भरत नाट्यशास्त्र - प्रदीप हिन्दी भाष्य १ — पृष्ठ 691–700

५६२ एवं शुद्धो भयेचित्रः एवं सङ्कल्प्य भगवान् एवं सर्वा ध्रुवाः कार्याः एवं हि सर्वभावानाम् एवं पोहनं कृत्वा एवं पोहनानाञ्च एवमन्यास्वपि तथा एवमष्टकलः कार्यः एवमष्टविकल्पोऽयम् एवमस्त्विति तानुक्त्वा एवमुक्त्वा ततो वाक्यम् एवमुक्त्वा तु भगवान् एवमुत्थापनं कार्यम् एवमुत्थापनी कार्या एवमुत्थापयेत् तज्ज्ञः एव.. तेन विधिना एवमेतैर्बुधैर्ज्ञेया एवमेते रसा ज्ञेया एवमेवास्त्विति ततः एवमेषः प्रयोक्तव्यः १ ९ १, १ एवमेष विधिः कार्यः एवमेष विधिः सृष्टः एवमेषां बलिः कार्यः एवमेषोऽल्पसून्नार्थी • एष कार्यों विधिर्नित्यम् एष पर्यस्तको नाम एष वः कथितो विप्राः ऐ ऐश्वर्यभ्रंशेऽष्टद्रव्य क्षयजा औ औत्सुक्यचिन्ताससम्बद्धम् क कटिच्छिन्नञ्च कर्त्तव्यम् कटिच्छिन्नं तथा चैव १२४, कटिच्छिन्नञ्च कर्त्तव्यम् नाव्यशास्त्र १ ९ ६ | कटिजानुविवृत्तञ्च ६. कटिभ्रान्तं तथा चैव २११ कटिवृक्षः स्थितौ हस्तौ २७ ९ कटी कर्णसमा यत्र २०५ कत्यङ्गः किम्प्रमाणश्च २०३ कनीयस्तु तथा वेश्म १३४ कनीबस्तु स्मृतं यस्त्रम् १७० कपिञ्जलिं बादरिञ्च ४० ९ कपोतः करुणश्चैव ५ कपोलस्य प्रदेशे तु ७८ कम्पने परचक्रात्तु ३२ करचरणवेपथु १७६ | करचरणहृदय कम्पैः २०६ करणं नूपुरं कृत्वा ४ ९ करणं वृश्चिकं कृत्वा ५ ९, ६० करणं पञ्चविधं स्यात् ४३२ करणैरिह संयुक्ता ३६६ | करपादनिपातास्तु २० करमावर्तितं कृत्वा ९ ४, २०० करमावृत्तकरणम् १४५ | कर रेचकस्तृतीयस्तु १५० करिहस्तं कटिच्छिन्नम् ११७, ६ ९ १२२, १२३, १२४, १२५, २२८ १२ ९, १३१, १३२ १४५ करिहस्तो भवेद्वामः ११७ करोपगूढ़ पार्श्वञ्च २०२ करौ च रेचितौ काप्यौं करौ च रेचितौ यत्र करौ पार्श्व ततस्ताभ्याम् ४०२ करौ प्रलम्बित कार्यों करौ वक्षः स्थितौ कार्यों १४७ कर्णेऽचितः करो वामः कर्तराक्षं हिरण्याक्षम् १२ ९ कर्त्तव्यं सकटिच्छिन्नम् १२३ कर्त्तव्यः पूर्वरङ्गस्तु १२६, १२७ कर्त्तव्यास्तु प्रयत्नेन १२२, १३० | कर्त्तारः पुरुषाश्चात्र ९९ ९ ० १ ९ १ ९ ४ २ ३५ ३७ ९ २ ९ ५ १२३ ४८ ३४२ ३८८ ११८ ९९ ३ ९ ७ ८ ९ १७६ ११४ ११३ १३१ ११ ९, १२० १२६, १२८, १०१ ३२२ २०६ २२४ १२७ २२४ ११३ १०७ १० ११ ९ १ ९ २, २०१ २०२ ५१

कर्त्तनपि तथा सर्वान् कर्म चैषां प्रवच्यामि कर्मभावान्वयापेक्षी कर्मातिशयनिर्वृत्तः कलानां वृद्धिमासाद्य कलापातविभागार्थम् कवेरन्तर्गतं भावं कवेर्नामगुणोपेताम् कश्चिन्मत्तो गायति कस्तिष्ठति जितं केन कस्मात् प्रयोगवैषम्यम् कस्माद् बहुत्वाज्ज्ञानानाम् कस्माद् भवन्तो नाट्यस्य कस्मान्नृत्तं कृतं ह्येतत् कस्यचित्त्वथ कालस्य कामपाल नमो नित्यम् कारणमवेक्षमाणः कार्पासं बाल्बजं वापि कार्यञ्चैव प्रयत्न कार्य द्वारद्वयं चात्र काय मध्यलये तज्ज्ञः कार्यः प्रवेशो नर्तक्या कार्यः शैलगुहाकारः कार्यानिस्तरणाद् वा कार्यो नातिप्रसङ्गोऽत्र कार्यों मदक्षयो वैयः कार्यो नाभित हस्तौ काश्यं तु प्रथमे वेगे कानसाऽभिनेया कालागतं सास्यरागम् कालान्तरातिपातात् कालियं भ्रमरव काषायवसनाचैव किञ्चित्प्रवेपिताङ्गः किञ्चिदकार्यं कुर्वन् पद्यार्धानुक्रमणिका ४८ | किञ्चिदवाङ्मुखदृष्टिः ४३२ किञ्चिल्लक्षितदन्तञ्च २६ किन्तु शोभां प्रजनयेत् ३ ९ ० किन्तूपोहनसंयुक्तम् १३८ | किन्त्वल्पसूत्रग्रन्थार्थ १५८ किमन्यत् सम्प्रवच्यामि ३७१ कीर्त्तनाद्देवतानाञ्च १ ९ ७ कुञ्चितं पादमुत्क्षिप्य ३ ९ ७ | कुञ्चितावञ्चितौ चैव १८ ९ कुञ्चितौ मणिबन्धे तु १८ कुटिल व्याविद्धगतिः २१४ कुट्टितं करणं कृत्वा २५ | कुतपस्य च सर्वस्य १३५ कुतपस्य तु विन्यासः ८४ कुम्भं सलिलसम्पूर्णम् ७३ कुरु लक्षणसम्पन्नम् ३८६ कुर्यादनन्तरं चारीम् ४१ कुर्यादुद्वेष्टितञ्चैव ४१ कुर्यान्नूपुरपादञ्च ५१ कुशला ये विदग्धाश्च १७० कूर्मपृष्टं न कर्त्तव्यम् १३८ कृत्तं प्रदीप्तमायस्तम् ५४ कृत्वा कुतपविन्यासम् ४१२ कृत्वा नूपुरपादञ्च १ ९ ६ कृत्वा नूपुरपादन्तु ३ ९ ८ कृत्वाऽवहित्थं स्थानन्तु १०० कृत्वा विश्लेषमेवं तु ४२६ कृत्वा शुष्कावकृष्टान्तु ३६ ९ कृत्व परिवर्तन्तु १७२ कृत्वोरुवलितं पादम् ३२१ केवलं परिवर्ते तु ४१५ कैदारि शालिकर्णञ्च ९ कैशिकी लचणनेपथ्या १८१ कोणं वा सप्रतिद्वारम् ४३ कौत्सं ताण्डायनिं चैव ३ ९ ५ क्रियतामद्य विधिवत् ४०५ | क्रीडनीयकमिच्छामः ५६३ ३८५ ३२१ १३६ १६४ २१४ २११ १५८ ९९, ५०६, १० ९ ११५, ११ ९ ९ ४ ३ ९ ८ १२० १७ ९ १५५ ७५ २१ १ ९९ १३० १२५ ७ ५२ ८० १३८ १२२, १३१ -१२७ १८५ १२ ९ १८३ १४ ९ ११० १ ९ ३ १२ ५३ ३०

५६४ क्रुद्धः स्वभुजप्रेक्षी क्रोधभय हर्षलना क्रोधश्चपलतौग्यञ्च क्लीबानां धाष्टर्यजननम् क्वचिद्धर्मः क्वचित् क्रीडा क्वचिद्धास्यं क्वचिद्युद्धम् क्षिप्तायाञ्चैव विज्ञेयम् क्षिप्राविद्धकरं चैव क्षेपप्रतिक्षेपकृतम् चवेडितैः स्फोटितैश्चैव ख खञ्जनकुटसंयुक्ता खण्डिता विप्रलब्धा वा खिन्नानां रसभावेषु खेदो भवेत् प्रयोक्तृणाम् ग गङ्गावतरणञ्चैव गच्छेत् पञ्चपदीं चैव गजक्रीडितकं चैव गतिप्रचारे वच्यामि गतिमण्डलको ज्ञेयः गया वाद्यानुसारिण्या गदितैः क्षामक्षामैः गदित्वा जर्जरश्लोकम् गन्तुं किम्पुनरन्येषाम् गन्धं माल्यञ्च धूपञ्च गन्धपुष्पफलोपेतः गन्धर्ववह्निसूर्येभ्यः गन्धैर्मायैश्च धूपैश्व गम्भीरस्वरता येन गर्वः खलु नीचानाम् गर्वचैव वितर्कश्व गर्वो विषाद औत्सुक्यम् ras सूया मदोत्साह गाणेश्वरी महापिण्डी नाट्यशास्त्र ३८४ | गात्रकम्पनवित्रासैः ४३१ गात्रमुख दृष्टिभेदः ४३५ गानं पञ्चविधं ज्ञेयम् २७ गावो वसेयुः सप्ताहम् २६ गीतकान्ते ततश्वापि २७ गीतकार्थ स्वाभिनयेत् २०३ | गीतकार्थाभिसम्बद्धम् ११० गीतकेषु प्रयुक्तेषु १४३ | गीतप्रयोगमाश्रित्य ७ ९ गीतानां छन्दकानाञ्च गीतानां मद्रकादीनाम् गीतानि तेषां वच्यामि १४८ गीते वाद्ये च नृत्ते च १४६ गुणनाशनविद्वेषैः १ ९ ६ गुरुनृपयोरपराधात् १ ९ ६ गुरुप्राया तु सा कार्या गुरुराजापराधेन ९ १ गुरुलाघवसंयुक्तम् गुरुसज्जमानजिह्वः १८५ गुर्वक्षराणि जानीयात् ९ १ ९ ३ गुर्वक्षराणिपादे तु ८७ गृध्रावली नकञ्चैव १३८ गृहीत्वा जर्जरं स्वष्टौ ३ ९ ३ गोब्राह्मणशिवश्चैव १८३ गौरो वीरस्तु विज्ञेयः २१४ ग्रहणे धारणे ज्ञाने ६७ ग्रामण्यमुत्तरे स्तम्भे ४४ ग्राम्यधर्मप्रवृत्ते तु ६७ | ग्लानिः शङ्काह्यसूया च ७६ घ ५४ घनस्तु तालो विज्ञेयः ९ १ धर्मोपघातश्चैव ४११ घृतौदनेन हुतभुक् ४३६ च २२२ ४३५ [ चंदनन्तु भवेत् ब्राह्मम् ] * १३४ | चक्रुस्ते नाम पिण्डीनाम्-३८८ ३४१ २२७ ६१ १६८ १४० १४६ १६६ १३७ १४२ १५४ १४२ १ ९ ६ ३ ९ ६ ३४० १८० ३८७ २०३ ३ ९ ५, ३ ९ ८ १६ ९ २१० ९ १ १७५ ३३ २ ९ ६ ७ ६७ ३ ४३५ २२६ २४७ ६८ १३४ १३४

चण्डिकाया भवेत् पिण्डी चतस्रो गीतयः कार्याः चतस्रो वृत्तयो ह्येताः चतुरस्रं करं कृत्वा चतुर लये मध्ये चतुरस्रं समं कृत्वा चतुरस्रं समतलम् चतुरखमुरः काम् चतुरस्रा धवा तत्र चतुरस्त्रे परिक्रान्ते चतुरस्रो द्विजश्रेष्ठाः चतुरस्रो विकृष्टश्व चतुरो रेचकश्चापि चतुर्गुणसमायुक्ता चतुर्थञ्च कुमारस्ते चतुर्थ पञ्च चैव चतुर्थः परिवर्त्तस्तु चतुर्थकारः पुष्पाणि चतुर्थकारः पूजान्तु चतुर्थकार दत्ताभिः चतुर्थीमुत्तरामाशाम् चतुर्दशं पञ्चदशम् चतुर्भिस्सन्निपातैश्च १६ १८६, २०६, २०८ चतुर्विधञ्च विज्ञेयम् चतुर्हस्तो भवेद्दण्डः चतुष्पदा नर्कुट के चतुष्पदा भवेत् सा तु चतुष्षष्टिकरान् कुर्यात् चतुष्षष्टिकरान् कृत्वा चतुरस्तम्भसमायुक्ता चत्वारः सन्निपाताश्च चत्वारोऽभिनया ह्येते चत्वार्येव तु कार्याणि चन्द्रार्धभूषणम् चरणस्यानुगश्चापि चारी चैव ततः कार्या पद्यार्धानुक्रमणिका १३४ | चारीश्लोकं गदित्वा तु २०४ चित्रकर्मणि चालेख्याः २२४ चित्रत्वमस्य वच्यामि ११ ९ चित्रदक्षिणवृत्ते तु १७६ चित्राणि न विरज्यन्ते ५६ | चित्रे चैत्राः कला ज्ञेयाः ५ ९ चिन्ता निद्रातन्द्री १८५ चिन्तौत्सुक्यसमुत्था १८६ चिरविस्मृतं स्मरति यः १ ९ ३ | चौर्यादिजनिता शङ्का १ ९ १ चौर्याभिग्रहणवशात् २२७ १३१ छ २० ९ छन्दो गीतकमासाद्य ७७ छिन्नञ्च करणं प्रोक्तम् १८० छिन्नायान्तु चतुर्भागे १७५ ज १७ ९ जग्राह पाठ्यमृग्वेदात् १७ ९ जङ्घाञ्चिता तथोद्वृत्ता १ ९ ४ जङ्घाचितो परिक्षिप्ता १७७ जटिलाम्बष्ठको चैव २०६ जडतां सप्तमे कुर्यात् ९, १७०, १८४, जडता मरणं चैव जनप्रवेशनं चान्यत् २२६ | जनितं करणं कृत्वा ३७ | जम्बुध्वजं काकजङ्घम् १४८ जम्बूद्वीपे समाक्रान्ते १६ ९ | जयञ्चाभ्युदयञ्चैव ३८ जयावहो नरेन्द्रस्य ४२ जर्जरं नमयित्वा तु ४ ९, ५ ९ जर्जरं पूजयित्वैनम् १७० जर्जर ग्रहणाद्योऽयम् २२३ जर्जरस्त्वभिसम्पूज्यः २० ९ जर्जरस्य प्रयोगे तु २०७ जर्जराय प्रयुञ्जीत ९ ३ जर्जरीकृतदेहस्तान् १५४ जर्जरे तु विनिक्षिप्तम् ५६५ १८५ ५१ १ ९ ३ १६२ ४३८ २०३ ४१३ ४०१ ४०४ ३ ९ ५ ४२० १४४ ९ ० ४१ ६ ११३ ११० ९ ८ ४२६ ४३५ ५८ ११३ ९ ४ ७७ ४८ १८३ ७७ १७५ ६६ १६६ ६३ १ ९ २३

५६६ जात्या चैव हि विश्लोकान् जालं भयानक चैव जालोपनद्धा च लता जितं सोमेन वै राज्ञा जुगुप्सा विस्मयश्चेति जृम्भणगात्रविमदैः ज्ञेयस्तु मदस्त्रिविधः ज्येष्टं विकृष्टं विज्ञेयम् ज्येष्ठमध्य कनिष्ठानि त तच्चागणनया कार्यम् तच्छ्रुत्वा तु सुखं गानम् तुच्छ्रुत्वा वचनं शक्रः तज्ज्ञेयं सुकुमारं हि तत्वं चानुगतं चापि ततं चैवावनद्धम् ततं तन्त्रीगतं ज्ञेयम् ततः पञ्चपदीं गच्छेत् ततः पञ्चपदीञ्चैव ततः परं तृतीये तु ततः परं प्रयुञ्चीत ततः प्रभृति नृत्तं तु ततः श्लोकं पठेदेकम् ततः सर्वैस्तु कुतपैः ततः सललितैर्हस्तैः ततः सव्यं करं चापि ततः सह महेन्द्रेण ततः सार्धं सुरैर्गत्वा ततश्च करमाव ततश्च क्षत्रियस्यम्भे ततश्च वामवेधः स्यात् ततश्च वामवेधस्तु ततश्च विश्वकर्माणम् ततश्वासारितं भूयः ततश्चोत्थापनं कार्य्यम् ततः शुष्कावकृष्टा स्यात् ततः शेषप्रयोगस्तु नाट्यशास्त्र १६ ९ | ततस्तण्डुं समाहूय १० ततस्तस्मिन् ध्वजमहे १४२ ततस्तैरसुरैः सार्धम् १८१ ततस्त्वन्तर्हिता सर्वाः २२१ ततो गेयावकृष्टा तु ४१४ ततोऽचिरेण कालेन ३ ९ ७ | ततऽधिवासयेद् वेश्म ३७ | ततो ब्रह्मादयो देवाः ततोऽभिवादनं कुर्यात् १५३ ततो भूतगणा हृष्टाः ४१ ९ ततो मामाह भगवान् १६३ | ततो रौद्ररसश्लोकम् ७ ततो वास्तु - प्रमाणेन ततो वै तण्डुसम्प्रोक्ताः १४५ १४४ ततोऽसृजन्महातेजाः २२६ | ततोऽस्म्युक्तो भगवता ततो हिमवतः पृष्ठे २२६ तत्तथा पूर्वरङ्गे तु १७७ १७५ तत्पर्वसु विनिक्षिप्ताः १७३ तत्प्रतीकारशून्यस्य १ ९ ५ तत्र छिन्नञ्च भिन्नञ्च १४७ तत्र तूपोहनं कृत्वा १८३ | तत्र पाठ्यञ्च गेयञ्च १५४ तत्र स्तम्भाः प्रदातव्याः तत्राद्यमभिनेयं स्यात् १७२ १२४ तत्रापि वामवेधस्तु २१ तत्राप्यपोहनं कार्यम् ८४ तत्राभ्यन्तरतः कार्या १२२ तत्रावतरणं कार्यम् -४६ | तत्रैव विनिवेश्यस्तु १८७ तत्रोपवहनं भूयः १७३ तत्सर्वं सम्प्रवच्यामि २१ तत्सर्वमद्भुतरसे १४० तत् स्वस्तिकमिति प्रोक्तम् १५४ तथा कृतान्तः कालश्व १८२ तथा च भारतीभेदे १ ९ ६ | तथा च मण्डलं स्थानम् ८६ १५ १८ १ ९ ६ १७ ९ २१ ६१ १५ १७७ ८५ ८४ १८८ ३ ९ ८७ १२ ८३ ८४ १६७ २३ ४०३ ८० १३८ ३५ ५८ १४४ १८७, १८८ २० ९ ५६ १४२ ६५ १४० १४५ ३४६ ९ ७ ७४ १८८ ९ ५

तथा च सन्नतं पार्श्वम् तथा चाभ्युदयस्थाने तथा चाय प्रयुक्तायाम् तथा चोत्थापने युक्त तथा त्रिकं विवृत्तञ्च तथा त्रिपुरदाहश्व तथा नाट्य कुमारीश्व तथाऽपसर्पणचैव तथा पाणिविभागार्थम् तथा मूलं रसाः सर्वे तथावतरणं प्रोक्तम् तथा विध्वंसनं दृष्ट्वा तथा शुष्कावकृष्टायाम् तथा शोककृतचैव तथैवालातकं कुर्यात् तथैवोत्तरपूर्वायाम् तथोपस्थापने चैव तदन्तेऽनुकृतिर्बद्धा तदस्माभिः श्रुतं सर्वम् तदेव च पुनर्वस्तु तन्त्री भाण्डसमायोगात् तन्त्री भाण्डसमायोगैः तत्रयोजःकरणार्थन्तु तन्नात्र मन्युः कर्त्तव्यः तन्नैतदेवं कर्त्तव्यम् तमेव च करं भूयः तमेवाङ्गनिबद्धेषु तमेवोद्वेष्टितं कृत्वा तयोः कच्याविभागेन तयोरागमने कार्यम् तयोरुपरि भेदस्तु तलपुष्पपुढं पूर्वम् तलपुष्पापविद्धे द्वे तलसंस्फोटितौ हस्तौ तसङ्घट्टितं चैव तलसञ्चरपादाभ्याम् पद्यार्धानुक्रमणिका ९ ४ | तलाग्रसंस्थितः पादः १४६ तस्माच्छुकावकृष्टेयम् १६६ तस्माज्जर्जर इत्येव १६६ तस्मात्तस्यैव तावत् त्वम् १००, ११० तस्मात् सर्वप्रयत्न ८५ तस्मात् सृजापरं वेदम् ६२ तस्मादयं पूर्वरङ्गः १३२ तस्माद्देवकृतैर्भावैः १५७ तस्मान्न लक्षणं प्रोक्तम् २ ९ २ तस्मान्नित्यं प्रयत्नेन १६६ तस्मान्निवातः कर्त्तव्यः १८ तस्मिन् सदस्यभिप्रतान् १६६ | तस्मिन् समवकारे तु ३४७ तस्य तण्डुप्रयुक्तस्य ९ ० तस्य भाण्डसमः कार्यः १२६ तस्य वास्तु च पूजा च ६६ तस्यां माल्यश्च धूपञ्च १४ ९ तस्याः पादावसाने तु १५ तस्यान्ते तु त्रिपद्याथ १५१ तस्यार्धेन विभागेन १४०, १४३ तस्यैव चानुगो हस्तः १५७ तां मुखगौरवगात्र १५३ ताण्डव नृत्तमिदं प्रलयान्ते १५७ तादृशस्तत्र दातव्यः २ ९ तान्यतः सम्प्रवच्यामि २५ ताभ्यां सूची तथा चैव १२२ ताम्रञ्चाधः प्रदातव्यम् १४३ तार्य पिण्डी भवेद् विष्णोः १२२ तालप्रमाणं सङ्क्षिप्तम् ६५ तावत् पर्यस्तकः कार्यः १८८ तासां प्रकुर्वीत तथाः २५ तिथिनक्षत्र योगेन ८ ९ तिलके च करः स्थाप्यः ११७ तिस्रो वस्तु तृतीयन्तु १०८ तुषारं पार्षदञ्चैव ९ १ तुष्यन्ति लोकपालाश्च ११३ | [ तुष्यन्त्यप्सरसस्तत्र ] ५६७ ११३ १६० २० ३३ ३१, ८१ 8 १५२ ३ ९ १ ९ ३ ४१ ५४ १७ ८३ १३७ १७ ९ ३४ ५० १४८ १८८ ४२ । १०५ ४१४ १८७ ४४ ८८ १२८ ४७ १३४ १ ९ १ १४० ६७ ४५ १०७ १४१ ९ १६६ "

५६८ [ तुष्यन्त्यपि च गन्धर्वाः ] तूष्णीकः परवशगः तृतीयञ्चैव षष्ठन्तु २०७, तृतीयः परिवर्तस्तु तृतीये च स्थितो विष्णुः तृतीये सन्निपाते तु ते च सञ्चारिणो ज्ञेयाः ते तत्र तुष्टा दैत्यास्तु तेनापि हि ततः सम्यक् तेनैवाक्षिप्तकं कुर्यात् तेषान्तु वचनं श्रुत्वा ३, ३३, तेषां त्रीणि प्रमाणानि तेषु सूची प्रयोक्तव्या तेष्वयं नाट्यसंज्ञो हि तैतिलं भार्गवञ्चैव तैरेव च पदैः कार्यम् त्रयस्त्रिंशदमी भावाः त्रयस्त्रिंशदिमे भावाः [ त्रयोदशविधो ह्येष ] त्रास सञ्जनयन्ति स्म त्रासश्चैव वितर्कश्च त्रिकं प्ररोचना चापि त्रिकं सुवलितं कृत्वा त्रिकलञ्चापि निर्दिष्टम् त्रिकस्य वलनाञ्चैव त्रिकस्योद्वर्त्तनश्चैव त्रितालान्तरमुत्क्षेपैः त्रितालान्तर - विष्कम्भम् त्रिपद्या सूत्रभृद् रुद्र त्रिपाणिलयसंयुक्तम् त्रिपुरान्तकरं बहुलीलम् त्रिभागच्छिन्नया रज्ज्वा त्रिभिः कलापको ज्ञेयः त्रिरात्रोपोषितो भूत्वा त्रिविधः सन्निवेशश्च त्रिशूला कृतिसंस्थाना त्रीण्युत्तराणि सौम्यञ्च नाट्यशास्त्र १६६ | त्रेतायुगे सम्प्रवृत्ते ४४१ त्रैलोक्यस्यास्य सर्वस्य २० ९, २१० त्र्यनं त्रिकोणं कर्त्तव्यम् १७४ व्यश्रं वा चतुरश्रं वा २३ त्र्यश्रश्च चतुरश्रश्व १७० त्र्यश्रा वा चतुरश्रा वा ४३७ यने द्वादश पातास्तु १६३ त्वं पुत्रशतसंयुक्तः १३५ त्वं महेन्द्रप्रहरण १२८ द १५१, २१३ ३४ दक्षयज्ञे विनिहते १४ ९ दक्षिणन्तु पदं पुंसः ७ दक्षिणः कुट्टितः पादः ९ दक्षिणेन च कर्त्तव्यम् १८५, १८७ दक्षिणेन निवेश्यस्तु २२२ दक्षिणेन पुनः सूची ४२ ९ दण्डपक्षं तथा चैव -२१५ दण्डपक्षं तु तत्प्रोक्तम् २० दण्डपाद करचैव २२२ | दण्डरेचितकञ्चैव १५४ दवा ततः प्रकुर्वीत १०१,१२० दश प्रयोक्तृभिः स्तम्भाः २१० दानवीरं धर्मवीरम् १०२ दारिद्रथेष्ट वियोगाद्यैः १३२ दाहं तृतीये हिक्काच १८७ दिवस्वस्तिकमलातञ्च १७२ | दिग्ले त्रिभिर्गुणैर्युक्ताः १७८ दिग्ले दिग्ले ततश्चैव १४४ दिग्ले दिग्ले झण्टू झण्टू २११ दिग्ले दिग्ले पुनः कार्यम् ४१ दिग्ले दिग्ले पुनश्चान्ते ८ ९ दिग्वन्द नेपञ्चपदीम् ६१ दिनान्ते दारुणे घोरे ३४ दिव्यदर्शनजो दिव्यः १३४ | दिव्यमानुषसंयोगे ४० | दिव्यश्चानन्दजश्चैव २ २६ ५ ९ १ ९ ७ १ ९ ४ १ ९९ १७६, १ ९ ३ ८ ८३ १३३ १७८ १०२ १७८ ६५ १२७ ६० १०१ ११ ९ ९ ० ६७ ५६ ३४७ २ ९ २ ४२६ ९ ० २१० २० ९ १८२ २०५, २१० २०७ १ ९ ३ ६४ ३४ ९ २०० ३४ ९

दिव्यानां मानसी सृष्टिः दिव्यान्तरिक्ष भौमाश्च दिव्ये दिव्याश्रयो भूत्वा दिशन्तु सिद्धिं नाट्यस्य दिशान्तु वन्दनं कृत्वा दीक्षिताः शुचयश्चैव दीपयन्तः प्रवर्तन्ते दीयतां भगवन् द्रव्यम् दुःखार्त्तानां श्रमार्त्तानाम् दुरिष्टस्तु तथा रङ्गः दूत्याश्रयं यदा तु स्यात् दूरसन्नतपृष्ठञ्च दृष्टा मया भगवतः दृष्ट्वा तेषां व्यवसितम् नाट्यगृहं ब्रह्मा जर्जरं तेऽपि देवं विभुं त्रिभुवनाधिपतिं देवताभ्यस्तु दातव्यम् देवदानवगन्धर्व देवदन्दुभयश्चैव देवदेव महादेव देवदेव महाभाग देवद्विजनृपादीनाम् देवपार्थिवरङ्गाणाम् देववक्त्र सुरश्रेष्ठ देवसेनापते स्कन्द देवस्तुत्याश्रयकृतम् देवस्तुत्याश्रयं ह्येतत् देवस्तुष्यति यो येन देवस्तोत्रं पुरस्कृत्य देवानां तु भवेज्ज्येष्ठम् देवानां बहुमानेन देवानामसुराणाञ्च देवानां मानसी सृष्टिः देवानां वचनं श्रुत्वा देवि देवि महाभागे देवीकृतै रङ्गहारेः पद्यार्धानुक्रमणिका ३४ | देवेन चापि सम्प्रोक्तः ७४ देहः स्वाभाविको यत्र २०० देहल्यां यमदण्डस्तु ७३ | दैत्यदानवतुष्टथर्थम् १७८ दैत्यैर्विघ्नगणैः सार्द्धम् १७१ दैवादर्थविपत्तेश्व ४३७ देविकी मानुषीचैव ११ दोला चैव भवेद्वामः २८ दोलापाक्रमं कृत्वा ८० दोपादस्तथा चै १४७ दोलैः करैः प्रचलितैः १०३ दोषैरेतैर्विहीनन्तु १२ द्रुतमुत्क्षिप्य चरणम् २० २१ द्वात्रिंशेन तु विस्तारम् द्वात्रिंशदेते सम्प्रोक्ताः २० द्वाभ्यां त्रिभिश्चतुर्भिर्वा २०५ द्वारकं भवेत ६७ द्वारं तेनैव को ४ द्वारपालौ स्थितौ चोभौ १ ९ ४ द्वारशालानियुक्तौ तु ७० ७० द्वाराणि चात्र कुर्वीत १५ ९ द्विकलं पादपतनम् १ ९ ७ द्वितालान्तरविष्कम्भः ७२ द्वितीयञ्च हरः पर्व ७० द्वितीयञ्चैव कर्त्तव्यम् १४७ द्वितीयः परिवर्तस्तु १४५ द्वितीयञ्चाञ्चितो गण्डे १६७ द्वितीयस्य च पार्श्वस्य ११८३ द्वितीयां दक्षिणामाशाम् ३५ द्वितीयो रेचितो हस्तः १६५ द्विरसान्तरसञ्चारी २ ९ द्विविधाः स्त्रिप्रकृतिगतः ३ ९ द्विविधा च शङ्का कार्या २५, १६४ द्वे चादौ च चतुर्थञ्च ७० द्वे नृत्तकरणे चैव १४८ द्वौ द्वौ भेदौ स्याताम् ५६ ९ १३७ ९ ५ २२ १६८ २५ ४१२ २२५ १०० १११, ११२ १०७ १२३ ४८ १०८ ३८ ८८, १३१ ८ ९ ५८ ६० २२ 99 ६५ १७६ " ७७ ६० १७३ १०८ १२१ १७७ १०७ ३८६ ३२३ ३ ९ ५ २०६ ८ ९ ३२०

५७० ध धनाध्यक्षो यक्षपतिः धर्मो धर्मप्रवृत्तानाम् ' धम्य यशस्यमायुष्यम् धमध्यं यशस्यञ्च धातुभिश्वित्रवीणायाम् धातुवाद्याश्रयकृतम् धात्वर्थवचनेनेह धावहेतु संयुक्तम् धारणीधारणास्ते च धारणीष्विथ भूतानि धारापिण्डी च जाह्नव्याः [ धावाख्यं वैश्यवर्णं स्यात् धाष्टर्थ- जैह्यादि - सम्भूतम् धैर्येणोत्तममध्यानाम् ध्रुवाय मड्डितायाञ्च ध्रुवाविधाने वक्ष्यामि ध्वजभूताः प्रयोक्तव्याः न न कारयिष्यत्यन्यैर्वा नक्षत्रेण तु कर्त्तव्यम् नक्षत्रेऽभिजिति त्वं हि न क्षमिष्यामहे नाट्यम् न क्षोभं न विघातञ्च नखकुट्टाश्मकुट्टौ च गीतकार्थसम्बद्धम् न तज्ज्ञानं न तच्छिल्पम् नतञ्च पार्श्व कर्त्तव्यम् न तत्र गानं कर्त्तव्यम् न तथाग्निः प्रदहति न तथाशु दहत्यग्निः नन्दां सुपुष्कलाञ्चैव नपुंसकपदेनापि न भावहीनोऽस्ति रसो नमः पितृभ्यः सर्वेभ्यः नमस्कृत्य महादेवम् नाट्यशास्त्र नमोऽस्तु नाट्य मातृभ्यः नमोऽस्तु सर्वदेवेभ्यः ७४ न यत्र दुःखं न सुखम् २६ नयनवदनप्रसाद २८, १६७ नयनवदनप्रसादैः ५ नराणां यत्नतः कार्या १६५ नर्तकोऽर्थपतिर्वापि १६४ नवगुर्वचण्याद २१० वेदव्यवहारोऽयम् २१६ नवे नाट्यगृहे कार्य ५८ न शक्यमस्य नाट्यस्य २२ नष्टस्मृतिर्हतगतिः १३४ न हि नृत्तं प्रयोक्तव्यम् ] ४५ करस काव्यम् ४१ ९ नागपुष्पस्य चूर्णेन ३८३ नागापसर्पितचैव २०३ नाव्यं सन्दर्शयामोऽय १६८ १३४ | नाट्ययोगप्रसिद्ध्यर्थम् नाट्यविध्वंसनं कुर्यात् गाव्ययविध्वंसिनः सर्वे ३१ नाट्यवेदं ततश्चक्रे ४४ नाट्यवेदः कथं ब्रह्मन् ७७ नाट्यशास्त्रं प्रवच्यामि १८ नाट्यस्य ग्रहणं प्राप्तम् १६४ नाट्यस्या मातृश्च तथा ९ नाट्यस्यास्य प्रवच्यामि १३५ नाट्याख्यं पञ्चमं वेदम् २८ नाट्याचार्येण शान्तेन ११४ नाव्यालङ्कारचतुराः १७ ९ नानाकरणसंयुक्तान् २०१ नानाकरणसंयुक्तः ८१ नानाकुट्टिमविन्यस्तः १४ नानाङ्गहारैः प्रानृत्यत् १७८ नानाद्रव्यैः बहुविधैः २ ९ १ नानानामाश्रयोत्पन्नम् ७२ नानानिमित्तसम्भूताः ६१ । नानाप्रहरणमोक्षै-७३ १८१ ३६१ ३१५ ३१५ ३४ ३१ १८२ ४ ८२ २१४ ३ ९ ८ १४७ ४३७ ६४ ६ ९ ८४ ७८ ८० १ ९ ६ २ 9 १४ ६६ २१४ ५ ८१ १२ ८७ ८५ ५३ १३३ २८० २१६ ७० ३३४

नानाभावार्थसम्भन्नाः नानाभावोपसम्पन्नम् नानाभिनयसम्बद्धान् नानामूलफलैश्चापि नानावर्णानि देयानि नानाविधैरुपक्षेपैः नानाविन्याससंयुक्तम् नानाशास्त्रार्थबोधेन नानासञ्जवनोपेतम् नान्दीपदानां मध्ये तु नान्दीपदान्तरेष्वेषु नान्दीं पदेर्द्वादशभिः नान्दी शुष्कवकष्टा च नाभिप्रदेशे विन्यस्य नायकं रक्षतीन्द्रस्तु नारदस्तुम्बुरुचैव नारदाद्याश्च गन्धर्वाः नारदाद्यैस्तु गन्धवः नारायणामितगते नारायणो महेन्द्रश्व नाशुभं प्राप्नुयात् किञ्चित् नासाग्रे दक्षिणञ्चैव नासाच्छादनेनेह नासौ योगो न तत्कर्म निकुञ्चितञ्च मत्तल्लि निकुञ्चितं तथा वक्षः निकुञ्चिताङ्गकशिरः निकुञ्चितार्धयोगेन निकटुकं तथा चैव निकुकद्वयं कार्यम् निकुट्टितं च कर्तव्यम् निकुट्टितौयद हस्त निकुट्य करपादञ्च निकु वक्षसि करौ निक्षिपेत् कनकं मूले निखितेन यथातत्वम् पद्यार्धानुक्रमणिका ४३ ९ | निग्रहो दुर्विनीतानाम् २७ नितम्बं करिहस्तञ्च ११६, २ ९ ०, ३७३ १२१, १२२, १२३, ६८ नित्यं सर्वेऽपि पान्तु खाम् ५० निद्रानिःश्वसितध्यानैः २०० निद्राभिभवेन्द्रियोपरमण ५३ निबन्धो यः समासेन ४२१ निर्गीतं गीयते यस्मात् ५२ निर्गीतं तु सवादित्रम् १ ९ ५ निर्गीतं यन्मया प्रोक्तम् १८२ निर्गीतं श्राविताः सम्यक् १८० निर्गीतानां सगीतानाम् १६६ निर्गीतानि सगीतानि १५४ निर्गीतेनावबद्धाञ्च १८५ निर्मितस्त्वं महावीर्यः २४ निर्मितस्सर्वदेवैश्व ७३. निर्वेदग्लानिशङ्काख्याः १४ निर्वेदश्चैव चिन्ता च १६२ निर्व्यूहकुहरोपेतम् ७० निवेशमेल काक्रीडम् ६५ निशायञ्च बलिः कार्यः २०१ निशायान्तु प्रभातायाम् ९९ निश्चिता भगवन् विघ्नाः ३८ ९ निश्चेष्टो निष्प्रकम्पत्वात् २८ निःश्वासखेदगमनैः ९ ० निषण्णाङ्गस्तु चरणम् ९ ७ [ निषादभगान्धार ] ३२१ निष्क्रान्तासु च सर्वासु ९ ६ निष्फलं तस्य तज्ज्ञानम् १२१ निस्संज्ञस्योत्थानम् १२० निस्संज्ञो निष्प्रकम्पश्च १२३ निहञ्चितांसकूटञ्च ९ ७ निंहतेषु च सवषु १३१ नीलप्रायं प्रयत्नेन १२७ | नीलवर्णस्तु बीभत्सः १५१ | नूपुरं चरणं कृत्वा १५१ | नूपुरश्चैव सम्प्रोक्तम् ५७१ २७ ११७, ११८ १२ ९, १३०, ७७ ४१३ ४१७ २१५ १६५ १६३ १६५ १६२ १६८ १६८ १६४ ७७ ६३ २२२ ४३५ ५३ ९ १ ४४ ६३ .२० ४३३ ३ ९९ १५५ २२५ १ ९ ६ ३० ४१६ ४३२ ९ ५ १ ९ ४६ २ ९ ६ ११०, १२ ९ ९ ०