श्रीगणेशाय नमः।

महाभारत — खण्ड १ — पृष्ठ 911–920

महाभारत — खण्ड १ · Gita Press, Gorakhpur · पृष्ठ 911–920

पृष्ठ 911

महाभारत — खण्ड १, पृष्ठ 911 का मूल पृष्ठ
पूरे पर्दे पर देखने के लिये चित्र दबाएँ
पाठ पढ़ें पाठ छिपाएँ

पश्यन्तः सततं पाण्डोः परां प्रीतिमवाप्स्यथ ॥ २८ ॥

'पाण्डुपुत्रोंके जन्म, उनकी वृद्धि तथा वेदाध्ययन आदि देखकर आपलोग सदा अत्यन्त प्रसन्न होंगे ॥ २८ ॥

वर्तमानः सतां वृत्ते पुत्रलाभमवाप्य च ।

पितृलोकं गतः पाण्डुरितः सप्तदशेऽहनि ॥ २ ९ ॥

'साधु पुरुषोंके आचार- व्यवहारका पालन करते हुए राजा पाण्डु उत्तम पुत्रोंकी उपलब्धि करके आजसे सत्रह दिन पहले पितृलोकवासी हो गये ॥ २९ ॥

तं चितागतमाज्ञाय वैश्वानरमुखे हुतम् ।

प्रविष्टा पावकं माद्री हित्वा जीवितमात्मनः ॥ ३० ॥

‘ जब वे चितापर सुलाये गये और उन्हें अग्निके मुखमें होम दिया गया, उस समय देवी माद्री अपने जीवनका मोह छोड़कर उसी अग्निमें प्रविष्ट हो गयी ॥ ३० ॥

सा गता सह तेनैव पतिलोकमनुव्रता ।

तस्यास्तस्य च यत् कार्यं क्रियतां तदनन्तरम् ॥ ३१ ॥

‘ वह पतिव्रता देवी महाराज पाण्डुके साथ ही पतिलोकको चली गयी । अब आपलोग माद्री और पाण्डुके लिये जो कार्य आवश्यक समझें, वह करें ॥ ३१ ॥

( पृथां च शरणं प्राप्तां पाण्डवांश्च यशस्विनः । यथावदनुगृह्णन्तु धर्मो ह्येष सनातनः ॥ )

इमे तयोः शरीरे द्वे पुत्राश्चेमे तयोर्वराः ।

क्रियाभिरनुगृह्यन्तां सह मात्रा परंतपाः ॥ ३२ ॥

' शरणमें आयी हुई कुन्ती तथा यशस्वी पाण्डवोंको आपलोग यथोचित रूपसे अपनाकर अनुगृहीत करें; क्योंकि यही सनातन धर्म है । ये पाण्डु और माद्री दोनोंके शरीरोंकी अस्थियाँ हैं और ये ही उनके श्रेष्ठ पुत्र हैं, जो शत्रुओंको संतप्त करनेकी शक्ति रखते हैं । आप माद्री और पाण्डुकी श्राद्ध -क्रिया करनेके साथ ही मातासहित इन पुत्रोंको भी अनुगृहीत करें ॥ ३२ ॥

प्रेतकार्ये निवृत्ते तु पितृमेधं महायशाः ।

लभतां सर्वधर्मज्ञः पाण्डुः कुरुकुलोद्वहः ॥ ३३ ॥

‘ सपिण्डीकरणपर्यन्त प्रेतकार्य निवृत्त हो जानेपर कुरुवंशके श्रेष्ठ पुरुष महायशस्वी एवं सम्पूर्ण धर्मोंके ज्ञाता पाण्डुको पितृमेध ( यज्ञ) -का भी लाभ मिलना चाहिये' ॥ ३३ ॥

वैशम्पायन उवाच

एवमुक्त्वा कुरून् सर्वान् कुरूणामेव पश्यताम् ।

क्षणेनान्तर्हिताः सर्वे तापसा गुह्यकैः सह ॥ ३४ ॥

पृष्ठ 912

महाभारत — खण्ड १, पृष्ठ 912 का मूल पृष्ठ
पूरे पर्दे पर देखने के लिये चित्र दबाएँ
पाठ पढ़ें पाठ छिपाएँ

वैशम्पायनजी कहते हैं - जनमेजय! समस्त कौरवोंसे ऐसी बात कहकर उनके देखते -देखते वे सभी तपस्वी मुनि गुह्यकोंके साथ क्षणभरमें वहाँसे अन्तर्धान हो गये ॥ ३४ ॥

गन्धर्वनगराकारं तथैवान्तर्हितं पुनः ।

ऋषिसिद्धगणं दृष्ट्वा विस्मयं ते परं ययुः ॥ ३५ ॥

( कौरवाः सहसोत्पत्य साधु साध्विति विस्मिताः ॥ ) गन्धर्वनगरके समान उन महर्षियों और सिद्धोंके समुदायको इस प्रकार अन्तर्धान होते देख वे सभी कौरव सहसा उछलकर 'साधु- साधु ' ऐसा कहते हुए बड़े विस्मित हुए ॥ ३५ ॥

इति श्रीमहाभारते आदिपर्वणि सम्भवपर्वणि ऋषिसंवादे पञ्चविंशत्यधिकशततमोऽध्यायः ॥ १२५ ॥

इस प्रकार श्रीमहाभारत आदिपर्वके अन्तर्गत सम्भवपर्वमेंऋषिसंवादविषयक एक सौ पचीसवाँ अध्याय पूरा हुआ ॥ १२५ ॥

( दाक्षिणात्य अधिक पाठके ४३ श्लोक मिलाकर कुल ३ ९ ३ श्लोक हैं )

पृष्ठ 913

महाभारत — खण्ड १, पृष्ठ 913 का मूल पृष्ठ
पूरे पर्दे पर देखने के लिये चित्र दबाएँ
पाठ पढ़ें पाठ छिपाएँ

षड्विंशत्यधिकशततमोऽध्यायः और माद्रीकी अस्थियोंका दाह - संस्कार तथा भाई- पाण्डु बन्धुओंद्वारा उनके लिये जलांजलिदान धृतराष्ट्रउवाच

पाण्डोर्विदुर सर्वाणि प्रेतकार्याणि कारय ।

राजवद् राजसिंहस्य माद्र्याश्चैव विशेषतः ॥ १ ॥

धृतराष्ट्र बोले- विदुर! राजाओंमें श्रेष्ठ पाण्डुके तथा विशेषतः माद्रीके भी समस्त प्रेतकार्य राजोचित ढंगसे कराओ ॥ १ ॥

पशून् वासांसि रत्नानि धनानि विविधानि च ।

पाण्डोः प्रयच्छ माद्र्याश्च येभ्यो यावच्च वाञ्छितम् ॥ २ ॥

यथा च कुन्ती सत्कारं कुर्यान्माद्र्यास्तथा कुरु ।

यथा न वायुर्नादित्यः पश्येतां तां सुसंवृताम् ॥ ३ ॥

पाण्डु और माद्रीके लिये नाना प्रकारके पशु, वस्त्र, रत्न और धन दान करो । इस अवसरपर जिनको जितना चाहिये, उतना धन दो । कुन्तीदेवी माद्रीका जिस प्रकार सत्कार करना चाहें, वैसी व्यवस्था करो । माद्रीकी अस्थियोंको वस्त्रोंसे अच्छी प्रकार ढँक दो, जिससे उसे वायु तथा सूर्य भी न देख सकें ॥ २-३ ॥

न शोच्यः पाण्डुरनघः प्रशस्यः स नराधिपः ।

यस्य पञ्च सुता वीरा जाताः सुरसुतोपमाः ॥ ४ ॥

निष्पाप राजा पाण्डु शोचनीय नहीं, प्रशंसनीय हैं, जिन्हें देवकुमारोंके समान पाँच वीर पुत्र प्राप्त हुए हैं ॥ ४ ॥

वैशम्पायन उवाच

विदुरस्तं तथेत्युक्त्वा भीष्मेण सह भारत ।

पाण्डुं संस्कारयामास देशे परमपूजिते ॥ ५ ॥

वैशम्पायनजी कहते हैं - राजन्! विदुरने धृतराष्ट्रसे ' तथास्तु ' कहकर भीष्मजीके साथ परम पवित्र स्थानमें पाण्डुका अन्तिम संस्कार कराया ॥ ५ ॥

ततस्तु नगरात् तूर्णमाज्यगन्धपुरस्कृताः ।

निर्हृताः पावका दीप्ताः पाण्डो राजन् पुरोहितैः ॥ ६ ॥

राजन्! तदनन्तर शीघ्र ही पाण्डुका दाह -संस्कार करनेके लिये पुरोहितगण घृत और सुगन्ध आदिके साथ प्रज्वलित अग्नि लिये नगरसे बाहर निकले ॥ ६ ॥

अथैनामार्तवैः पुष्पैर्गन्धैश्च विविधैर्वरैः ।

पृष्ठ 914

महाभारत — खण्ड १, पृष्ठ 914 का मूल पृष्ठ
पूरे पर्दे पर देखने के लिये चित्र दबाएँ
पाठ पढ़ें पाठ छिपाएँ

शिबिकां तामलंकृत्य वाससाऽऽच्छाद्य सर्वशः ॥ ७ ॥

इसके बाद वसन्त - ऋतुमें सुलभ नाना प्रकारके सुन्दर पुष्पों तथा श्रेष्ठ ग्रन्धोंसे एक शिबिका ( वैकुण्ठी ) -को सजाकर उसे सब ओरसे वस्त्रद्वारा ढँक दिया गया ॥ ७ ॥

तां तथा शोभितां माल्यैर्वासोभिश्च महाधनैः ।

अमात्या ज्ञातयश्चैनं सुहृदश्चोपतस्थिरे ॥ ८ ॥

इस प्रकार बहुमूल्य वस्त्रों और पुष्पमालाओंसे सुशोभित उस शिबिकाके समीप मन्त्री, भाई- बन्धु और सुहृद्- सम्बन्धी - सब लोग उपस्थित हुए ॥ ८ ॥

नृसिंहं नरयुक्तेन परमालंकृतेन तम् ।

अवहन् यानमुख्येन सह माद्र्या सुसंयतम् ॥ ९ ॥

उसमें माद्रीके साथ पाण्डुकी अस्थियाँ भली- भाँति बाँधकर रखी गयी थीं । मनुष्योंद्वारा ढोई जानेवाली और अच्छी तरह सजायी हुई उस शिबिकाके द्वारा वे सभी बन्धु - बान्धव माद्रीसहित नरश्रेष्ठ पाण्डुकी अस्थियोंको ढोने लगे ॥ ९ ॥

पाण्डुरेणातपत्रेण चामरव्यजनेन च ।

सर्ववादित्रनादैश्च समलंचक्रिरे ततः ॥ १० ॥

शिबिकाके ऊपर श्वेत छत्र तना हुआ था । चँवर डुलाये जा रहे थे । सब प्रकारके बाजों-गाजोंसे उसकी शोभा और भी बढ़ गयी थी ॥ १० ॥

रत्नानि चाप्युपादाय बहूनि शतशो नराः ।

प्रददुः काङ्क्षमाणेभ्यः पाण्डोस्तस्यौर्ध्वदेहिके ॥ ११ ॥

सैकड़ों मनुष्योंने उन महाराज पाण्डुके दाह - संस्कारके दिन बहुत-से रत्न लेकर याचकोंको दिये ॥ ११ ॥

अथच्छत्राणि शुभ्राणि चामराणि बृहन्ति च ।

आजहुः कौरवस्यार्थे वासांसि रुचिराणि च ॥ १२ ॥

इसके बाद कुरुराज पाण्डुके लिये अनेक श्वेत छत्र, बहुतेरे बड़े - बड़े चँवर तथा कितने ही सुन्दर- सुन्दर वस्त्र लोग वहाँ ले आये ॥ १२ ॥

याजकैः शुक्लवासोभिर्हृयमाना हुताशनाः ।

अगच्छन्नग्रतस्तस्य दीप्यमानाः स्वलंकृताः ॥ १३ ॥

ब्राह्मणाः क्षत्रिया वैश्याः शूद्राश्चैव सहस्रशः ।

रुदन्तः शोकसंतप्ता अनुजग्मुर्नराधिपम् ॥ १४ ॥

पुरोहितलोग सफेद वस्त्र धारण करके अग्निहोत्रकी अग्निमें आहुति डालते जाते थे । वे अग्नियाँ माला आदिसे अलंकृत एवं प्रज्वलित हो पाण्डुकी पालकीके आगे - आगे चल रही थीं । सहस्रों ब्राह्मण, क्षत्रिय, वैश्य और शूद्र शोकसे संतप्त हो रोते हुए महाराज पाण्डुकी शिबिकाके पीछे जा रहे थे ॥ १३-१४ ॥ अयमस्मानपाहाय दुःखे चाधाय शाश्वते ।

पृष्ठ 915

महाभारत — खण्ड १, पृष्ठ 915 का मूल पृष्ठ
पूरे पर्दे पर देखने के लिये चित्र दबाएँ
पाठ पढ़ें पाठ छिपाएँ

कृत्वा चास्माननाथांश्च क्व यास्यति नराधिपः ॥ १५ ॥

वे कहते जाते थे — ‘ हाय! ये महाराज हमलोगोंको छोड़कर, हमें सदाके लिये भारी दुःखमें डालकर और हम सबको अनाथ करके कहाँ जा रहे हैं ' ॥ १५ ॥

क्रोशन्तः पाण्डवाः सर्वे भीष्मो विदुर एव च ।

रमणीये वनोद्देशे गङ्गातीरे समे शुभे ॥ १६ ॥

न्यासयामासुरथ तां शिबिकां सत्यवादिनः ।

सभार्यस्य नृसिंहस्य पाण्डोरक्लिष्टकर्मणः ॥ १७ ॥

समस्त पाण्डव, भीष्म तथा विदुरजी क्रन्दन करते हुए जा रहे थे । वनके रमणीय प्रदेशमें गंगाजीके शुभ एवं समतल तटपर उन लोगोंने, अनायास ही महान् पराक्रम करनेवाले सत्यवादी नरश्रेष्ठ पाण्डु और उनकी पत्नी माद्रीकी उस शिबिकाको रखा ॥ १६-१७ ॥

ततस्तस्य शरीरं तु सर्वगन्धाधिवासितम् ।

शुचिकालीयकादिग्धं दिव्यचन्दनरूषितम् ॥ १८ ॥

पर्यषिञ्चञ्जलेनाशु शातकुम्भमयैर्घटैः ।

चन्दनेन च शुक्लेन सर्वतः समलेपयन् ॥ १ ९ ॥

कालागुरुविमिश्रेण तथा तुङ्गरसेन च ।

अथैनं देशजैः शुक्लैर्वासोभिः समयोजयन् ॥ २० ॥

तदनन्तर राजा पाण्डुकी अस्थियोंको सब प्रकारकी सुगन्धोंसे सुवासित करके उनपर पवित्र काले अगरका लेप किया गया । फिर उन्हें दिव्य चन्दनसे चर्चित करके सोनेके कलशोंद्वारा लाये हुए गंगाजल से भाई-बन्धुओंने उसका अभिषेक किया । तत्पश्चात् उनपर सब ओरसे काले अगरसे मिश्रित तुंगरस नामक ग्रन्ध -द्रव्यका एवं श्वेत चन्दनका लेप किया गया । इसके बाद उन्हें सफेद स्वदेशी वस्त्रोंसे ढक दिया गया ॥ १८–२० ॥

संछन्नः स तु वासोभिर्जीवन्निव नराधिपः ।

शुशुभे स नरव्याघ्रो महार्हशयनोचितः ॥ २१ ॥

इस प्रकार बहुमूल्य शय्यापर शयन करनेयोग्य नरश्रेष्ठ राजा पाण्डुकी अस्थियाँ वस्त्रोंसे आच्छादित हो जीवित मनुष्यकी भाँति शोभा पाने लगीं ॥ २१ ॥

( हयमेधाग्निना सर्वे याजकाः सपुरोहिताः । वेदोक्तेन विधानेन क्रियाश्चक्रुः समन्त्रकम् ॥ )

याजकैरभ्यनुज्ञाते प्रेतकर्मण्यनुष्ठिते ।

घृतावसिक्तं राजानं सह माद्र्या स्वलंकृतम् ॥ २२ ॥

समस्त याजकों और पुरोहितोंने अश्वमेधकी अग्निसे वेदोक्त विधिके अनुसार मन्त्रोच्चारणपूर्वक सारी क्रियाएँ सम्पन्न कीं । याजकोंकी आज्ञा लेकर प्रेतकर्म आरम्भ करते समय माद्रीसहित अलंकारयुक्त राजाका घृतसे अभिषेक किया गया ॥ २२ ॥

पृष्ठ 916

महाभारत — खण्ड १, पृष्ठ 916 का मूल पृष्ठ
पूरे पर्दे पर देखने के लिये चित्र दबाएँ
पाठ पढ़ें पाठ छिपाएँ

तुङ्गपद्मकमिश्रेण चन्दनेन सुगन्धिना ।

अन्यैश्च विविधैर्गन्धैर्विधिना समदाहयन् ॥ २३ ॥

फिर तुंग और पद्मकमिश्रित सुगन्धित चन्दन तथा अन्य विविध प्रकारके गन्ध-द्रव्योंसे भाई- बन्धुओंने युधिष्ठिरद्वारा विधिपूर्वक उन दोनोंका दाह- संस्कार कराया ॥ २३ ॥

ततस्तयोः शरीरे द्वे दृष्ट्वा मोहवशं गता ।

हा हा पुत्रेति कौसल्या पपात सहसा भुवि ॥ २४ ॥

उस समय उन दोनोंकी अस्थियोंको देखकर माता कौसल्या ( अम्बालिका ) ' हा पुत्र! हा पुत्र! ' कहती हुई सहसा मूर्च्छित हो पृथ्वीपर गिर पड़ी ॥ २४ ॥

तां प्रेक्ष्य पतितामार्तां पौरजानपदो जनः ।

रुरोद दुःखसंतप्तो राजभक्त्या कृपान्वितः ॥ २५ ॥

उसे इस प्रकार शोकातुर हो भूमिपर पड़ी देख नगर और जनपदके लोग राजभक्ति तथा दयासे द्रवित एवं दुःखसे संतप्त हो फूट- फूटकर रोने लगे ॥ २५ ॥

कुन्त्याश्चैवार्तनादेन सर्वाणि च विचुक्रुशुः ।

मानुषैः सह भूतानि तिर्यग्योनिगतान्यपि ॥ २६ ॥

कुन्तीके आर्तनादसे मनुष्योंसहित समस्त पशु और पक्षी आदि प्राणी भी करुणक्रन्दन करने लगे ॥ २६ ॥

तथा भीष्मः शान्तनवो विदुरश्च महामतिः ।

सर्वशः कौरवाश्चैव प्राणदन् भृशदुःखिताः ॥ २७ ॥

शन्तनुनन्दन भीष्म, परम बुद्धिमान् विदुर तथा सम्पूर्ण कौरव भी अत्यन्त दुःखमें निमग्न हो रोने लगे ॥ २७ ॥

ततो भीष्मोऽथ विदुरो राजा च सह पाण्डवैः ।

उदकं चक्रिरे तस्य सर्वाश्च कुरुयोषितः ॥ २८ ॥

तदनन्तर भीष्म, विदुर, राजा धृतराष्ट्र तथा पाण्डवोंके सहित कुरुकुलकी सभी स्त्रियोंने राजा पाण्डुके लिये जलांजलि दी ॥ २८ ॥

चुक्रुशुः पाण्डवाः सर्वे भीष्मः शान्तनवस्तथा ।

विदुरो ज्ञातयश्चैव चक्रुश्चाप्युदकक्रियाः ॥ २ ९ ॥

उस समय सभी पाण्डव पिताके लिये रो रहे थे । शन्तनुनन्दन भीष्म, विदुर तथा अन्य

भाई- बन्धुओंकी भी यही दशा थी । सबने जलांजलि देनेकी क्रिया पूरी की ॥ २ ९ ॥

कृतोदकांस्तानादाय पाण्डवाञ्छोककर्शितान् ।

सर्वाः प्रकृतयो राजन् शोचमाना न्यवारयन् ॥ ३० ॥

जलांजलिदान करके शोकसे दुर्बल हुए पाण्डवोंको साथ ले मन्त्री आदि सब लोग स्वयं भी दुःखी हो उन सबको समझा- बुझाकर शोक करनेसे रोकने लगे ॥ ३० ॥

यथैव पाण्डवा भूमौ सुषुपुः सह बान्धवैः ।

पृष्ठ 917

महाभारत — खण्ड १, पृष्ठ 917 का मूल पृष्ठ
पूरे पर्दे पर देखने के लिये चित्र दबाएँ
पाठ पढ़ें पाठ छिपाएँ

तथैव नागरा राजन् शिश्यिरे ब्राह्मणादयः ॥ ३१ ॥

तद्गतानन्दमस्वस्थमाकुमारमहृष्टवत् ।

बभूव पाण्डवैः सार्धं नगरं द्वादश क्षपाः ॥ ३२ ॥

राजन्! बारह रात्रियोंतक जिस प्रकार बन्धु- बान्धवों सहित पाण्डव भूमिपर सोये, उसी प्रकार ब्राह्मण आदि नागरिक भी धरतीपर ही सोते रहे । उतने दिनोंतक हस्तिनापुर नगर पाण्डवोंके साथ आनन्द और हर्षोल्लाससे शून्य रहा । बूढ़ोंसे लेकर बच्चेतक सभी वहाँ दुःखमें डूबे रहे । सारा नगर ही अस्वस्थचित्त हो गया था ॥ ३१-३२ ॥ इति श्रीमहाभारते आदिपर्वणि सम्भवपर्वणि पाण्डुदाहे षड्विंशत्यधिकशततमोऽध्यायः ॥ १२६ ॥

इस प्रकार श्रीमहाभारत आदिपर्वके अन्तर्गत सम्भवपर्वमें पाण्डुके दाहसंस्कारसे सम्बन्ध रखनेवाला एक सौ छब्बीसवाँ अध्याय पूरा हुआ ॥ १२६ ॥

(दाक्षिणात्य अधिक पाठका १ श्लोक मिलाकर कुल ३३ श्लोक हैं )

पृष्ठ 918

महाभारत — खण्ड १, पृष्ठ 918 का मूल पृष्ठ
पूरे पर्दे पर देखने के लिये चित्र दबाएँ
पाठ पढ़ें पाठ छिपाएँ

सप्तविंशत्यधिकशततमोऽध्यायः पाण्डवों तथा धृतराष्ट्रपुत्रोंकी बालक्रीड़ा, दुर्योधनका भीमसेनको विष खिलाना तथा गंगामें ढकेलना और भीमका नागलोकमें पहुँचकर आठ कुण्डोंके दिव्य रसका पान करना वैशम्पायन उवाच

ततः कुन्ती च राजा च भीष्मश्च सह बन्धुभिः ।

ददुः श्राद्धं तदा पाण्डोः स्वधामृतमयं तदा ॥ १ ॥

वैशम्पायनजी कहते हैं - राजन्! तदनन्तर कुन्ती, राजा धृतराष्ट्र तथा बन्धुओंसहित भीष्मजीने पाण्डुके लिये उस समय अमृतस्वरूप स्वधामय श्राद्धदान किया ॥ १ ॥

कुरूंश्च विप्रमुख्यांश्च भोजयित्वा सहस्रशः ।

रत्नौघान् विप्रमुख्येभ्यो दत्त्वा ग्रामवरांस्तथा ॥ २ ॥

उन्होंने समस्त कौरवों तथा सहस्रों मुख्य- मुख्य ब्राह्मणोंको भोजन कराकर उन्हें रत्नोंके ढेर तथा उत्तम उत्तम गाँव दिये ॥ २ ॥

कृतशौचांस्ततस्तांस्तु पाण्डवान् भरतर्षभान् ।

आदाय विविशुः सर्वे पुरं वारणसाह्वयम् ॥ ३ ॥

मरणाशौचसे निवृत्त होकर भरतवंशशिरोमणि पाण्डवोंने जब शुद्धिका स्नान कर लिया, तब उन्हें साथ लेकर सबने हस्तिनापुर नगरमें प्रवेश किया ॥ ३ ॥

सततं स्मानुशोचन्तस्तमेव भरतर्षभम् ।

पौरजानपदाः सर्वे मृतं स्वमिव बान्धवम् ॥ ४ ॥

नगर और जनपदके सभी लोग मानो कोई अपना ही भाई- बन्धु मर गया हो, इस प्रकार उन भरतकुलतिलक पाण्डुके लिये निरन्तर शोकमग्न हो गये ॥ ४ ॥

श्राद्धावसाने तु तदा दृष्ट्वा तं दुःखितं जनम् ।

सम्मूढां दुःखशोकार्तां व्यासो मातरमब्रवीत् ॥ ५ ॥

श्राद्धकी समाप्तिपर सब लोगोंको दुःखी देखकर व्यासजीने दुःख - शोकसे आतुर एवं मोहमें पड़ी हुई माता सत्यवतीसे कहा- ॥ ५ ॥

अतिक्रान्तसुखाः कालाः पर्युपस्थितदारुणाः ।

श्वः श्वः पापिष्ठदिवसाः पृथिवी गतयौवना ॥ ६ ॥

‘ माँ! अब सुखके दिन बीत गये । बड़ा भयंकर समय उपस्थित होनेवाला है । उत्तरोत्तर

बुरे दिन आ रहे हैं । पृथ्वीकी जवानी चली गयी ॥ ६ ॥

पृष्ठ 919

महाभारत — खण्ड १, पृष्ठ 919 का मूल पृष्ठ
पूरे पर्दे पर देखने के लिये चित्र दबाएँ
पाठ पढ़ें पाठ छिपाएँ

बहुमायासमाकीर्णो नानादोषसमाकुलः ।

लुप्तधर्मक्रियाचारो घोरः कालो भविष्यति ॥ ७ ॥

‘ अब ऐसा भयंकर समय आयेगा, जिसमें सब ओर छल- कपट और मायाका बोलबाला होगा । संसारमें अनेक प्रकारके दोष प्रकट होंगे और धर्म-कर्म तथा सदाचारका लोप हो जायगा ' ॥ ७ ॥

कुरूणामनयाच्चापि पृथिवी न भविष्यति ।

गच्छ त्वं योगमास्थाय युक्ता वस तपोवने ॥ ८ ॥

'दुर्योधन आदि कौरवोंके अन्यायसे सारी पृथ्वी वीरोंसे शून्य हो जायगी; अतः तुम योगका आश्रय लेकर यहाँसे चली जाओ और योगपरायण हो तपोवनमें निवास करो ॥ ८ ॥

मा द्राक्षीस्त्वं कुलस्यास्य घोरं संक्षयमात्मनः ।

तथेति समनुज्ञाय सा प्रविश्याब्रवीत् स्नुषाम् ॥ ९ ॥

' तुम अपनी आँखोंसे इस कुलका भयंकर संहार न देखो। ' तब व्यासजीसे ‘ तथास्तु ’ कहकर सत्यवती अंदर गयी और अपनी पुत्रवधूसे बोली- ॥ ९ ॥

अम्बिके तव पौत्रस्य दुर्नयात् किल भारताः ।

सानुबन्धा विनङ्क्ष्यन्ति पौराश्चैवेति नः श्रुतम् ॥ १० ॥

' अम्बिके! तुम्हारे पौत्रके अन्यायसे भरतवंशी वीर तथा इस नगरके लोग सगे-सम्बन्धियोंसहित नष्ट हो जायँगे - ऐसी बात मैंने सुनी है ॥ १० ॥

तत् कौसल्यामिमामार्तां पुत्रशोकाभिपीडिताम् ।

वनमादाय भद्रं ते गच्छामि यदि मन्यसे ॥ ११ ॥

' अतः तुम्हारी राय हो, तो पुत्रशोकसे पीड़ित इस दुःखिनी अम्बालिकाको साथ ले मैं

वनमें चली जाऊँ । तुम्हारा कल्याण हो ' ॥ ११ ॥

तथेत्युक्ता त्वम्बिकया भीष्ममामन्त्र्य सुव्रता ।

वनं ययौ सत्यवती स्नुषाभ्यां सह भारत ॥ १२ ॥

अम्बिका भी ‘ तथास्तु ’ कहकर साथ जानेको तैयार हो गयी। जनमेजय! फिर उत्तम व्रतका पालन करनेवाली सत्यवती भीष्मजीसे पूछकर अपनी दोनों पतोहुओंको साथ ले वनको चली गयी ॥ १२ ॥

ताः सुघोरं तपस्तप्त्वा देव्यो भरतसत्तम ।

देहं त्यक्त्वा महाराज गतिमिष्टां ययुस्तदा ॥ १३ ॥

भरतवंशशिरोमणि महाराज जनमेजय! तब वे देवियाँ वनमें अत्यन्त घोर तपस्या करके शरीर त्यागकर अभीष्ट गतिको प्राप्त हो गयीं ॥ १३ ॥

वैशम्पायन उवाच

पृष्ठ 920

महाभारत — खण्ड १, पृष्ठ 920 का मूल पृष्ठ
पूरे पर्दे पर देखने के लिये चित्र दबाएँ
पाठ पढ़ें पाठ छिपाएँ

अथाप्तवन्तो वेदोक्तान् संस्कारान् पाण्डवास्तदा ।

संव्यवर्धन्त भोगांस्ते भुञ्जानाः पितृवेश्मनि ॥ १४ ॥

वैशम्पायनजी कहते हैं - राजन्! उस समय पाण्डवोंके वेदोक्त ( समावर्तन आदि) संस्कार हुए । वे पिताके घरमें नाना प्रकारके भोग भोगते हुए पलने और पुष्ट होने लगे ॥ १४ ॥

धार्तराष्ट्रैश्च सहिताः क्रीडन्तो मुदिताः सुखम् ।

बालक्रीडासु सर्वासु विशिष्टास्तेजसाभवन् ॥ १५ ॥

धृतराष्ट्रके पुत्रोंके साथ सुखपूर्वक खेलते हुए वे सदा प्रसन्न रहते थे । सब प्रकारकी बालक्रीड़ाओंमें अपने तेजसे वे बढ़ - चढ़कर सिद्ध होते थे ॥ १५ ॥

जवे लक्ष्याभिहरणे भोज्ये पांसुविकर्षणे ।

धार्तराष्ट्रान् भीमसेनः सर्वान् स परिमर्दति ॥ १६ ॥

दौड़नेमें, दूर रखी हुई किसी प्रत्यक्ष वस्तुको सबसे पहले पहुँचकर उठा लेनेमें, खान-पानमें तथा धूल उछालनेके खेलमें भीमसेन धृतराष्ट्रके सभी पुत्रोंका मानमर्दन कर डालते थे ॥ १६ ॥

हर्षात् प्रक्रीडमानांस्तान् गृह्य राजन् निलीयते ।

शिरःसु विनिगृह्यैतान् योधयामास पाण्डवैः ॥ १७ ॥

शतमेकोत्तरं तेषां कुमाराणां महौजसाम् ।

एक एव निगृह्णाति नातिकृच्छ्राद् वृकोदरः ॥ १८ ॥

कचेषु च निगृह्यैनान् विनिहत्य बलाद् बली ।

चकर्ष क्रोशतो भूमौ घृष्टजानुशिरोंऽसकान् ॥ १ ९ ॥

राजन्! हर्षसे खेल- कूदमें लगे हुए उन कौरवोंको पकड़कर भीमसेन कहीं छिप जाते थे । कभी उनके सिर पकड़कर पाण्डवोंसे लड़ा देते थे । धृतराष्ट्रके एक सौ एक कुमार बड़े बलवान् थे; किंतु भीमसेन बिना अधिक कष्ट उठाये अकेले ही उन सबको अपने वशमें कर लेते थे । बलवान् भीम उनके बाल पकड़कर बलपूर्वक उन्हें एक- दूसरेसे टकरा देते और उनके चीखने - चिल्लानेपर भी उन्हें धरतीपर घसीटते रहते थे । उस समय उनके घुटने, मस्तक और कंधे छिल जाया करते थे ॥ १७–१९ ॥

दश बालाञ्जले क्रीडन् भुजाभ्यां परिगृह्य सः ।

आस्ते स्म सलिले मग्नो मृतकल्पान् विमुञ्चति ॥ २० ॥

वे जलमें क्रीड़ा करते समय अपनी दोनों भुजाओंसे धृतराष्ट्रके दस बालकोंको पकड़ लेते और देरतक पानीमें गोते लगाते रहते थे । जब वे अधमरे से हो जाते, तब उन्हें छोड़ते थे ॥ २० ॥

फलानि वृक्षमारुह्य विचिन्वन्ति च ते तदा ।

तदा पादप्रहारेण भीमः कम्पयते द्रुमान् ॥ २१ ॥