श्रीगणेशाय नमः।

महाभारत — खण्ड १ — पृष्ठ 1411–1420

महाभारत — खण्ड १ · Gita Press, Gorakhpur · पृष्ठ 1411–1420

पृष्ठ 1411

महाभारत — खण्ड १, पृष्ठ 1411 का मूल पृष्ठ
पूरे पर्दे पर देखने के लिये चित्र दबाएँ
पाठ पढ़ें पाठ छिपाएँ

हिरण्मयानि शुभ्राणि बहुन्याभरणानि च ।

वचनात् तव राजेन्द्र द्रौपद्याः सम्प्रयच्छतु ॥ ७ ॥

राजेन्द्र! वह आपकी आज्ञासे द्रौपदीके लिये बहुत - से सुन्दर सुवर्णमय आभूषण अर्पित करे ॥ ७ ॥

तथा द्रुपदपुत्राणां सर्वेषां भरतर्षभ ।

पाण्डवानां च सर्वेषां कुन्त्या युक्तानि यानि च ॥ ८ ॥

भरतश्रेष्ठ! द्रुपदके सभी पुत्रों, समस्त पाण्डवों और कुन्तीके लिये भी जो उपयुक्त आभूषण आदि हों, उन्हें भी वह अर्पित करे ॥ ८ ॥

एवं सान्त्वसमायुक्तं द्रुपदं पाण्डवैः सह ।

उक्त्वा सोऽनन्तरं ब्रूयात् तेषामागमनं प्रति ॥ ९ ॥

इस प्रकार ( उपहार देनेके पश्चात्) पाण्डवोंसहित द्रुपदसे सान्त्वनापूर्ण वचन कहकर अन्तमें वह पाण्डवोंके हस्तिनापुरमें आनेके विषयमें प्रस्ताव करे ॥ ९ ॥

अनुज्ञातेषु वीरेषु बलं गच्छतु शोभनम् ।

दुःशासनों विकर्णश्चाप्यानेतुं पाण्डवानिह ॥ १० ॥

जब द्रुपदकी ओरसे पाण्डववीरोंको यहाँ आनेकी अनुमति मिल जाय, तब एक अच्छी-सी सेना साथ ले दुःशासन और विकर्ण पाण्डवोंको यहाँ ले आनेके लिये जायँ ॥ १० ॥

ततस्ते पाण्डवाः श्रेष्ठाः पूज्यमानाः सदा त्वया ।

प्रकृतीनामनुमते पदे स्थास्यन्ति पैतृके ॥ ११ ॥

यहाँ आनेके पश्चात् वे श्रेष्ठ पाण्डव आपके द्वारा सदा आदर-सत्कार प्राप्त करते हुए प्रजाकी इच्छाके अनुसार वे अपने पैतृक राज्यपर प्रतिष्ठित होंगे ॥ ११ ॥

एतत् तव महाराज पुत्रेषु तेषु चैव हि ।

वृत्तमौपयिकं मन्ये भीष्मेण सह भारत ॥ १२ ॥

भरतवंशी महाराज! आपको अपने पुत्रों और पाण्डवोंके प्रति उपर्युक्त व्यवहार ही करना चाहिये - भीष्मजीके साथ मैं भी यही उचित समझता हूँ ॥ १२ ॥

कर्णउवाच

योजितावर्थमानाभ्यां सर्वकार्येष्वनन्तरौ ।

न मन्त्रयेतां त्वच्छ्रेयः किमद्भुततरं ततः ॥ १३ ॥

कर्ण बोला - महाराज! भीष्मजी और द्रोणाचार्यको आपकी ओरसे सदा धन और सम्मान प्राप्त होता रहता है । इन्हें आप अपना अन्तरंग सुहृद् समझकर सभी कार्योंमें इनकी सलाह लेते हैं । फिर भी यदि ये आपके भलेकी सलाह न दें तो इससे बढ़कर आश्चर्यकी बात और क्या हो सकती है? ॥ १३ ॥

दुष्टेन मनसा यो वै प्रच्छन्नेनान्तरात्मना ।

पृष्ठ 1412

महाभारत — खण्ड १, पृष्ठ 1412 का मूल पृष्ठ
पूरे पर्दे पर देखने के लिये चित्र दबाएँ
पाठ पढ़ें पाठ छिपाएँ

ब्रूयान्निःश्रेयसं नाम कथं कुर्यात् सतां मतम् ॥ १४ ॥

जो अपने अन्तःकरणके दुर्भावको छिपाकर, दोषयुक्त हृदयसे कोई सलाह देता है, वह अपने ऊपर विश्वास करनेवाले साधुपुरुषोंके अभीष्ट कल्याणकी सिद्धि कैसे कर सकता है? ॥ १४ ॥

न मित्राण्यर्थकृच्छ्रेषु श्रेयसे चेतराय वा ।

विधिपूर्वं हि सर्वस्य दुःखं वा यदि वा सुखम् ॥ १५ ॥

मित्र भी अर्थसंकटके समय अथवा किसी कामकी कठिनाई आ पड़नेपर न तो कल्याण कर सकते हैं और न अकल्याण ही । सभीके लिये दुःख या सुखकी प्राप्ति भाग्यके अनुसार ही होती है ॥ १५ ॥

कृतप्रज्ञोऽकृतप्रज्ञो बालो वृद्धश्च मानवः ।

ससहायोऽसहायश्च सर्वं सर्वत्र विन्दति ॥ १६ ॥

मनुष्य बुद्धिमान् हो या मूर्ख, बालक हो या वृद्ध तथा सहायकोंके साथ हो या असहाय, वह दैवयोगसे सर्वत्र सब कुछ पा लेता है ॥ १६ ॥

श्रूयते हि पुरा कश्चिदम्बुवीच इतीश्वरः ।

आसीद् राजगृहे राजा मागधानां महीक्षिताम् ॥ १७ ॥

सुना है, पहले राजगृहमें अम्बुवीच नामसे प्रसिद्ध एक राजा राज्य करते थे । वे मागध राजाओंमेंसे एक थे ॥ १७ ॥

स हीनः करणैः सर्वैरुच्छ्वासपरमो नृपः । अमात्यसंस्थः सर्वेषु कार्येष्वेवाभवत् तदा ॥ १८ ॥, ( )स्थानपरउनकीपड़ेकोई- पड़े भीलंबीइन्द्रियसाँसेंकार्यखींचाकरनेमेंकरते समर्थथे; अतःनहीं प्रत्येकथी वे श्वासकेकार्यमें उन्हेंरोगसेमन्त्रीकेपीड़ितहीहोअधीनएक

रहना पड़ता था ॥ १८ ॥

तस्यामात्यो महाकर्णिर्बभूवैकेश्वरस्तदा ।

स लब्धबलमात्मानं मन्यमानोऽवमन्यते ॥ १ ९ ॥

उनके मन्त्रीका नाम था महाकर्णि । उन दिनों वही वहाँका एकमात्र राजा बन बैठा था । उसे सैनिक बल प्राप्त था, अतः अपनेको सबल मानकर राजाकी अवहेलना करता था ॥ १ ९ ॥

स राज्ञ उपभोग्यानि स्त्रियो रत्नधनानि च ।

आददे सर्वशो मूढ ऐश्वर्यं च स्वयं तदा ॥ २० ॥

वह मूढ मन्त्री राजाके उपभोगमें आनेयोग्य स्त्री, रत्न, धन तथा ऐश्वर्यको भी स्वयं ही भोगता था ॥ २० ॥

तदादाय च लुब्धस्य लोभाल्लोभोऽप्यवर्धत ।

तथा हि सर्वमादाय राज्यमस्य जिहीर्षति ॥ २१ ॥

पृष्ठ 1413

महाभारत — खण्ड १, पृष्ठ 1413 का मूल पृष्ठ
पूरे पर्दे पर देखने के लिये चित्र दबाएँ
पाठ पढ़ें पाठ छिपाएँ

वह सब पाकर उस लोभीका लोभ उत्तरोत्तर बढ़ता गया । इस प्रकार सारी चीजें लेकर वह उनके राज्यको भी हड़प लेनेकी इच्छा करने लगा ॥ २१ ॥

हीनस्य करणैः सर्वैरुच्छ्वासपरमस्य च ।

यतमानोऽपि तद् राज्यं न शशाकेति नः श्रुतम् ॥ २२ ॥

यद्यपि राजा सम्पूर्ण इन्द्रियोंकी शक्तिसे रहित होनेके कारण केवल ऊपरको साँस ही खींचा करता था, तथापि अत्यन्त प्रयत्न करनेपर भी वह दुष्ट मन्त्री उनका राज्य न ले सका —यह बात हमने सुन रखी है ॥ २२ ॥

किमन्यद् विहिता नूनं तस्य सा पुरुषेन्द्रता ।

यदि ते विहितं राज्यं भविष्यति विशाम्पते ॥ २३ ॥

मिषतः सर्वलोकस्य स्थास्यते त्वयि तद् ध्रुवम् ।

अतोऽन्यथा चेद् विहितं यतमानो न लप्स्यसे ॥ २४ ॥

राजाका राजत्व भाग्यसे ही सुरक्षित था ( उनके प्रयत्नसे नहीं; ) ( अतः ) भाग्यसे बढ़कर दूसरा सहारा क्या हो सकता है? महाराज! यदि आपके भाग्यमें राज्य बदा होगा तो सब लोगोंके देखते - देखते वह निश्चय ही आपके पास रहेगा और यदि भाग्यमें राज्यका विधान नहीं है, तो आप यत्न करके भी उसे नहीं पा सकेंगे ॥ २३-२४ ॥

एवं विद्वन्नुपादत्स्व मन्त्रिणां साध्वसाधुताम् ।

दुष्टानां चैव बोद्धव्यमदुष्टानां च भाषितम् ॥ २५ ॥

राजन्! आप समझदार हैं, अतः इसी प्रकार विचार करके अपने मन्त्रियोंकी साधुता और असाधुताको समझ लीजिये । किसने दूषित हृदयसे सलाह दी है और किसने दोषशून्य हृदयसे, इसे भी जान लेना चाहिये ॥ २५ ॥

द्रोणउवाच

विद्म ते भावदोषेण यदर्थमिदमुच्यते ।

दुष्ट पाण्डवहेतोस्त्वं दोषमाख्यापयस्युत ॥ २६ ॥

द्रोणाचार्यने कहा — ओ दुष्ट! तू क्यों ऐसी बात कहता है, यह हम जानते हैं । पाण्डवोंके लिये तेरे हृदयमें जो द्वेष संचित है, उसीसे प्रेरित होकर तू मेरी बातोंमें दोष बता रहा है ॥ २६ ॥

हितं तु परमं कर्ण ब्रवीमि कुलवर्धनम् ।

अथ त्वं मन्यसे दुष्टं ब्रूहि यत् परमं हितम् ॥ २७ ॥

कर्ण! मैं अपनी समझसे कुरुकुलकी वृद्धि करनेवाली परम हितकी बात कहता हूँ ।

यदि तू इसे दोषयुक्त मानता है तो बता, क्या करनेसे कौरवोंका परम हित होगा? ॥ २७ ॥

अतोऽन्यथा चेत् क्रियते यद् ब्रवीमि परं हितम् ।

कुरवो वै विनङ्क्षयक्ष्यन्ति नचिरेणैव मे मतिः ॥ २८ ॥

पृष्ठ 1414

महाभारत — खण्ड १, पृष्ठ 1414 का मूल पृष्ठ
पूरे पर्दे पर देखने के लिये चित्र दबाएँ
पाठ पढ़ें पाठ छिपाएँ

मैं अत्यन्त हितकी बात बता रहा हूँ । यदि उसके विपरीत कुछ किया जायगा त कौरवोंका शीघ्र ही नाश हो जायगा – ऐसा मेरा मत है ॥ २८ ॥

इति श्रीमहाभारते आदिपर्वणि विदुरागमनराज्यलम्भपर्वणि द्रोणवाक्ये त्र्यधिकद्विशततमोऽध्यायः ॥ २०३ ॥

इस प्रकार श्रीमहाभारत आदिपर्वके अन्तर्गत विदुरागमन-राज्यलम्भपर्वमें द्रोणवाक्यविषयक दो सौ तीसरा अध्याय पूरा हुआ ॥ २०३ ॥

PPP

पृष्ठ 1415

महाभारत — खण्ड १, पृष्ठ 1415 का मूल पृष्ठ
पूरे पर्दे पर देखने के लिये चित्र दबाएँ
पाठ पढ़ें पाठ छिपाएँ

चतुरधिकद्विशततमोऽध्यायः विदुरजीकी सम्मति- द्रोण और भीष्मके वचनोंका ही समर्थन विदुर उवाच

राजन् निःसंशयं श्रेयो वाच्यस्त्वमसि बान्धवैः ।

न त्वशुश्रूषमाणे वै वाक्यं सम्प्रतितिष्ठति ॥। १ ॥

विदुरजी बोले - राजन्! आपके ( हितैषी ) बान्धवोंका यह कर्तव्य है कि वे आपको संदेहरहित हितकी बात बतायें । परंतु आप सुनना नहीं चाहते, इसलिये आपके भीतर उनकी कही हुई हितकी बात भी ठहर नहीं पा रही है ॥ १ ॥

प्रियं हितं च तद् वाक्यमुक्तवान् कुरुसत्तमः ।

भीष्मः शांतनवो राजन् प्रतिगृह्णासि तन्न च ॥ २ ॥

तथा द्रोणेन बहुधा भाषितं हितमुत्तमम् ।

तच्च राधासुतः कर्णो मन्यते न हितं तव ॥ ३ ॥

राजन्! कुरुश्रेष्ठ शंतनुनन्दन भीष्मने आपसे प्रिय और हितकी बात कही है; परंतु आप उसे ग्रहण नहीं कर रहे हैं । इसी प्रकार आचार्य द्रोणने अनेक प्रकारसे आपके लिये उत्तम हितकी बात बतायी है; किंतु राधानन्दन कर्ण उसे आपके लिये हितकर नहीं मानते ॥ २-३ ॥

चिन्तयंश्च न पश्यामि राजंस्तव सुहृत्तमम् ।

आभ्यां पुरुषसिंहाभ्यां यो वा स्यात् प्रज्ञयाधिकः ॥ ४ ॥

महाराज! मैं बहुत सोचने -विचारनेपर भी आपके किसी ऐसे परम सुहृद् व्यक्तिको नहीं देखता, जो इन दोनों वीर महापुरुषोंसे बुद्धि या विचारशक्तिमें अधिक हो ॥ ४ ॥

इमौ हि वृद्धौ वयसा प्रज्ञया च श्रुतेन च ।

समौ च त्वयि राजेन्द्र तथा पाण्डुसुतेषु च ॥ ५ ॥

राजेन्द्र! अवस्था, बुद्धि और शास्त्रज्ञान – सभी बातोंमें ये दोनों बढ़े -चढ़े हैं और आपमें तथा पाण्डवोंमें समानभाव रखते हैं ॥ ५ ॥

धर्मे चानवरौ राजन् सत्यतायां च भारत ।

रामाद् दाशरथेश्चैव गयाच्चैव न संशयः ॥ ६ ॥

भरतवंशी नरेश! ये दोनों धर्म और सत्यवादितामें दशरथनन्दन श्रीराम तथा राजा गयसे कम नहीं हैं । मेरा यह कथन सर्वथा संशयरहित है ॥ ६ ॥

न चोक्तवन्तावश्रेयः पुरस्तादपि किंचन ।

पृष्ठ 1416

महाभारत — खण्ड १, पृष्ठ 1416 का मूल पृष्ठ
पूरे पर्दे पर देखने के लिये चित्र दबाएँ
पाठ पढ़ें पाठ छिपाएँ

न चाप्यपकृतं किंचिदनयोर्लक्ष्यते त्वयि ॥ ७ ॥

उन्होंने आपके सामने भी ( कभी ) कोई ऐसी बात नहीं कही होगी, जो आपके लिये अनिष्टकारक सिद्ध हुई हो तथा इनके द्वारा आपका कुछ अपकार हुआ हो, ऐसा भी देखनेमें नहीं आता ॥ ७ ॥

तावुभौ पुरुषव्याघ्रावनागसि नृपे त्वयि ।

न मन्त्रयेतां त्वच्छ्रेयः कथं सत्यपराक्रमौ ॥ ८ ॥

महाराज! आपने भी इनका कोई अपराध नहीं किया है; फिर ये दोनों सत्यपराक्रमी पुरुषसिंह आपको हितकारक सलाह न दें, यह कैसे हो सकता है? ॥ ८ ॥

प्रज्ञावन्तौ नरश्रेष्ठावस्मिँल्लोके नराधिप ।

त्वन्निमित्तमतो नेमौ किंचिज्जिह्मं वदिष्यतः ॥ ९ ॥

नरेश्वर! ये दोनों इस लोकमें नरश्रेष्ठ और बुद्धिमान् हैं, अतः आपके लिये ये कोई कुटिलतापूर्ण बात नहीं कहेंगे ॥ ९ ॥

इति मे नैष्ठिकी बुद्धिर्वर्तते कुरुनन्दन ।

न चार्थहेतोर्धर्मज्ञौ वक्ष्यतः पक्षसंश्रितम् ॥ १० ॥

कुरुनन्दन! इनके विषयमें मेरा यह निश्चित विचार है कि ये दोनों धर्मके ज्ञाता महापुरुष हैं, अतः स्वार्थके लिये किसी एक ही पक्षको लाभ पहुँचाने वाली बात नहीं कहेंगे ॥ १० ॥

एतद्धि परमं श्रेयो मन्येऽहं तव भारत ।

दुर्योधनप्रभृतयः पुत्रा राजन् यथा तव ॥ ११ ॥

तथैव पाण्डवेयास्ते पुत्रा राजन् न संशयः ।

तेषु चेदहितं किंचिन्मन्त्रयेयुरतद्विदः ॥ १२ ॥

मन्त्रिणस्ते न च श्रेयः प्रपश्यन्ति विशेषतः ।

अथ ते हृदये राजन् विशेषः स्वेषु वर्तते ।

अन्तरस्थं विवृण्वानाः श्रेयः कुर्युर्न ते ध्रुवम् ॥ १३ ॥

भारत! इन्होंने जो सम्मति दी है, इसीको मैं आपके लिये परम कल्याणकारक मानता हूँ । महाराज! जैसे दुर्योधन आदि आपके पुत्र हैं, वैसे ही पाण्डव भी आपके पुत्र हैं — इसमें संशय नहीं है । इस बातको न जाननेवाले कुछ मन्त्री यदि आपको पाण्डवोंके अहितकी सलाह दें तो यह कहना पड़ेगा कि वे मन्त्रीलोग, आपका कल्याण किस बातमें है, यह विशेषरूपमें नहीं देख पा रहे हैं। राजन्! यदि आपके हृदयमें अपने पुत्रोंपर विशेष पक्षपात है तो आपके भीतरके छिपे हुए भावको बाहर सबके सामने प्रकट करनेवाले लोग निश्चय ही आपका भला नहीं कर सकते ॥ ११–१३ ॥

एतदर्थमिमौ राजन् महात्मानौ महाद्युती ।

नोचतुर्विवृतं किंचिन्न ह्येष तव निश्चयः ॥ १४ ॥

पृष्ठ 1417

महाभारत — खण्ड १, पृष्ठ 1417 का मूल पृष्ठ
पूरे पर्दे पर देखने के लिये चित्र दबाएँ
पाठ पढ़ें पाठ छिपाएँ

महाराज! इसीलिये ये दोनों महातेजस्वी महात्मा आपके सामने कुछ खोलकर नहीं कह सके हैं । इन्होंने आपको ठीक ही सलाह दी है; परंतु आप उसे निश्चितरूपसे स्वीकार नहीं करते हैं ॥ १४ ॥

यच्चाप्यशक्यतां तेषामाहतुः पुरुषर्षभौ ।

तत् तथा पुरुषव्याघ्र तव तद् भद्रमस्तु ते ॥ १५ ॥

इन पुरुषशिरोमणियोंने जो पाण्डवोंके अजेय होनेकी बात बतायी है, वह बिलकुल ठीक है । पुरुषसिंह! आपका कल्याण हो ॥ १५ ॥

कथं हि पाण्डवः श्रीमान् सव्यसाची धनंजयः ।

शक्यो विजेतुं संग्रामे राजन् मघवतापि हि ॥ १६ ॥

राजन्! दायें- बायें दोनों हाथोंसे बाण चलानेवाले श्रीमान् पाण्डुकुमार धनंजयको साक्षात् इन्द्र भी युद्धमें कैसे जीत सकते हैं? ॥ १६ ॥

भीमसेनो महाबाहुर्नागायुतबलो महान् ।

कथं स्म युधि शक्येत विजेतुममरैरपि ॥ १७ ॥

दस हजार हाथियोंके समान महान् बलवान् महाबाहु भीमसेनको युद्धमें देवता भी कैसे जीत सकते हैं? ॥ १७ ॥

तथैव कृतिनी युद्धे यमौ यमसुताविव ।

कथं विजेतुं शक्यौ तौ रणे जीवितुमिच्छता ॥ १८ ॥

इसी प्रकार जो जीवित रहना चाहता है, उसके द्वारा युद्धमें निपुण तथा यमराजके पुत्रोंकी भाँति भयंकर दोनों भाई नकुल सहदेव कैसे जीते जा सकते हैं? ॥ १८ ॥

यस्मिन् धृतिरनुक्रोशः क्षमा सत्यं पराक्रमः ।

नित्यानि पाण्डवे ज्येष्ठे स जीयेत रणे कथम् ॥ १ ९ ॥

जिन ज्येष्ठ पाण्डव युधिष्ठिरमें धैर्य, दया, क्षमा, सत्य और पराक्रम आदि गुण नित्य निवास करते हैं, उन्हें रणभूमिमें कैसे हराया जा सकता है? ॥ १ ९ ॥

येषां पक्षधरो रामो येषां मन्त्री जनार्दनः ।

किं नुतैरजितं संख्ये येषां पक्षे च सात्यकिः ॥ २० ॥

बलरामजी जिनके पक्षपाती हैं, भगवान् श्रीकृष्ण जिनके सलाहकार हैं तथा जिनके पक्षमें सात्यकि- जैसा वीर है, वे पाण्डव युद्धमें किसे नहीं परास्त कर देंगे? ॥ २० ॥

द्रुपदः श्वशुरो येषां येषां श्यालाश्च पार्षताः ।

धृष्टद्युम्नमुखा वीरा भ्रातरो द्रुपदात्मजाः ॥ २१ ॥

सोऽशक्यतां च विज्ञाय तेषामग्रे च भारत ।

दायाद्यतां च धर्मेण सम्यक् तेषु समाचर ॥ २२ ॥

द्रुपद जिनके श्वशुर हैं और उनके पुत्र पृषतवंशी धृष्टद्युम्न आदि वीर भ्राता जिनके साले हैं, भारत! ऐसे पाण्डवोंको रणभूमिमें जीतना असम्भव है । इस बातको जानकर तथा पहले

पृष्ठ 1418

महाभारत — खण्ड १, पृष्ठ 1418 का मूल पृष्ठ
पूरे पर्दे पर देखने के लिये चित्र दबाएँ
पाठ पढ़ें पाठ छिपाएँ

उनके पिताका राज्य होनेके कारण वे ही धर्मपूर्वक इस राज्यके उत्तराधिकारी हैं, इस बातकी ओर ध्यान देकर आप उनके साथ उत्तम बर्ताव कीजिये ॥ २१-२२ ॥

इदं निर्दिष्टमयशः पुरोचनकृतं महत् ।

तेषामनुग्रहेणाद्य राजन् प्रक्षालयात्मनः ॥ २३ ॥

राजन्! पुरोचनके हाथों जो कुछ कराया गया, उससे आपका बहुत बड़ा अपयश सब ओर फैल गया है । अपने उस कलंकको आज आप पाण्डवोंपर अनुग्रह करके धो डालिये ॥ २३ ॥

तेषामनुग्रहश्चायं सर्वेषां चैव नः कुले ।

जीवितं च परं श्रेयः क्षत्रस्य च विवर्धनम् ॥ २४ ॥

पाण्डवोंपर किया हुआ यह अनुग्रह हमारे कुलके सभी लोगोंके जीवनका रक्षक, परम हितकारक और सम्पूर्ण क्षत्रिय जातिका अभ्युदय करनेवाला होगा ॥ २४ ॥

द्रुपदोऽपि महान् राजा कृतवैरश्च नः पुरा ।

तस्य संग्रहणं राजन् स्वपक्षस्य विवर्धनम् ॥ २५ ॥

राजन्! द्रुपद भी बहुत बड़े राजा हैं और पहले हमारे साथ उनका वैर भी हो चुका है ।

अतः मित्रके रूपमें उनका संग्रह हमारे अपने पक्षकी वृद्धिका कारण होगा ॥ २५ ॥

बलवन्तश्च दाशार्हा बहवश्च विशाम्पते ।

यतः कृष्णस्ततः सर्वे यतः कृष्णस्ततो जयः ॥ २६ ॥

पृथ्वीपते! यदुवंशियोंकी संख्या बहुत है और वे बलवान् भी हैं । जिस ओर श्रीकृष्ण रहेंगे, उधर ही वे सभी रहेंगे । इसलिये जिस पक्षमें श्रीकृष्ण होंगे, उस पक्षकी विजय अवश्य होगी ॥ २६ ॥

यच्च साम्नैव शक्येत कार्यं साधयितुं नृप ।

को दैवशप्तस्तत् कार्यं विग्रहेण समाचरेत् ॥ २७ ॥

महाराज! जो कार्य शान्तिपूर्वक समझाने -बुझानेसे ही सिद्ध हो जा सकता है, उसीको कौन दैवका मारा हुआ मनुष्य युद्धके द्वारा सिद्ध करेगा ॥ २७ ॥

श्रुत्वा च जीवतः पार्थान् पौरजानपदा जनाः ।

बलवद् दर्शने हृष्टास्तेषां राजन् प्रियं कुरु ॥ २८ ॥

कुन्तीके पुत्रोंको जीवित सुनकर नगर और जनपदके सभी लोग उन्हें देखनेके लिये

अत्यन्त उत्सुक हो रहे हैं । राजन्! उन सबका प्रिय कीजिये ॥ २८ ॥

दुर्योधनश्च कर्णश्च शकुनिश्चापि सौबलः ।

अधर्मयुक्ता दुष्प्रज्ञा बाला मैषां वचः कृथाः ॥ २ ९ ॥

दुर्योधन, कर्ण और सुबलपुत्र शकुनि - ये अधर्मपरायण, खोटी बुद्धिवाले और मूर्ख हैं; अतः इनका कहना न मानिये ॥ २ ९ ॥ उक्तमेतत् पुरा राजन् मया गुणवतस्तव ।

पृष्ठ 1419

महाभारत — खण्ड १, पृष्ठ 1419 का मूल पृष्ठ
पूरे पर्दे पर देखने के लिये चित्र दबाएँ
पाठ पढ़ें पाठ छिपाएँ

दुर्योधनापराधेन प्रजेयं वै विनङ्क्ष्यति ॥ ३० ॥

भूपाल! आप गुणवान् हैं । आपसे तो मैंने पहले ही यह कह दिया था कि दुर्योधनके अपराधसे निश्चय ही यह समस्त प्रजा नष्ट हो जायगी ॥ ३० ॥

इति श्रीमहाभारते आदिपर्वणि विदुरागमनराज्यलम्भपर्वणि विदुरवाक्ये चतुरधिकद्विशततमोऽध्यायः ॥ २०४ ॥

इस प्रकार श्रीमहाभारत आदिपर्वके अन्तर्गत विदुरागमन- राज्यलम्भपर्वमें विदुरवाक्यविषयक दो सौचौथा अध्याय पूराहुआ ॥ २०४ ॥

P

पृष्ठ 1420

महाभारत — खण्ड १, पृष्ठ 1420 का मूल पृष्ठ
पूरे पर्दे पर देखने के लिये चित्र दबाएँ
पाठ पढ़ें पाठ छिपाएँ

पञ्चाधिकद्विशततमोऽध्यायः धृतराष्ट्रकी आज्ञासे विदुरका द्रुपदके यहाँ जाना और पाण्डवोंको हस्तिनापुर भेजनेका प्रस्ताव करना धृतराष्ट्रउवाच

भीष्मः शांतनवो विद्वान् द्रोणश्च भगवानृषिः ।

हितं च परमं वाक्यं त्वं च सत्यं ब्रवीषि माम् ॥ ॥

धृतराष्ट्र बोले- विदुर! शंतनुनन्दन भीष्म ज्ञानी हैं और भगवान् द्रोणाचार्य तो ऋषि ही ठहरे । अतः इनका वचन परम हितकारक है । तुम भी मुझसे जो कुछ कहते हो, वह सत्य ही है ॥ १ ॥

यथैव पाण्डोस्ते वीराः कुन्तीपुत्रा महारथाः ।

तथैव धर्मतः सर्वे मम पुत्रा न संशयः ॥ २ ॥

कुन्तीके वीर महारथी पुत्र जैसे पाण्डुके लड़के हैं, उसी प्रकार धर्मकी दृष्टिसे वे सब मेरे भी पुत्र हैं— इसमें संशय नहीं है ॥ २ ॥

यथैव मम पुत्राणामिदं राज्यं विधीयते ।

तथैव पाण्डुपुत्राणामिदं राज्यं न संशयः ॥ ३ ॥

जैसे मेरे पुत्रोंका यह राज्य कहा जाता है, उसी प्रकार पाण्डुपुत्रोंका भी यह राज्य है— इसमें भी संशय नहीं है ॥ ३ ॥

क्षत्तरानय गच्छैतान् सह मात्रा सुसत्कृतान् ।

तया च देवरूपिण्या कृष्णया सह भारत ॥ ४ ॥

भरतवंशी विदुर! अब तुम्हीं जाओ और उनकी माता कुन्ती तथा उस देवरूपिणी वधू कृष्णाके साथ इन पाण्डवोंको सत्कारपूर्वक ले आओ ॥ ४ ॥

दिष्टया जीवन्ति ते पार्था दिष्टया जीवति सा पृथा ।

दिष्टया द्रुपदकन्यां च लब्धवन्तो महारथाः ॥ ५ ॥

सौभाग्यकी बात है कि वे कुन्तीपुत्र जीवित हैं । सौभाग्यसे ही कुन्ती भी जीवित है और यह भी बड़े सौभाग्यकी बात है कि उन महारथियोंने द्रुपदकन्याको प्राप्त कर लिया ॥ ५ ॥

दिष्टया वर्धामहे सर्वे दिष्टया शान्तः पुरोचनः ।

दिष्टया मम परं दुःखमपनीतं महाद्युते ॥ ६ ॥

महाद्युते! सौभाग्यसे हम सबकी वृद्धि हो रही है । भाग्यकी बात है कि पापी पुरोचन शान्त हो गया और सौभाग्यसे ही मेरा महान् दुःख मिट गया ॥ ६ ॥

वैशम्पायन उवाच