभ्रुसमो दारुणो मूषिको नरः ॥ १२१ ॥

दशन् वै मानुषान्नित्यं पापात्मा स विशाम्पते । धान्यकी चोरी करनेवाले मनुष्यके शरीरमें दूसरे जन्ममें बहुत - से रोएँ पैदा होते हैं । प्रजानाथ! जो मानव तिलके चूर्णसे मिश्रित भोजनकी चोरी करता है, वह नेवलेके समान आकारवाला भयानक चूहा होता है तथा वह पापी सदा मनुष्योंको काटा करता है ॥ घृतं हृत्वा तु दुर्बुद्धिः काकमद्गुः प्रजायते ॥ १२२ ॥

मत्स्यमांसमथो हृत्वा काको जायति दुर्मतिः ।

लवणं चोरयित्वा तु चिरिकाकः प्रजायते ॥ १२३ ॥

जो दुर्बुद्धि मनुष्य घी चुराता है, वह काकमद्गु ( सींगवाला जल- पक्षी ) होता है । जो खोटी बुद्धिवाला मनुष्य मत्स्य और मांसकी चोरी करता है, वह कौवा होता है । नमककी चोरी करनेसे मनुष्यको चिरिकाक- योनिमें जन्म लेना पड़ता है ॥ १२२-१२३ ॥

विश्वासेन तु निक्षिप्तं यो विनिह्नोति मानवः ।

स गतायुर्नरस्तात मत्स्ययोनौ प्रजायते ॥ १२४ ॥

तात! जो मानव विश्वासपूर्वक रखी हुई दूसरेकी धरोहरको हड़प लेता है, वह गतायु होनेपर मत्स्यकी योनिमें जन्म लेता है ॥ १२४ ॥

मत्स्ययोनिमनुप्राप्य मृतो जायति मानुषः ।

मानुषत्वमनुप्राप्य क्षीणायुरुपपद्यते ॥ १२५ ॥

मत्स्ययोनिमें जन्म लेनेके बाद जब मरता है, तब पुनः मनुष्यका जन्म पाता है । मानव-योनिमें आकर उसकी आयु बहुत कम होती है ॥ १२५ ॥

पापानि तु नराः कृत्वा तिर्यग् जायन्ति भारत ।

न चात्मनः प्रमाणं ते धर्मं जानन्ति किंचन ॥ १२६ ॥

भारत! पाप करके मनुष्य पशु- पक्षियोंकी योनिमें जन्म लेते हैं । वहाँ उन्हें अपने उद्धार करनेवाले धर्मका कुछ भी ज्ञान नहीं रहता ॥ १२६ ॥

ये पापानि नराः कृत्वा निरस्यन्ति व्रतैः सदा ।

सुखदुःखसमायुक्ता व्यथितास्ते भवन्त्युत ॥ १२७ ॥

असंवासाः प्रजायन्ते म्लेच्छाश्चापि न संशयः ।

नराः पापसमाचारा लोभमोहसमन्विताः ॥ १२८ ॥

जो पापाचारी पुरुष लोभ और मोहके वशीभूत हो पाप करके उसे व्रत आदिके द्वारा दूर करनेका प्रयत्न करते हैं, वे सदा सुख -दुःख भोगते हुए व्यथित रहते हैं । उन्हें कहीं रहनेको ठौर नहीं मिलता तथा वे म्लेच्छ होकर सदा मारे- मारे फिरते हैं । इसमें संशय नहीं है ॥ १२७-१२८ ॥

वर्जयन्ति च पापानि जन्मप्रभृति ये नराः ।

अरोगा रूपवन्तस्ते धनिनश्च भवन्त्युत ॥ १२ ९ ॥

पृष्ठ 993

महाभारत — खण्ड ६, पृष्ठ 993 का मूल पृष्ठ
पूरे पर्दे पर देखने के लिये चित्र दबाएँ
पाठ पढ़ें पाठ छिपाएँ

जो मनुष्य जन्मसे ही पापका परित्याग कर देते हैं, वे नीरोग, रूपवान् और धनी होते हैं ॥ १२ ९ ॥

स्त्रियोऽप्येतेन कल्पेन कृत्वा पापमवाप्नुयुः ।

एतेषामेव जन्तूनां भार्यात्वमुपयान्ति ताः ॥ १३० ॥

स्त्रियाँ भी यदि पूर्वोक्त पापकर्म करती हैं तो पापकी भागिनी होती हैं और वे उन पापभोगी प्राणियोंकी ही पत्नी होती हैं ॥ १३० ॥

परस्वहरणे दोषाः सर्व एव प्रकीर्तिताः ।

एतद्धि लेशमात्रेण कथितं ते मयानघ ॥ १३१ ॥

निष्पाप नरेश! पराये धनका अपहरण करनेसे जो दोष होते हैं, वे सब बताये गये । यहाँ मेरे द्वारा संक्षेपसे ही इस विषयका दिग्दर्शन कराया गया है ॥ १३१ ॥

अपरस्मिन् कथायोगे भूयः श्रोष्यसि भारत ।

एतन्मया महाराज ब्रह्मणो वदतः पुरा ॥ १३२ ॥

सुरर्षीणां श्रुतं मध्ये पृष्टश्चापि यथातथम् ।

मयापि तच्च कार्त्स्न्येन यथावदनुवर्णितम् ।

एतच्छ्रुत्वा महाराज धर्मे कुरु मनः सदा ॥ १३३ ॥

भरतनन्दन! अब दूसरी बार बातचीतके प्रसंगमें फिर कभी इस विषयको सुनना । महाराज! पूर्वकालमें ब्रह्माजी देवर्षियोंके बीच यह प्रसंग सुना रहे थे । वहाँ उन्हींके मुँहसे मैंने ये सारी बातें सुनी थीं और तुम्हारे पूछनेपर उन्हीं सब बातोंका मैंने भी यथार्थरूपसे वर्णन किया है । राजन्! यह सुनकर तुम सदा धर्ममें मन लगाओ ॥ १३२-१३३ ॥ इति श्रीमहाभारते अनुशासनपर्वणि दानधर्मपर्वणि संसारचक्रं नाम एकादशाधिकशततमोऽध्यायः ॥ १११ ॥

इसप्रकार श्रीमहाभारत अनुशासनपर्वके अन्तर्गत दानधर्मपर्वमें संसारचक्र नामक एक सौ ग्यारहवाँ अध्याय पूरा हुआ ॥ १११ ॥

पृष्ठ 994

महाभारत — खण्ड ६, पृष्ठ 994 का मूल पृष्ठ
पूरे पर्दे पर देखने के लिये चित्र दबाएँ
पाठ पढ़ें पाठ छिपाएँ

द्वादशाधिकशततमोऽध्यायः पापसे छूटनेके उपाय तथा अन्नदानकी विशेष महिमा युधिष्ठिरउवाच

अधर्मस्य गतिर्ब्रह्मन् कथिता मे त्वयानघ ।

धर्मस्य तु गतिं श्रोतुमिच्छामि वदतां वर ॥ १ ॥

युधिष्ठिरने पूछा— ब्रह्मन्! आपने अधर्मकी गति बतायी । पापरहित वक्ताओंमें श्रेष्ठ! अब मैं धर्मकी गति सुनना चाहता हूँ ॥ १ ॥

कृत्वा कर्माणि पापानि कथं यान्ति शुभां गतिम् ।

कर्मणा च कृतेनेह केन यान्ति शुभां गतिम् ॥ २ ॥

मनुष्य पाप कर्म करके कैसे शुभगतिको प्राप्त होते हैं तथा किस कर्मके अनुष्ठानसे उन्हें उत्तम गति प्राप्त होती है? ॥ २ ॥

बृहस्पतिरुवाच

कृत्वा पापानि कर्माणि अधर्मवशमागतः ।

मनसा विपरीतेन निरयं प्रतिपद्यते ॥ ३ ॥

बृहस्पतिजीने कहा— राजन्! जो मनुष्य पापकर्म करके अधर्मके वशीभूत हो जाता है, उसका मन धर्मके विपरीत मार्गमें जाने लगता है; इसलिये वह नरकमें गिरता है ॥ ३ ॥

मोहादधर्मं यः कृत्वा पुनः समनुतप्यते ।

मनःसमाधिसंयुक्तो न स सेवेत दुष्कृतम् ॥ ४ ॥

परंतु जो अज्ञानवश अधर्म बन जानेपर पुनः उसके लिये पश्चात्ताप करता है, उसे चाहिये कि मनको वशमें रखकर वह फिर कभी पापका सेवन न करे ॥

यथा यथा मनस्तस्य दुष्कृतं कर्म गर्हते ।

तथा तथा शरीरं तु तेनाधर्मेण मुच्यते ॥ ५ ॥

मनुष्यका मन ज्यों- ज्यों पापकर्मकी निन्दा करता है त्यों- त्यों उसका शरीर उस अधर्मके बन्धनसे मुक्त होता जाता है ॥ ५ ॥

यदि व्याहरते राजन् विप्राणां धर्मवादिनाम् ।

ततोऽधर्मकृतात् क्षिप्रमपवादात् प्रमुच्यते ॥ ६ ॥

राजन्! यदि पापी पुरुष धर्मज्ञ ब्राह्मणोंसे अपना पाप बता दे तो वह उस पापके कारण होनेवाली निन्दासे शीघ्र ही छुटकारा पा जाता है ॥ ६ ॥

यथा यथा नरः सम्यगधर्ममनुभाषते । समाहितेन मनसा विमुच्येत तथा तथा ।

पृष्ठ 995

महाभारत — खण्ड ६, पृष्ठ 995 का मूल पृष्ठ
पूरे पर्दे पर देखने के लिये चित्र दबाएँ
पाठ पढ़ें पाठ छिपाएँ

भुजंग इव निर्मोकात् पूर्वमुक्ताज्जरान्वितात् ॥ ७ ॥

मनुष्य अपने मनको स्थिर करके जैसे - जैसे अपना पाप प्रकट करता है, वैसे - ही - वैसे वह मुक्त होता जाता है । ठीक उसी तरह जैसे सर्प पूर्वमुक्त, जराजीर्ण केचुलसे छूट जाता ॥ ७ ॥

दत्त्वा विप्रस्य दानानि विविधानि समाहितः ।

मनःसमाधिसंयुक्तः सुगतिं प्रतिपद्यते ॥ ८ ॥

मनुष्य एकाग्रचित्त होकर सावधान हो ब्राह्मणको यदि नाना प्रकारके दान करे तो वह उत्तम गतिको पाता है ॥ ८ ॥

प्रदानानि तु वक्ष्यामि यानि दत्त्वा युधिष्ठिर ।

नरः कृत्वाप्यकार्याणि ततो धर्मेण युज्यते ॥ ९ ॥

युधिष्ठिर! अब मैं उन उत्कृष्ट दानोंका वर्णन करूंगा, जिन्हें देकर मनुष्य यदि उससे न करने योग्य कर्म बन जायँ तो भी धर्मके फलसे संयुक्त होता है ॥

सर्वेषामेव दानानामन्नं श्रेष्ठमुदाहृतम् ।

पूर्वमन्नं प्रदातव्यमृजुना धर्ममिच्छता ॥ १० ॥

सब प्रकारके दानोंमें अन्नका दान श्रेष्ठ बताया गया है । अतः धर्मकी इच्छा रखनेवाले मनुष्यको सरलभावसे पहले अन्नका ही दान करना चाहिये ॥ १० ॥

प्राणा ह्यन्नं मनुष्याणां तस्माज्जन्तुश्च जायते ।

अन्ने प्रतिष्ठितो लोकस्तस्मादन्नं प्रशस्यते ॥ ११ ॥

अन्न मनुष्योंका प्राण है, अन्नसे ही प्राणीका जन्म होता है, अन्नके ही आधारपर सारा

संसार टिका हुआ है । इसलिये अन्न सबसे उत्तम माना गया है ॥

अन्नमेव प्रशंसन्ति देवर्षिपितृमानवाः ।

अन्नस्य हि प्रदानेन रन्तिदेवो दिवं गतः ॥ १२ ॥

देवता, ऋषि, पितर और मनुष्य अन्नकी ही प्रशंसा करते हैं । अन्नके ही दानसे राजा रन्तिदेव स्वर्गको प्राप्त हुए हैं ॥ १२ ॥

न्यायलब्धं प्रदातव्यं द्विजातिभ्योऽन्नमुत्तमम् ।

स्वाध्यायं समुपेतेभ्यः प्रहृष्टेनान्तरात्मना ॥ १३ ॥

अतः स्वाध्यायमें तत्पर रहनेवाले ब्राह्मणोंके लिये प्रसन्न चित्तसे न्यायोपार्जित उत्तम अन्नका दान करना चाहिये ॥ १३ ॥

यस्य ह्यन्नमुपाश्नन्ति ब्राह्मणानां शतं दश ।

हृष्टेन मनसा दत्तं न स तिर्यग्गतिर्भवेत् ॥ १४ ॥

जिस पुरुषके प्रसन्न चित्तसे दिये हुए अन्नको एक हजार ब्राह्मण खा लेते हैं, वह पशु-पक्षीकी योनिमें नहीं जन्म लेता ॥ १४ ॥

ब्राह्मणानां सहस्राणि दश भोज्य नरर्षभ ।

पृष्ठ 996

महाभारत — खण्ड ६, पृष्ठ 996 का मूल पृष्ठ
पूरे पर्दे पर देखने के लिये चित्र दबाएँ
पाठ पढ़ें पाठ छिपाएँ

नरोऽधर्मात् प्रमुच्येत योगेष्वभिरतः सदा ॥ १५ ॥

नरश्रेष्ठ! जो मनुष्य सदा योग- साधनमें संलग्न रहकर दस हजार ब्राह्मणोंको भोजन करा देता है, वह पापके बन्धनसे मुक्त हो जाता है ॥ १५ ॥

भैक्ष्येणान्नं समाहृत्य विप्रो वेदपुरस्कृतः ।

स्वाध्यायनिरते विप्रे दत्त्वेह सुखमेधते ॥ १६ ॥

वेदज्ञ ब्राह्मण भिक्षासे अन्न लाकर यदि स्वाध्याय- परायण विप्रको दान देता है तो इस लोकमें सुखी होता है ॥ १६ ॥

( भैक्ष्येणापि समाहृत्य दद्यादन्नं द्विजेषु वै ।

सुवर्णदानात् पापानि नश्यन्ति सुबहून्यपि ॥

जो भिक्षासे भी अन्न लाकर ब्राह्मणोंको देता है और सुवर्णका दान करता है, उसके बहुत - से पाप भी नष्ट हो जाते हैं ॥

दत्त्वा वृत्तिकरीं भूमिं पातकेनापि मुच्यते ।

पारायणैः पुराणानां मुच्यते पातकैर्द्विजः ॥

जीविका चलानेवाली भूमिका दान करके भी मनुष्य पातकसे मुक्त हो जाता है ।

पुराणोंके पाठसे भी ब्राह्मण पातकोंसे छुटकारा पा जाता है ॥

गायत्र्याश्चैव लक्षेण गोसहस्रस्य तर्पणात् ।

वेदार्थं ज्ञापयित्वा तु शुद्धान् विप्रान् यथार्थतः ॥

सर्वत्यागादिभिश्चापि मुच्यते पातकैर्द्विजः । सर्वातिथ्यं परं ह्येषां तस्मादन्नं परं स्मृतम् ॥ ) एक लाख गायत्री जपनेसे, एक हजार गौओंको तृप्त करनेसे, विशुद्ध ब्राह्मणोंको यथार्थरूपसे वेदार्थका ज्ञान करानेसे तथा सर्वस्वके त्याग आदिसे भी द्विज पापमुक्त हो जाता है । इन सबमें सबका अन्नके द्वारा आतिथ्य सत्कार करना ही सबसे श्रेष्ठ कर्म है । इसलिये अन्नको सबसे उत्तम माना गया है ॥

अहिंसन् ब्राह्मणस्वानि न्यायेन परिपाल्य च ।

क्षत्रियस्तरसा प्राप्तमन्नं यो वै प्रयच्छति ॥ १७ ॥

द्विजेभ्यो वेदवृद्धेभ्यः प्रयतः सुसमाहितः ।

तेनापोहति धर्मात्मन् दुष्कृतं कर्म पाण्डव ॥ १८ ॥

धर्मात्मा पाण्डुनन्दन! जो क्षत्रिय ब्राह्मणके धनका अपहरण न करके न्यायपूर्वक प्रजाका पालन करते हुए अपने बाहुबलसे प्राप्त किया हुआ अन्न वेदवेत्ता ब्राह्मणोंको भलीभाँति शुद्ध एवं समाहित चित्तसे दान करता है, वह उस अन्न--दानके प्रभावसे अपने पूर्वकृत पापोंका नाश कर डालता है ॥ १७-१८ ॥

पृष्ठ 997

महाभारत — खण्ड ६, पृष्ठ 997 का मूल पृष्ठ
पूरे पर्दे पर देखने के लिये चित्र दबाएँ
पाठ पढ़ें पाठ छिपाएँ

बृहस्पतिजीका युधिष्ठिरको उपदेश

पृष्ठ 998

महाभारत — खण्ड ६, पृष्ठ 998 का मूल पृष्ठ
पूरे पर्दे पर देखने के लिये चित्र दबाएँ
पाठ पढ़ें पाठ छिपाएँ

षड्भागपरिशुद्धं च कृषेर्भागमुपार्जितम् ।

वैश्यो ददद् द्विजातिभ्यः पापेभ्यः परिमुच्यते ॥ १ ९ ॥

जो वैश्य खेतीसे अन्न पैदा करके उसका छठा भाग राजाको देकर बचे हुएमेंसे शुद्ध अन्नका ब्राह्मणको दान करता है, वह पापोंसे मुक्त हो जाता है ॥ १ ९ ॥

अवाप्य प्राणसंदेहं कार्कश्येन समार्जितम् ।

अन्नं दत्त्वा द्विजातिभ्यः शूद्रः पापात् प्रमुच्यते ॥ २० ॥

शूद्र भी यदि प्राणोंकी परवा न करके कठोर परिश्रमसे कमाया हुआ अन्न ब्राह्मणोंको दान करता है तो पापसे छुटकारा पा जाता है ॥ २० ॥

औरसेन बलेनान्नमर्जयित्वाविहिंसकः ।

यः प्रयच्छति विप्रेभ्यो न स दुर्गाणि पश्यति ॥ २१ ॥

जो किसी प्राणीकी हिंसा न करके अपनी छातीके बलसे पैदा किया हुआ अन्न विप्रोंको दान करता है, वह कभी संकटका अनुभव नहीं करता ॥ २१ ॥

न्यायेनैवाप्तमन्नं तु नरो हर्षसमन्वितः ।

द्विजेभ्यो वेदवृद्धेभ्यो दत्त्वा पापात् प्रमुच्यते ॥ २२ ॥

न्यायके अनुसार अन्न प्राप्त करके उसे वेदवेत्ता ब्राह्मणोंको हर्षपूर्वक दान देनेवाला मनुष्य अपने पापोंके बन्धनसे मुक्त हो जाता है ॥ २२ ॥

अन्नमूर्जस्करं लोके दत्त्वोर्जस्वी भवेन्नरः ।

सतां पन्थानमावृत्य सर्वपापैः प्रमुच्यते ॥ २३ ॥

संसारमें अन्न ही बलकी वृद्धि करनेवाला है, अतः अन्नका दान करके मनुष्य बलवान् होता है और सत्पुरुषोंके मार्गका आश्रय लेकर समस्त पापोंसे छूट जाता है ॥ २३ ॥

दानवद्भिः कृतः पन्था येन यान्ति मनीषिणः ।

ते हि प्राणस्य दातारस्तेभ्यो धर्मः सनातनः ॥ २४ ॥

दाता पुरुषोंने जिस मार्गको चालू किया है, उसीसे मनीषी पुरुष चलते हैं । अन्नदान करनेवाले मनुष्य वास्तवमें प्राणदान करनेवाले हैं । उन्ही लोगोंसे सनातन धर्मकी वृद्धि होती है ॥ २४ ॥

सर्वावस्थं मनुष्येण न्यायेनान्नमुपार्जितम् ।

कार्यं पात्रागतं नित्यमन्नं हि परमा गतिः ॥ २५ ॥

मनुष्यको प्रत्येक अवस्थामें न्यायतः उपार्जित किया हुआ अन्न सत्पात्रके लिये अर्पित करना चाहिये; क्योंकि अन्न ही सब प्राणियोंका परम आधार है ॥ २५ ॥

अन्नस्य हि प्रदानेन नरो रौद्रं न सेवते ।

तस्मादन्नं प्रदातव्यमन्यायपरिवर्जितम् ॥ २६ ॥

अन्न-दान करनेसे मनुष्यको कभी नरककी भयंकर यातना नहीं भोगनी पड़ती; अतः न्यायोपार्जित अन्नका ही सदा दान करना चाहिये ॥ २६ ॥

पृष्ठ 999

महाभारत — खण्ड ६, पृष्ठ 999 का मूल पृष्ठ
पूरे पर्दे पर देखने के लिये चित्र दबाएँ
पाठ पढ़ें पाठ छिपाएँ

यतेद् ब्राह्मणपूर्वं हि भोक्तुमन्नं गृही सदा ।

अवन्ध्यं दिवसं कुर्यादन्नदानेन मानवः ॥ २७ ॥

प्रत्येक गृहस्थको उचित है कि वह पहले ब्राह्मणको भोजन कराकर फिर स्वयं भोजन करनेका प्रयत्न करे तथा अन्न-दानके द्वारा प्रत्येक दिनको सफल बनावे ॥ २७ ॥

भोजयित्वा दशशतं नरो वेदविदां नृप ।

न्यायविद्धर्मविदुषामितिहासविदां तथा ॥ २८ ॥

न याति नरकं घोरं संसारांश्च न सेवते ।

सर्वकामसमायुक्तः प्रेत्य चाप्यश्नुते सुखम् ॥ २ ९ ॥

नरेश्वर! जो मनुष्य वेद, न्याय, धर्म और इतिहासके जाननेवाले एक हजार ब्राह्मणोंको भोजन कराता है, वह घोर नरक और संसारचक्रमें नहीं पड़ता । इहलोकमें उसकी सारी कामनाएँ पूर्ण होती हैं और मरनेके बाद वह परलोकमें सुख भोगता है ॥ २८-२९ ॥

एवं खलु समायुक्तो रमते विगतज्वरः ।

रूपवान् कीर्तिमांश्चैव धनवांश्चोपपद्यते ॥ ३० ॥

इस प्रकार अन्न- दानमें संलग्न हुआ पुरुष निश्चिन्त हो सुखका अनुभव करता है और रूपवान्, कीर्तिमान् तथा धनवान् होता है ॥ ३० ॥

एतत् ते सर्वमाख्यातमन्नदानफलं महत् ।

मूलमेतत् तु धर्माणां प्रदानानां च भारत ॥ ३१ ॥

भारत! अन्न -दान सब प्रकारके धर्मों और दानोंका मूल है । इस प्रकार मैंने तुम्हें यह अन्नदानका सारा महान् फल बताया है ॥ ३१ ॥

इति श्रीमहाभारते अनुशासनपर्वणि दानधर्मपर्वणि संसारचक्रे द्वादशाधिकशततमोऽध्यायः ॥ ११२ ॥

इस प्रकार श्रीमहाभारत अनुशासनपर्वके अन्तर्गत दानधर्मपर्वमें संसारचक्रविषयक एक सौ बारहवाँ अध्याय पूरा हुआ ॥ ११२ ॥

(दाक्षिणात्य अधिक पाठके ४ श्लोक मिलाकर कुल ३५ श्लोक हैं )

पृष्ठ 1000

महाभारत — खण्ड ६, पृष्ठ 1000 का मूल पृष्ठ
पूरे पर्दे पर देखने के लिये चित्र दबाएँ
पाठ पढ़ें पाठ छिपाएँ

त्रयोदशाधिकशततमोऽध्यायः बृहस्पतिजीका युधिष्ठिरको अहिंसा एवं धर्मकी महिमा बताकर स्वर्गलोकको प्रस्थान युधिष्ठिर उवाच

अहिंसा वैदिकं कर्म ध्यानमिन्द्रियसंयमः ।

तपोऽथ गुरुशुश्रूषा किं श्रेयः पुरुषं प्रति ॥ १ ॥

युधिष्ठिरने पूछा — भगवन्! अहिंसा, वेदोक्त कर्म, ध्यान, इन्द्रिय - संयम, तपस्या और गुरु- शुश्रूषा – इनमेंसे कौन- सा कर्म मनुष्यका (विशेष ) कल्याण कर सकता है ॥ बृहस्पतिरुवाच

सर्वाण्येतानि धर्म्याणि पृथग्द्वाराणि सर्वशः ।

शृणु संकीर्त्यमानानि षडेव भरतर्षभ ॥ २ ॥

बृहस्पतिजीने कहा- भरतश्रेष्ठ! ये छः प्रकारके कर्म ही धर्मजनक हैं तथा सब - के-सब भिन्न - भिन्न कारणोंसे प्रकट हुए हैं । मैं इन छहोंका वर्णन करता हूँ; तुम सुनो ॥

हन्त निःश्रेयसं जन्तोरहं वक्ष्याम्यनुत्तमम् ।

अहिंसापाश्रयं धर्मं यः साधयति वै नरः ॥ ३ ॥

त्रीन् दोषान् सर्वभूतेषु निधाय पुरुषः सदा ।

कामक्रोधौ च संयम्य ततः सिद्धिमवाप्नुते ॥ ४ ॥

अब मैं मनुष्यके लिये कल्याणके सर्वश्रेष्ठ उपायका वर्णन करता हूँ । जो मनुष्य अहिंसायुक्त धर्मका पालन करता है, वह मोह, मद और मत्सरतारूप तीनों दोषोंको अन्य समस्त प्राणियोंमेंस्थापित करके एवं सदा काम-म-क्रोधका संयम करके सिद्धिको प्राप्त हो जाता है ॥ ३-४ ॥

अहिंसकानि भूतानि दण्डेन विनिहन्ति यः ।

आत्मनः सुखमन्विच्छन् स प्रेत्य न सुखी भवेत् ॥ ५ ॥

जो मनुष्य अपने सुखकी इच्छा रखकर अहिंसक प्राणियोंको डंडेसे मारता है, वह परलोकमें सुखी नहीं होता है ॥ ५ ॥

आत्मोपमस्तु भूतेषु यो वै भवति पूरुषः ।

न्यस्तदण्डो जितक्रोधः स प्रेत्य सुखमेधते ॥ ६ ॥

जो मनुष्य सब भूतोंको अपने समान समझता, किसीपर प्रहार नहीं करता ( दण्डको हमेशाके लिये त्याग देता है ) और क्रोधको अपने काबूमें रखता है, वह मृत्युके पश्चात् सुख भोगता है ॥ ६ ॥