भरत नाट्यशास्त्र - प्रदीप हिन्दी भाष्य १ — पृष्ठ 701–710

५७२ नूपुरश्च तथा पादः नूपुरश्चरणो वामः पुराक्षिप्तके चैव नृत्तं तत्र प्रयोक्तव्यम् नृत्तप्रयोगः सृष्टो यः नृत्ताङ्गग्राहि वाद्यज्ञैः नृत्ताध्वव्यायामात् नृत्ते युद्धे नियुद्धे च नृपतेर्नर्तकीनाञ्च नृपस्य विजयं देहि नृणामुत्साहसंयोगात् नेपथ्यगृहकं चैव नेपथ्यभूमौ मित्रस्तु नैकान्ततोऽत्र भवताम् नैःश्रेयसोपदिष्टः प पक्कामेन तु मांसेन पञ्चमे च महानागाः पञ्चैव करणानि स्युः पठेदन्यं पुनः श्लोकम् पताकाञ्जलि वतःस्थम् पदञ्चालात कं कृत्वा पदानाञ्चापि विक्षेपम् पदानि पञ्च गच्छेयुः पद्मयोनिं सुरगुरुम् पद्मोपविष्टं ब्रह्माणम् पप्रच्छुस्ते महात्मानः परचेष्टानुकरणात् परसौभाग्येश्वरता परस्परकतासिद्धिः पराङ्मुखविधिर्भूयः परावृत्तोऽथ विज्ञेयः परिगीतक्रियारम्भः परिगृह्य प्रणम्याथ नाट्यशास्त्र १०१ | परिघट्टनया तुष्टा १२८ | परिच्छिन्नञ्च कर्त्तव्यम् १३० परिच्छिन्नं तथा चैव १४६ परिवर्तनमेवं स्यात् १३५ परिवर्त्ताश्च चत्वारः १३ ९ परिवर्त्तास्तु चत्वारः ३ ९९ परिवृत्तं समुद्दिष्टम् ९ ३ परिवृत्त रेचितः स्यात् ७८ परिवृत्तत्रिकं चैव ६३ परुषवचनाभिधायी ४१८ पर्यस्तप्रमान ५८ पर्याप्तविमुक्ताखम् २२ पर्यायशः कटिश्छिन्ना २३ पर्यायोद्वेष्टितौ हस्तौ ६५ पवित्रे ब्राह्मणस्तम्भे ३५७ पश्चात्तापेन युतः पश्चिमायां समुद्रांश्च पश्चिमे च विभागेऽथ ६८ पश्चिमेन बलिः पीतोः २३ पश्याम इति देवेशो ८ ९ पाञ्चालीमध्यमा चेति १८३ पातालनासिनो ये च १३३ पादतलाहतिपातितशैलम् ९ ५ पादभागाः कलाचैव १२ ९ पादरेचक एकः स्यात् १७१ पादसूच्यां यथा पादोः १७१ पादस्य चानुगौ हस्तौ ६१ पादान्ते सन्निपाते तु ६५ पादावुद्धट्टितौ कार्यों २ पादुकोवान हौ चैव ३८१ पादे पञ्चदशञ्चैव ३ ९ ५ [ पादे त्वतिजगत्वां हि ] २ ९ १ पादैरनाविद्धगतैः १२५ | पादौ च वलिताविद्धौ ८७ पादौ निकुट्टितौ चैव १५६ पान्तु वो मातरः सौम्याः ११ | पारिपार्श्विकयोश्च स्यात् १५६ १ ९९ १२७ १७ ९ १६ ९ २०६ ९ १ ८७ १०८, १११ ३ ९ ७ १४० ३८३ ९ ६ ११ ९ ४८ ४०५ ६५ ४२ ४४ ८४ २२५ २४ १८६ १५२ १३१ १० ९ १३१ १४८ ११४ ९ २०७ १७८ १ ९ १ ११४ ९ ६ ७८ १८३

पारिपार्श्विक सञ्जल्पोः पारिपार्श्विकहस्ते तु पार्श्वक्रान्तक्रमं कृत्वा पार्श्वच्छेदोऽथ सम्प्रोक्तः पार्श्वमुद्वाहितञ्चैव पार्श्वयोरतश्चैव पार्श्वस्वस्तिक इत्येष पार्श्वस्वस्तिक पादौ च पार्श्वित् पार्श्व तु गमनम् पार्श्वे च रङ्गपीठस्य पार्श्वत्थानस्थितञ्चैव पिण्डों बद्ध्वा ततः सर्वाः पिण्डीनां द्विविधा योनिः पिण्डीनां विधयश्चैव पिण्डीबन्धः कनिष्ठे तु पिण्डीबन्धस्तु पिण्डत्वात् पिण्डीबन्धस्ततोहष्ट्वा पिण्डी शृङ्खलिका चै पितामहाज्ञयाऽस्माभिः पितन् पिशाचानुरगान् पुण्ड्राक्षं पुण्डूनासञ्च पुत्रानध्यापयं योग्यान् पुनः पदानि त्रीण्येव पुनः पादनिवृत्तिं तु पुनः पुनश्च करणम् पुनः प्रविश्य रङ्गन्तु पुनराक्षिप्तकं कुर्यात् पुनरुत्क्षेपणं चैव पुनरुत्थापयेत्तत्र पुनरेभिरेव भावैः पुनरेव हि वच्यामि पुनरेवाब्रुवन् वाक्यम् पुनरेषां प्रवच्यामि पुनर्दक्षिणमेव स्यात् पुनर्निमित्तापाये च पुनर्भयानकञ्चैव पद्यार्धानुक्रमणिका १ ९ ० | पुनर्मन्त्रविधानेन १८५ | पुनश्च दक्षिणं पादम् १०६ पुनश्च भावान् वच्यामि ८७ पुनश्चित्रे तथा मिश्र ९ ८ पुनचैककला शा ९ ७ पुनस्तथैव कर्तव्यौ १२२ पुनस्तेनैव देशेन १२१ पुनस्तेनैव योगेन १४, १३२ पुरः प्रसारितः पादः २२ पुरन्दरा मरते १७२ पुरस्याबालवृद्धस्य १४० पुरुषः प्रमदायुक्तः १४१ पुरोहितं नृ १४१ पुलकेन च रोमञ्चम् १४२ पुष्पाञ्जलिं विसृज्याथ १४२ पुष्पाञ्जलिं समादाय २३३ पुष्पाञ्जलिधरा भूत्वा १४० पुष्पाञ्जल्यपवर्गश्च १५१ पुष्पावकीर्णः कर्तव्याः १० पुष्य नक्षत्र योगेन ६५, ६८ पूजयित्वा तु सर्वाणि १० पूजितः प्रीतिमानस्तु ८ पूजिताः पूजयन्त्येते १८७ पूरणे मृत्तिका चात्र १४ ९ पूर्व कृतयुगे विप्ताः ९ ६ पूर्व कृता मया नान्दी १ ९ ७ पूर्वन्तु कथितं यस्मात् ११८ पूर्व साम प्रयोक्तव्यम् १२ ९ पूर्व स्थितलयः कार्यः १२५ पूर्वदक्षिणतो वह्निः ३४१ पूर्वप्रमाणनिर्दिष्टा ५६ पूर्वमेव तु रङ्गेऽस्मिन् १५१ पूर्व रङ्गं महातेजाः ६० पूर्वरङ्गं महाभागाः १७८ पूर्वरङ्गं सदा ज्ञेयम् ३६४ पूर्वरङ्गे कृते पूर्वम् ३४८ पूर्वरङ्गविधावस्मिन् ५७३ ६ ९ १७३ २२० २०२ १७०, १ ९ १ ११२ १२५ ११८, १२१, १२८ ११४. ७० ८० ३१३ ४८ ४३२ १३ ९ १७१ १३ ९ १७२ ४३ ९ ४१ ७६ ७३ ८१ ५१ ३ १५ २०५ २५ १७० ६५ ५ ९ १५८ १५१ १५२ २०३ ८५ ८५

५७४ पूर्वरङ्गविधिं श्रुत्वा पूर्वरङ्गे प्रयोक्तव्यम् पूर्वरंगे प्रयोक्तव्यः पूर्वङ्गे भवेच्चित्रे पूर्वरङ्गे मया ख्यातम् पूर्ववत्प्रविशन्त्यन्याः पूर्वेण शुक्लान्नयुतः पूर्वेणैव विधानेन पूर्वे तु ब्राह्मणस्तम्भे पृष्ठतः कुञ्चितं कृत्वा पृष्ठतः कुञ्चितः पादः पृष्ठतः प्रसृतः पादः पृष्ठतो यो भवेद् भागः पृष्ठतोवलितं पादम् पृष्ठप्रसर्पितः पादः पृष्ठप्रसारितः पादः प्रकुर्यादचिततलौ प्रगृह्यतां बलिर्देव प्रगृह्यतां बलिर्भक्त्या प्रगृह्यतां बलिर्मातः प्रगृह्यतामेष बलिः प्रगृह्य दीपिकां दीप्ताम् प्रणम्य देवताभ्यश्च प्रणम्य शिरसा देव प्रणश्यतु प्रयोगोऽयम् प्रतिगृह्णन्तु मे सर्वे प्रतिबोधस्त्वभिनेयः प्रत्यादेशो ऽमस्माकम् प्रत्यालीढं ततः कुर्यात् [ प्रत्यालीढं ततः कृत्वा प्रत्याहारोऽवतरणम् प्रत्याहारादि चार्यन्तम् प्रत्याहारे यातुधानाः प्रत्युवाच ततो वाक्यम् प्रत्युवाच पुनर्वाक्यम् प्रथमं त्वभिनेयं स्यात् प्रथमं शोधनं कृत्वा नाट्यशास्त्र २१२ | प्रथमे ब्राह्मणस्तम्भे १ ९ ६ | प्रदक्षिणाद्यो विज्ञेयो २०६ | प्रददुः मत्सुतेभ्यश्च २०४ | प्रददुर्मत्सुतेभ्यस्तु प्रमाणमेषां निर्दिष्टम् १६७ प्रमाणं यच्च निर्दिष्टम् १४१ ४४ प्रयत्न कृतशौचेन १४० प्रयुज्य गीतकविधिम् ४७ प्रयुज्य गीतवाद्ये तु १०४ | प्रयुज्य रङ्गान्निष्क्रामेत् प्रयुज्य विधिनैवं तु १०७ १०५ | प्रयुज्यालातकं पूर्वम् प्रयोक्तव्यं बुधैः सम्यक् ४२ प्रयोक्तव्यो विधिः सम्यक् १०७ प्रयोज्यानि ११२ प्रयोक्तृभिः प्रयोगभङ्गहाराणाम् १०८, १० ९ हत ९९, १०५ प्रयोगवशगौ १०६, १०७, ७०, ७१,७४ ७२ प्रयोगे प्रस्तुते ह्येवम् ७० प्रयोजितं पुत्रशतम् ७२ प्रयोज्या त्वाड्डिता ह्येवम् ७ ९ प्ररोचना च कर्तव्या १३ ९ प्रलम्बिताभ्यां बाहुभ्याम् १ प्रवरं वरदं प्रणमत १६४ | प्रवालमुत्तरे चैव ७३ प्रविश्य रङ्गं तैरेव ४१८ प्रवेशाचेपनिष्क्राम २५ प्रशास्त्विमां महाराजः ११६ प्रसर्पितकमुद्दिष्टम् ] ११७ प्रसर्पिततलौ पादौ १५३ प्रसाद्य रङ्गं विधिवत् १६७ प्रसार्य कुञ्चितं पादम् १६६ | प्रसार्योत्क्षिप्य च करौ २ प्रस्तावनां ततः कुर्यात् १५१, २१३ प्रस्ताव्यैवं तु निष्क्रामेत् * १४३ | प्रस्फुरितौष्ठ कपोलम् ४० | प्रहृष्टामरसङ्कीर्णे ४६ १७४ १७ १६ ३५ ३७ १७४ १६८ १३ ९ १ ९ ७ १ ९ ८ ११५ ४२७ १ ९ ५ १५३ ८६, ८६ १०६, १०६, १० ९, ११० २० १० २१० १ ९ ० १०५ २० ९ ५२ १ ९९ २२७ १८१ ९ १ १११ १ ९९ १०६ ११६ १ ९९ २०० ३८३ १५

प्राङ्मुखस्तु ततः कुर्यात् प्राञ्जलिः प्रणतो भूत्वा प्राप्तानामुपभोगः प्रामोत्यपचयं घोरम् प्रामोध्यपचयं शीघ्रम् प्रयेण करणे कार्यः प्रायेण ताण्डवविधिः प्रायेण सर्वलोकस्य प्रियव्यलीकंजनिता प्रीतस्तु प्रथमं शक्रः प्रेक्षाकर्तुर्महान् धर्मः प्रेक्षागृहाणां सर्वेषाम् प्रेङ्खोलितं नितम्बञ्च प्रोक्तवान् दुहिणं गत्वा फ फेनञ्च पञ्चमे कुर्यात् बद्धा चारी तथा बन्धुकं भल्लकञ्चैव बलिः प्रीतेन मनसा बलिप्रदा नै होमेश्व बहवोऽर्था विभाव्यन्ते हितविधौ सम्यक् बहुशः कुट्टितः पादः बहूनां समवेतानाम् बालास्वष्टौ भवेल्लिता वाष्प रिप्लुतनयनः बाप्पात नेत्रत्वात् बाहुशीर्षाचित हस्ती बाह्यतः सर्वतः कार्या बाह्यभ्रमरकं कुर्यात् बीभत्सः क्षोभजः शुद्धः बीभत्सदर्शनं यच्च बीभत्सस्य महाकालः बीभत्साद्भुतसंज्ञौ च पद्यानुक्रमणिका १७८ | बुद्धीन्द्रियकर्मेन्द्रिय ७ ब्रह्मणो वचनं श्रुत्वा ४०५ | ब्रह्मर्षिभूतणांश्च २०१ ब्रह्मर्षीणाञ्ज विज्ञेयम् ८० • ब्रह्मा कुटिलकं चैव ९ ३ ब्रह्माणं मधुपर्केण १३७ ब्रह्मोत्तरं तथैवास्तु १३६ ब्राह्मणस्तर्पयित्वा तु ३ ९ ५ भ १६ भक्त्या मयोद्यतो देव १८१ भक्त्या समुद्यतो देव ३५,३५,३७,३ ९ भगवन् श्रोतुमिच्छामः । ९ १ भयशो कविपादाद्यैः २१ भरतं मुनयः सर्व भरतस्य वचः श्रुत्वा भवतां देवतानाञ्च ४२६ भवद्भिशुचिभिः भूत्वा भवद्भिर्नो निशायां तु १११ भविष्यतश्च लोकस्य ९ भविष्यतीदं निर्गीतम् ७० भविष्यद्भिर्नरैः कार्यम् ३० भवेदतिजत्यान्तु ३७४ | भवेदाचमनचैव १६२ भाण्डवाद्यकृते चैव ८४ भाण्डोन्मुखेन कर्त्तव्यम् १०१ भारती सात्वती चैव ४३७ भारतीं शात्वतीचव ३७ भावाभिनयसम्बद्धान् ३ ९ २ | भावा विकारा रत्याद्याः ४३३ भावाश्चैव कथं प्रोक्ताः ९ १०३ भावो वापि रसो वापि ५६ भित्तिकर्मणि निर्वृत्ते १२१ भित्तिकर्मविधिं कृत्वा ३४८ भित्तिष्वथ विलिप्तासु २ ९ ५ भिन्द्यात् कुम्भं ततश्चैव २ ९ ६ भिन्ने कुम्भे ततश्चैव २१८ | भिन्ने चैव तु विज्ञेयः ५७५ ३५ ९ २५ ६६ २ ९ १६ ६८ १८१ ४१, ४७ ७२ ७२ ३३ ४०४ २१२ ३३, १५१ २६ ३ ६२ ५ १६४ ३३ १७६ १७३ १४१ १८७ २२४ ११ २८६ ३६३ २१३ ४३७ ४५ ५५ ५५ ७ ९ 33

५७६ भुजगाभरणं त्रिपुरान्तकम् भुजङ्गत्रासितं कृत्वा भुजङ्गत्रासितचैव भुजङ्गत्रासितं प्रोक्तम् भुजङ्गत्रासितं सव्यम् भुजङ्गत्रासितः पादः भुजानूर्द्धविनिष्क्रान्तौ भूतपिशाचग्रहणा भूतयक्षपिशाचाश्च भूतान् पिशाचान् यक्षांश्च भूतेभ्यश्च नमो नित्यम् भूमिनिपातनिवर्तित भूमिस्तत्रैव कर्तव्यः " भूमेर्विभागं पूर्वन्तु भूयः किं कथ्यतामन्यत् भूयः किं कथ्यतां सम्यक् भूयश्च ये यत्र रसे भूयश्चौघः प्रयोक्तव्यः भृङ्गारजर्जर धरौ भृङ्गारभृतमाहूय भृत्यजः कृतकश्चेति भोजने कृसराश्चैव भोज्यैर्भचयैश्व पानैश्व भ्रमणचापि विज्ञेयो भ्रमरचैव भ्रुकुटीकटाक्ष कुटिलम् भ्रुकुटिकुटिलोस्कट म मङ्गल्यमिति कृत्वा च मञ्जकेशीं सुकेशीच मण्डपे विप्रकृष्टे तु मलं स्थानकं कृत्वा मण्डलस्थानकचैव मण्डलस्वस्तिकचैव मतिर्व्याधिस्तथोन्मादः मतिश्चैव तथोग्रत्वम् नाट्यशास्त्र २०८, २११ । मत्तल्लि करणं कृत्वा १०१ मत्तस्खलित कश्चैव ११ ९ मत्ताक्रीडो भवेदेष ९ ० मत्स्यैश्च पिष्टभच्यैश्च १२० मदस्खलित कञ्चैव १०२ | मधुपर्कस्तथा राज्ञे १११ मधुरैश्चाङ्गविहारैः ४१५ मध्यमे च लताबन्धः २३ मध्ये चैवात्र कर्त्तव्ये ६२ मध्ये तु सूत्रभृत्ताभ्याम् ७३ मध्ये त्रिकोणमेवास्य ३८३ मध्ये लध्वक्षराणि स्युः ४० मध्ये लध्वक्षराण्येव ३ ९ मन्त्रपूतच तद्देयम् १५० मन्त्रपूतमिमं देव्यः २०२ मन्त्रपूतमिमं सम्यक ४३४ मन्त्रपूतमिमं सर्वम् १४४ मन्त्रपूतेन तोयेन -१७१ मन्त्रहीनो यथा होता. १७३ | मन्दवारायनोपेतः ३८४ मयापीदं स्मृतं नृत्यम् ५० या प्राग्ग्रथितो विद्वन् ३० मया समवकारस्तु मर्त्यलोकगताः सर्वे १३३९ ० महाकुले प्रसूताः स्थ ३८३ महागणेश्वराः सर्वे ३८४, ३ ९ ६ | महागीतेषु चैवार्थान् महाचारी ततश्चैव महाचार्यां प्रयुक्तायाम् १३६ महादेव महायोगिन् १३ महादेवश्च सुप्रीतः ३८ महानयं प्रयोगस्य १२४ महाभैरवनादाद्यैः ११३ | महीनिपातनाच्चापि ८ ९ महेन्द्रप्रमुखैर्देवैः २२२ महेश्वरस्य चरितम् ४३६ मागधं सरलन्चैव १२३ ८७ १२१ ६८ ९ १ ४४ ३१५ १४२ ६५ १७१ ५ ९ २०५ २०६ ४८ ७१ ७४ ७० ६१, ७८ ८१ ५४ ८५ ८३ ८४ ३० ७८ ७२ ८६ १८५ १६६ ७० ८५ १५ ४२७ ४३३ 8 १४ ९ ९

मागधी त्वथ कर्त्तव्या मागधीमर्जुनञ्चैव मातृर्नाट्यस्य सर्वास्ताः मानुषस्य तु गेहस्य मार्गासारितमासाद्य माहेश्वरैरङ्गहारैः मित्रमग्निं सुरान् वर्णान् मिश्रे सम्भाविता कार्या मुखविघूर्णनया मुखबीजानुसदृशम् मुखवर्ण परावृत्या मुखे सोपोहनं कुर्यात् मुनयः पर्युपास्यैनम् मुष्टिहस्तश्च वक्षःस्थः मुहुः कण्टकित मुसुरश्रुकणापातः मुहूर्तेनानुकूलेन मृडपर्वणि चित्रं तु मृत्युञ्च नियतिञ्चैव मृत्युर्व्याधिः भयचैव मृदङ्गभेरीपटहैः मृदङ्गहारसम्पन्ना मोक्षाध्यात्मसमुत्थः य इमं पूर्वङ्गन्तु इमे वेदगुह्यज्ञाः एवमेताञ्जनाति य एव वास्तुकविधिः यांश्च गुह्यकांव यच्च तस्याः क्षमं द्रव्यम् यजुर्वेदादभिनयान् यज्ञेन सम्मितं ह्येतत् यत्त शृङ्गारसम्बद्धम् यत्तु संदृश्यते किञ्चित् यत्वतिशयार्थयुक्तम् यत्नभावाभिनिष्पन्नाः ३७ ना ० शा ० प्र ० पद्यार्धानुक्रमणिका २०४ यत्र कुर्वन्ति सज्जल्पम् १३ यत्र तत् करणं ज्ञेयम् ९ ५, ९ ६ यत्र तत्रापि संयोज्यम् ३ ९ | यत्र प्रसारितौ बाहू १६६ यत्र सन्निष्ठिते दृश्ये १४७ यत्राभिनेयं गीतं स्यात् ६२ यथाऽचलो गिरिर्मेरुः २०४ यथा देवास्तथा दैत्याः ३४४ यथा नराणां नृपतिः २०० यथा नाट्यस्य जन्मेदम् ४३३ यथान्यायन्तु कर्तव्या १४४ यथा बहुद्रव्ययुतैः २ | यथा बीजाद् भवेद् वृक्षः १०८ यथा बुद्धधामहे ब्रह्मन् ४३२ यथाभावाभिनिर्वयः ४३३ यथा मिश्रस्तु योक्तव्यः ४१, ४४ यथा योज्यः धवाः पञ्च ७६ यथा लयस्तथा वाद्यम् ६२, ७४ यथावत्तेन कर्त्तव्यम् ४६६ | यथाविधि यथाशास्त्रम् १३३ | यथा स्थानान्तरगतः ११ यथा स्थानान्तरगतान् ३५७ यथा पप्रयोगस्तु यदा गीतिवशादङ्गम् यदा प्राप्त्यर्थमर्थानाम् २०१ यद्वो जन्म गुणोपेतम् ८ यममित्रौ च सम्पूज्यौ ४३ ९ यमो मित्रश्च भगवान् १४३ यवैस्सिद्धार्थ कैर्लाजः ६२ यशस्यञ्च शुभार्थञ्च ११ यश्चापि विधिमुत्सृज्य ६ | यश्चाप्यास्यगतो भावः ३१, ८१ यश्चायं पूर्वरङ्गस्तु १४८ यस्ताण्डविधिः प्रोक्तः १४६ यस्स्वेवं विधिमुत्सृज्य ३४६ | यस्माच्च लोकपालानाम् ३ ९ | यस्मात्तस्मादमी भावाः ५७७ १६७ ९ ८, १०४, १० ९ ९ ३ १० ९ १४६ १३ ९ ४८ २५ ३७ ९ १५१ १७३ २८६ २ ९ २ १५१ ३४ २०४ २०२ १४४ १७ ९ ३१ ६१ ६२ २०१ १४४ १३५ ७८ ६८ ७३ ६४ ८५ २०१ ३८ ६८ १ ९ ५ ८० १५८ २ ९ ०, ३७३

५७८ यस्मादनेन ते विद्याः यस्मादभिनयस्त्वत्र यस्मादव्यक्तभावं हि यस्मादुत्थापयन्त्यत्र यस्मात् पाठ्यञ्च गेयञ्च यस्माद् रङ्गे प्रयोगोऽयम् यस्मिन्नङ्गे तु युवतिः यस्यन्न प्रसादं तु यस्यां यस्यामवस्थायाम् यस्यां हस्वानि शेषाणि यस्यां लघूनि सर्वाणि यास्यास्तु जानते पादे या तत्रात्मसमुत्था यादृशं दिशि यस्यां तु या ध्रुवा छन्दसा युक्ता यानि वस्तुनिबद्धानि यानि स्थानानि याचार्यः यान्येतानि नियुक्तानि या विद्या यानि शिल्पानि याश्वास्यां मत्तवारण्याम् युक्तायामवकृष्टायाम् युद्धप्रहारघातन यूकास्त्वष्टौ यवो ज्ञेयः ये गीतकादौ युज्यन्ते ये स्वेते सात्विका भावाः ये ऽपि चान्तरमार्गाः स्युः रसा इति व्य योगीव ध्यानपरः योऽयं भगवता सम्यक् योऽयं भगवता सृष्टः योऽयं समवकारस्तु योऽयं स्वभावो लोकस्य यो यस्मिन् कर्मणि यथा योऽर्थी हृदयसंवादी यो विधिः पूर्वमुक्तस्तु र रक्ताः प्रतिसारः सूत्रम् नाट्यशास्त्र २० | रक्ताः सुमनसश्चैव १६० रक्षणे मण्डपस्याथ ३८ | रक्षाभूतश्च सर्वेषाम् १५८ रङ्गद्वारमतो ज्ञेयम् ३ ९ रङ्गद्वारे प्रयुक्ते तु १५२ रङ्गपीठं ततः कार्यम् १४६ | रङ्गपीठगतान् विघ्नान् १४७ रङ्गपीठस्य पार्श्वे तु १४५ | रङ्गपीठस्य मध्ये तु १८४ रङ्गपीठावलोक्यञ्च १७६, १७८ पूजां कुरुष्वेति १ ९ २ रङ्गमध्ये तु तां दीप्ताम् ३ ९ ५ रङ्गशीर्षन्तु कर्तव्यम् ४४ रङ्गसिद्धौ पुनः कार्यम् १४८ रङ्गस्याभिमुखं कार्यम् १४२, १४५ रङ्गस्योद्योतनं कार्यम् ९ ३ | रङ्गे पिबतः कार्या २४ रतिर्हासश्च शोकश्च १६८ रत्नदानैः सगोदानः ७४ रत्नानि चात्र देयानि १६६ | रसं वीरमपि प्राह ३३४ रसत्वं केन वै तेषाम् ३७ रसातलगतेभ्यश्च १३७ रसा भावा ह्यभिनयाः ४३७ रसेष्वेतेषु सर्वेषु १४ ९ राक्षसेन्द्रा महासत्वाः २१४ राज्ञो वा यत्र भक्तिः स्यात् २ ९ २ रात्रौ धागरणादपि २ राष्ट्रं प्रवर्धताश्चैव २५ रिपुजो गुरुजश्चैव ८३ रुद्रप्रहरणं सर्वम् चैव २ ९ रुष्टाश्चापि ततो देवाः १७ रेचका अङ्गहाराश्व ३७७ | रेचकौरङ्गहारैश्च ५६, १४३ रेचयेच करं वामम् रेचितं यरणं कार्यम् ६४ | रेचितं कारिहस्तच ६४ २२ २० १६० १६६ ५० १ ९ ४ ९ २४, १७२ ५७ ३२ ७ ९ ५० १ ९ ० ५८ ६४ ३ ९ ८ २२१ ४७ ५२ ३४७ २१२ ७३ २१५ ४३७ ७० १८३ ४१४ १८१ ३८४ ७४ १६४ १३५ १३३, १ ९ ५ ११२ १२८ १२५

रेचितं मचैव रेचितं हस्तपादञ्च रेचितश्चापविद्धश्च रेचितश्चापि विज्ञेयः रेचिताख्यः पृथग्भावे रेचिता च कटिर्यत्र रेचितावञ्चितौ हस्तौ रेचितेन तु हस्तेन रेचितो दक्षिणे हस्तः रेचितौ च तथा हस्तौ १०६, रेचितौ विप्रकीर्णौ च रेचितौ सह गात्रेण रेचितौ स्वस्तिकौ पादौ - रेचितौ हस्तपादौ च च्यते तद्धिकरणम् रोमाञ्चः स्वरभेदश्च रोमाञ्चगात्रमनिभृत रौद्रस्यैव च यत्कर्म रौद्रो रुद्राधिदैवत्यः ल लक्षणं पूजनञ्चैव [ लक्षणेन विना बाह्य ] लक्ष्मीः सिद्धिर्मतिर्मेधा लघुवर्णपदोपेताम् लघु शेषं ध्रुवायोगे लघूनि परे पङ्क्त्यान्तु ध्वरैर्विहीनं तु लज्जानिगूढ़वदनः लताख्यं सकटिच्छिन्नम् १२०, लताख्यः सकटिच्छेदः लताख्यश्च करो वामः १०२, लताख्यौ च करौ कृत्वा लताबन्धाश्च कर्त्तव्याः लयस्य वर्द्धनाच्चापि ललाटतिलकं क्रान्तम् नुक्रमणिका १२५ | ललाटे तिलकं कुर्यात् १२१ ललितैः पादविन्यासः ९ ८ ललितैश्चाङ्गविहारैः ८७ लाङ्गलेन समुत्कृष्य १३२ लाङ्गले शुद्धवर्णो तु १०३ लोकधर्मी नाट्यधर्मी ११५ लोकपालास्तथा दिनु १२० लोकवृत्तानुकरणम् १०० [ लोकशास्त्रानुसारेण ] ११०, ११५ लोकस्वभावसंसिद्धा १०३ लोकालोकस्य जगतः १२५ | लोकोपदेशजननम् १२ ९ व १०१ १०२ वक्त्रपाणौ कृते चैव ४३६ वक्षःस्थश्व करो वामः ३८२ वक्षःस्थाने तथा वामम् वक्षःस्थाने भवेत् सख्यः १६१ * २ ९ ५ विद्युत्समुद्रांश्च २ ९ ६ देतां सम्यगुक्ताभिः वधबन्धताडनादिभिः वन्दनानि प्रकुर्वन्ति ३३ | वन्दनान्यथ कार्याणि १ ९ ७ वन्देत पश्चिमामाशाम् ७१ वन्देत पौरुषेणेशम् १ ९ ७ वन्देत प्रथमं पूर्वाम् १८६ वयं गृह्णीम निर्गीतम् १ ९ ० वरदं सगणं त्रिपुरान्तकम् २१० वर्णरूपान्विताः सर्वाः ४०६ वर्णलङ्कारसंयुक्तम् १२७, १२८ वर्णाश्चत्वार एवाथ १२१ वर्तिताघूर्णितः सभ्यः १०३, १२५ वर्धमानकमासाद्य १२५ वर्धमानक योगेषु ५५ वर्धनानमथापीह १३८ वर्धमाने प्रयुक्ते तु ९ ० | वलितं घूर्णितचैव ५७ ९ १०४ १७६ ४०८ ५१ ५१ २२४ २२ .२७ १ ९ ७ ३७६ १६८ २८ १६६ ११४ ९ ८ १३० ६२ १८२ ४२० १५ ९ १६२, १७६ १७७ १७८ १७७ १६३ २०८ ६६ * १६५ २२ १०० १३८ ८६ १५४ १६६ ० ९ ०

५८० वस्तुनोऽत्रप्रवच्यामि वस्त्राङ्गुलीयकानाम् संस्पर्शम् वाक्यश्चाक्षेपकृतैः वागङ्गमुखरागेण वागङ्गत्वाभिनयैः वागङ्गाभिनयेने ह वाचश्चेष्टां स्मृतिचैव वद्यं गतिप्रचार वाद्यं गुर्वक्षरकृतम् वाद्यगीतप्रमाणेन वाद्यवृत्तिविभागार्थम् वान्तविरिक्त व्याधिषु वामदक्षिणपादाभ्याम् वामपल्लवहस्तेन वामपादेन वेधस्तु - वामपार्श्वस्थितौ हस्तौ वामवेधं ततः कुर्यात् वामवेधास्तु कर्तव्यः [ वायवेधस्तु तत्रापि ] वामसूचीसहकृतम् वामसूच्या त्वतिक्रान्तम् वामहस्तञ्च वक्षःस्थः वामे पुष्पपुटः पार्श्वे वायव्यां वै दिशि तथा पक्षिणश्चैव वारुणी च नदीपिण्डी वार्तिकेन तु मार्गेण विकारः प्रकृतेर्जातः विकृतरवसत्वदर्शन - विकृताचारैर्वाक्यैः विकृतैरङ्गविकारैः विकृष्टश्चतुरश्रश्व विकृष्टे तान्यशेषाणि विकृष्टे तुतं कार्यम् विक्षिप्तं करणं कृत्वा विक्षिप्तं सकटिच्छिन्नम् विक्षिप्तं हस्तपादच नाट्यशास्त्र २०६ । विचिप्तं हस्तपादं तु ९ ८, ४०६ विक्षिप्ताक्षिप्तबाहुभ्याम् ३३८ विधव्य वै यवनिकाम् ३७१ विघ्नजर्जरणार्थन्तु ३६८ विघ्नानां वचनं श्रुत्वा ३७५ विघ्न्नानां शमनञ्चैव १८ विचारणादिसम्भूतः १ ९ २ विज्ञानशौचविभव १४४ वितण्डां गण्डसंयुक्ताम् १ ९ ३ वितर्कः सोऽभिनेयस्तु १५६ | विदूषकः सूत्रधारः ३ ९ ३ विदूषकमथौङ्कारः ९९ विदूषकत्वेकपदाम् १८५ विद्यावाप्ते रूपात् २७६ | विद्युतं शातजङ्घञ्च १०१ विद्युजिह्वं महाजिह्वम् १७५ | विद्युद्भ्रान्तमतिक्रान्तम् १८५ विधातव्यौ करौ तत्त १७५ विधानं सम्प्रवक्ष्यामि १३० विधिना स्थापयेत्तज्ज्ञः १२४ | विधिर्यश्चतुरस्रश्च ९ ५ विद्धास्यमष्टहस्तच ९ ४ विनोदकरणं लोके ६५ विनोदकरणं चेति ६८ विनोदजननं लोके १३४ विपरीतालङ्कारैः १७६ विप्रेक्षणैश्च विविधैः ३६३ विभाज्य भागान् विधिवत् ३४० विभावानुभावयुक्तो ३१ ९ विभावैराहृतो योऽर्थः 33 विमर्दे रागमायाति ३४, ३५ | विरूपाचपुरोगांश्च ५६ विवाहप्रसवावाह ५ ९ विविधाच्चित्तविकारात् १३० विवधादर्थविशेषात् १३१ विविधैश्चैव पादस्य १०६ | विवृत्तं विनिवृत्तञ्च १०२ ९ ७ १५४ ७६ २६ १५१ ४२८ ४०४ १८ ९ ४२८ १६१ २४ १८८ 899 १० १० ९ ० १०२ १४८ ५७ ६० ५७ २ ९ १३६ २ ९ ३१ ९ ३८६ ४३ ४३७ ३६८ ४३८ १८ १३६ ४२३ ३३८ १३२ ९ ०

पद्यानुक्रमणिका ५८१ विशालं शवलचैव विशुद्ध करणायां तु विश्रान्तिजननं काले विश्वेदेवाः सगन्धर्वाः विषण्णगात्रैर्निश्रेष्टेः विष्कम्भश्चैव सम्प्रोक्तः विष्कम्भापसृतश्चैव विटामिभिरुद्वेगी विष्णुपर्वणि वै पीतम् विष्णुप्रहरणञ्चैव विष्णुसिंहासनञ्चैव विसर्पणञ्च हस्तस्य विस्तरं तरय वच्यामि विस्तरेणोपदिष्टानाम् विस्तीर्णमथ सङ्क्षिप्तम् विस्फारितेक्षणैः कार्यम् वीरस्यापि च यत् कर्म वीराच्चैवाद्भुतोत्पत्तिः वीरो महेन्द्रदेवः स्यात् वृत्ते ह्यत्थापने विप्राः वृश्चिकं करणं कृत्वा वृश्चिकं चरणं कृत्वा १०२, ११० वृश्चिकं व्यतिञ्चैव वृश्चिकासृतः प्रोक्तः वृषभक्रीडितं चैव वेदविद्येतिहासानाम् वेदिकारक्षणे वह्निः वेदोपवेदैः सम्बद्धः वेधं तेनैव कुर्वीत वेपनात् स्फुरणात् कम्पात् वेपथुः स्वरभेदश्च वैचित्र्योपायचिन्ताभ्याम् वैयं दक्षिणे पार्श्वे वैनतेय महासत्व ९ १३८ २८ ६५, ६८ • ४ २५ ८७ " ३४८ ७६ ६२, ७४ १७ १३२ २१८ • २१५ १ ९ ३ ३८८ | २ ९ ५ २ ९ ४ ३ ९ ६ १ ९ ४ १२२ १०३, १०४, ९ ० ८७ ९ १ २ ९ २२ ६ १७३ ३४६ ४३३ | ४३६ ४१३ ५२ ७४ | ववर्ण्यमभिनेतव्यम् ४३३ वैवर्ण्य मधुप्रलय २२३, ४३० वैशाखस्थान के ह १०३ वैशाखस्थानकेनैतत् १०३, १३८ वैश्यस्तम्भस्य मूले तु ४७ वैश्यस्तम्भे विधिः कार्यः ४६ व्यजनग्रहणाच्चापि ४३२ व्यञ्जनौषधिसंयोगः २ ९ १ व्यसनाधिघातभयपूर्व ४०३ व्यसितं वामहस्तञ्च ११ ९ व्यसितापसृतं सव्यम् ११६ व्यंसितेन तु हस्तेन १२ ९ व्याजात् चैवापराधाच्च ३४८ व्याधिनामेकभावो हि ४२५ व्यायामकुमघमैः ४३१ व्यावृत्तपरिवृतस्तु ९९ व्रीडा चपलता हर्ष २२२ श शक्रनेमिं गभस्तिञ्च १० शक्रस्यैरावती पिण्डी १३४ शङ्खदन्दुभिनिर्घोषैः ४२, ७ ९ शङ्खवर्णमुखं षण्डम् १० शतं चाष्टौ चतुष्षष्टिः ३५ शनैर्निपतितौ चैव ११३ शम्या तु द्विकला कार्या १७०, १ ९ १ शरीरं व्याप्यते तेन ३७७ शस्त्रक्षतवत् कुर्यात् ४२६ शस्त्रप्रहारभूयिष्ठः ३२५ शखाक्षेपात् त्रासात् ४१० शाखाङ्गोपाङ्गसंयुक्तः ३७५ शाण्डिल्यचैव वात्स्यञ्च ९ शान्तितोयं ततो दत्वा ४१ शारीराचैव वैणाश्च २२५ शास्त्रज्ञेन विनीतेन ८१ | शिक्षायोगस्तया चैव १४२