भरत नाट्यशास्त्र - प्रदीप हिन्दी भाष्य १ — पृष्ठ 711–720
भरत नाट्यशास्त्र - प्रदीप हिन्दी भाष्य १ · पृष्ठ 711–720
पृष्ठ 711
पाठ पढ़ें पाठ छिपाएँ
५८२ शिखिपिण्डी कुमारस्य शिर उद्वाहनकम्पैः शिरःपर्वस्थितो ब्रह्मा शिरःप्रकम्प स्वेदाद्यैः शिरसस्तूपरिस्थाय शिरस्ते रक्षतु ब्रह्मा शिवविष्णुमहेन्द्राद्याः शिष्योपदेवशार्थकृतः शीतक्रोधभयश्रम शीतभयहर्षशेष कण्डौ यदाहस्तौ शुद्धवस्त्राः सुमनसः शुद्धः कुमुममालाभिः सुद्धादर्शतलाकारम् शुद्धे च पृथुला कार्या शुद्धे दक्षिणमार्गेण शुभभूमिविभागस्थः शुभ नक्षत्रयोगे च शुष्कावकृष्टा तु भवेत् शूद्रस्तम्भस्य मूले तु शूद्रस्तम्भे विधिः कार्यः शृङ्गारं त्रिविधं विद्यात् शृङ्गाररससंयुक्ताम् शृङ्गारस्य प्रचरणात् शृङ्गारहास्य करुणा शृङ्गाराद्धि भवेद्धास्यो शृङ्गारानुकृतिर्या तु शृङ्गारो विष्णु दैवत्यः शृणुताङ्गनिबद्धानाम् शेषाणां प्रकृतीनान्तु शेषाणां भोजनं कार्यम् शेषान् देवगणान् तज्क्षः शेषा ये चैव हिंसार्थम् शेषा ये देवगन्धर्वा शेषेष्वपि च निक्षेप्यम् शैलेन्द्रराजतनया नाव्यशास्त्र १३४ | शोधयित्वा वसुमतीम् ४०४ श्यामायनं माठरल २३ श्यामो भवति शृङ्गारः ४१ ९ श्रममूर्च्छामदनिद्रा १२४ श्रवणादपि घोराणाम् ७७ श्रवणे दर्शने चास्य ६८ श्राव्यत्वं प्रेक्षणीयस्य ४२१ श्रुतिस्मृतिसदाचार ४३१ श्रुत्वा तु शक्रचचनम् ४३१ श्रुत्वा महेश्वरवचः ९ ४ श्रूयतां तद् यथा तत्र १७१ श्रूयतां नाट्यवेदस्य १ ९ ५ श्लथभावेनाङ्गानाम् ५२ लिष्टौ समनखौ पादौ २०४ श्वापदगजतुरगरथ २०३ श्वेतं शिरसि वस्त्रं स्यात् ५६ ४३ घ १८२ पडन्यानन्तरे चैव ३४२ पडभेदाश्चास्य विज्ञेयाः ४७ षभिर्वा सप्तभिर्वापि ४६ ३४७ स १८५ सङ्क्षिप्तान्यत्र कार्याणि १६१ संरब्ध साश्रुनेत्रञ्च २१८ संवर्तकं पश्चशिखम् २ ९ ४ सखीप्रवृत्ते संलापे २ ९ ५ सगुह्यकः सयक्षश्व २ ९ ६ | | सङ्ग्रहं कारिकाञ्चैव १४३ | सङ्ग्रहो यो मया प्रोक्तः ३५ | सङ्ग्रामसम्भ्रमाद्यैः ४८ सङ्घटनक्रियायाञ्च ६८ सङ्घोटना ततः कार्या २० सज्जं नाट्यगृहं देव १७ सञ्चारिभिस्तु संयुक्तः ४७ सञ्चार्याकारमात्रेण २०५, २०७ । स तु सर्वा प्रयोक्तव्यः ४० १० २ ९ ५ ४३२ २८७ ८४ १७ २ ९ ८ ८६ ३४ ३ ३ ९ ३ ९ ५ ४२६ ७६ ५७ ३१ ९ ८ ९ १ ९ २ ३२२ १० १४७ ७४ २१३ २१८ ३३४ १६६ १५३ २१ ४३७ ४३८ ६०
पृष्ठ 712
पाठ पढ़ें पाठ छिपाएँ
सत्ववित्रासनोद्भूतम् सदृशञ्च प्रदातव्यम् सन्त्रासाच्छोकाद्वा सन्नतं यत्र पार्श्वश्च सन्नतं वलितं गात्रम् सन्नतौ च तथा हस्तौ सन्नमुखशोषहृदय सन्निपातसमं ग्राह्यः सप्तद्वीपानुकरणम् सप्तरूपेण सन्तुष्टा देवाः सभृकुटीस्फुरितोष्ठः समं रक्तं विभक्तञ्च समन्ततश्च कर्तव्यो समन्ततश्च कर्त्तव्यम् समन्तव्यो रसः स्थायी समपादं प्रयुज्याथ समभ्यर्च्य शिवं पश्चाद समः सर्वेषु भूतेषु समाप्तजप्यं व्रतिनम् समाश्रितः प्रयोगस्तु दमासतस्तु व्याधीनाम् समासु जातशोभासु समा स्थिरा तु कठिना समुन्नतं शिरश्चैव समुन्नतं समञ्चैव सम्पूज्य वरुणञ्चापि सम्पूज्य सर्वानेकत्र सम्प्रगृह्य बलिं देव सम्प्रधारणनिःश्वासः सम्प्रधार्य च तेऽन्योन्यम् सम्प्रहृप्य ततो वाक्यम् सम्फेटविद्रवकृता सम्भाविता तथा चैव सम्भ्रान्तमथ विष्कम्भम् सम्यगिष्टस्तु रङ्गो व सरस्वती धृतिर्मेधा पद्यार्धानुक्रमणिका ३८८ | सरस्वती च लक्ष्मीश्व ७६ सर्पितं वण्डपादच ३ ९ ८ सर्व पीतं प्रदातव्यम् ९ ६ सर्व रक्तं प्रदातव्यम् ११३ सर्वग्रहपते सोम १० ९ सर्वग्रहाणां प्रवर ३४१ सर्वतो मण्डलाविद्धम् १७४ सर्वदैवतपूजार्हम् २ ९ सर्वपापविशुद्धात्मा १६३ | सर्वप्राणिसुखहितः ३८५ सर्वभूतानुभावज्ञ १३ ९ सर्वसृजापरिहारैः ५६ सर्वमेतद्यथातत्वम् ६५ सर्वमेवं विधिं कृत्वा ४८ ४३७ सर्वरत्नोज्ज्वलतनुः १२४ | सर्वलक्षणसम्पन्नम् ८४ सर्वलक्षणसम्पन्ने ३६१ सर्ववेश्मसु यक्षिण्यः २ सर्वशास्त्राणि शिल्पानि ११ सर्वशास्त्रार्थं सम्पन्नम् ४२२ सर्वशुक्लोविधिः कार्यः ५५ सर्वातोद्यः प्रणुदितैः ३ ९ | सर्वाम्भसां पतिर्देवः १०८ सर्वेन्द्रियसम्मोहात् ९ ४ सर्वेषामङ्गहाराणाम् ५ ९ सर्वोपदेशजननम् ६८ त्रस्त सुविषण्णगानैः ६३ स लप्स्यते शुभानर्थान् ७० स वेश्मनः प्रकृष्टत्वात् ३ ९ २ सव्यहस्तः कटिस्थः स्यात् १६३ ससालभज्जिकाभिश्च १ ९ सस्मार चतुरो वेदान् १५ सस्वनरुदितैर्मोहागमैश्च २०४ सहसा भूमौ पतनम् ९ १ सहसारितर्शनाश्चेत ८० सहेतरैः सूत्रधारम् ७८ सहोमया क्रडितवान् ५८३ ६१ ९ १ ४६ ७२ " १७७ १६७ १४ ९ ३५ ९ ७१ ४०१ २ , ७६, १ ९ १ १ ९ २१ ६१. २२ २८ ५ ४६ ४३, ७ ९ ७३ ४०३, ४१७ 66 २८ ३८८ ३१ ३८ १०० ५२ ५ ३२६ ४१६ ४१० १८ १८५
पृष्ठ 713
पाठ पढ़ें पाठ छिपाएँ
५८४ सात्विकांस्तु पुनर्भावान् सा ध्रुवा परिवर्ताख्या सा मातृकेति विज्ञेया साम्ना तावदिमे विघ्नाः साहाय्यञ्चैव दातव्यम् सिंहाकर्षितमुद्वृत्तम् सिद्धिः स्वरास्तथातोद्यम् सिद्धिस्थाने त्वसौ साध्यः सिद्धेनामन्त्रणा या तु सुकुमारप्रयोगश्च सुकुमारप्रयोगेण सुकुमाराविद्वगतिः सुखदुःखमतिक्रान्तम् सुखप्रायेष्टसम्पन्नः सुदतीं सुन्दरीचैव सुधाकर्म वहिस्तस्य सुपीठधारिणीयुक्तम् सुप्तं निद्रावहित्थञ्च सुमालां सन्ततिश्चैव सुमुखीभिः प्रसनाभिः सुरामांसप्रदानेन सुवाक्यमधुरैः श्लोकः सूचीं कृत्वापविद्धच सूचीं कृत्वा पुनः कुर्यात् सूचीं वामपदे दद्यात् सूचीपादो नतं पर्श्वम् सूची वामपदं दद्यात् सृचीविद्धस्तथा चैव सूचीविद्धावपात सूची विद्धं विधायाथ बुधैस्तु कर्तव्यम् सूत्रतः सा तु विज्ञेया सूत्रधारः पदेत्तत्र सूत्रधारप्रवेशाद्यः सूर्यश्वत्रं शिवस्सिद्धिम् सृष्ट्वा भागवता दत्ताः नाट्यशास्त्र ४२६ | सैन्धवं सपुलोमानम् २०६ | सोऽङ्गाद्यभिनयोपेतः ९ ३ सोच्छ्वासैर्निःश्वसितैः २५ सोपोहने सनिगते ६२ सोमं सूर्यञ्च महतः ९ १ सौदामिनों देवदत्ताम् सौम्यत्वादभिनेया सा २१५ चैव ३ ९ ० स्कन्नगात्रतया १६१ स्थलिताघूर्णितनयनः स्खलितापसृतौ पादौ १३१ स्तम्भं वा नागदत्तं वा १३३ स्तम्भश्च मरणं स्वेदो ३ ९ ७ स्तम्भः स्वेदञ्च मोहश्व ४०४ स्तम्भः स्वेदोऽथ रोमाञ्चः ३१३ स्तम्भद्वारञ्च भित्तिञ्च १३ स्तम्भस्यौत्थापने सम्यक् ५५ स्तम्भानां बाह्यतश्चापि ५३ स्तम्भानां स्थापनं कार्यम् २२२, ४३५ स्तम्भेषु मत्तवारण्याः १३ स्तम्मे सनत्कुमारन्तु ७४ स्त्रीनीच प्रकृतावेष ६८ स्त्रीनीचप्रकृतिष्वेष १ ९९ | स्त्रीपुंसयोस्तु संलापः १०३ स्थानन्तु वैष्णवं कृत्वा १८७ स्थानभ्रष्टन्तु तो दद्यात् १७२ स्थाने स्थाने यथान्यायम् १०८ स्थापकः प्रविशेत् तत्र १२७ स्थापकस्य प्रवेशे तु ८७ स्थापने ब्राह्मणेभ्यश्च १०० स्थापयेद् रङ्गमध्ये तु १०६ स्थापितः सूत्रधारेण ४१ स्थापिता मत्तवारण्याम् २१६ स्थापितोऽर्थो भवेद्यत्र १८० स्थापित द्वारपात्रेषु १७३ | स्थायिवर्णाश्रयोपेता १७ स्थायी सत्वातिरेकेण १३५ | स्थितिधैर्यवीर्यगर्वैः ९ २ ९ ४०२, ४१७ १६२ ६१ १३ ३८० ४३२ ३ ९ ८ १०० ५४ ४३६ ४३६ २२३, ४३० ४८ ४७ ५७ ४५, ४७ २२ ६७ ३१ ९ ६८३ १४५ १७१, १ ९ ८ ८१ ६६ १ ९ ८ १ ९९ ४४ ७५ १ ९ ० २२ २१७ २२ १८० ४३८ ३३८
पृष्ठ 714
पाठ पढ़ें पाठ छिपाएँ
स्थिर हस्तोऽङ्गहारस्तु स्थिरहस्तो भवेदेषः स्थिरे तत्वं प्रयोक्तव्यम् स्थैर्येणोत्तम मध्यानाम् स्पर्शग्रहोल्लकसनैः स्पर्शभयशीतहर्षेः स्मितवचनमधुररागो स्मितमथ हसितं विहशितम् स्मितहसिते ज्येष्ठानाम् स्मितहासातिहसितैः स्याद् रेचकमिकुट्टञ्च स्रस्ताङ्गगात्रविक्षेपैः स्त्रस्ताङ्गाक्षिमिमेतैः स्वं स्वं मिमित्तमासाद्य स्वरभेदो भयहर्ष स्वरभेदोऽभिनेतव्यः स्वस्तिकं करणं कृत्वा स्वस्तिकापसृतः पादः स्वस्तिकापसृतौ पादौ स्वस्तिको रेचितचैव स्वस्तिक चरणौ कृत्वा स्वस्तिकौ चरणौ यत्र स्वस्तिकौ तु करौ कृत्वा स्वस्तिकौ रेचिताविद्धौ स्वस्तिकौ हस्तपादाभ्याम् स्वस्ति पुण्याहघोषेण स्वातिनारदसंयुक्तो स्वातिर्भाण्डे नियुक्तस्तु पद्यार्धानुक्रमणिका ८७ स्वास्थ्याभ्याससमुत्था ११६ स्वेद एवाभिनेतव्यः १४४ ह ४० ९ ३४६ हर्षशोकभयविस्मय हर्षोल्लकपोलम् ४३१ हलपिण्डी बलस्यापि ३ ९ ७ हस्तन्तु रेचितं कृत्वा ३२० हस्ततिष्यानुराधाश्च 29 हस्तपादप्रचारन्तु ३८१. ९ ० हस्तपादप्रचारश्व ४२२ हस्तपादप्रचारस्तु हस्तपादसमायोगः ३८८, ४२७ हस्तप्रमाणैरुत्सेधैः ३६४ हस्तात् प्रभृष्टया वापि ४३२ हस्तभ्यामथ पादाभ्याम् ४३३ हस्तो यदि भवेद्वामः १२६ हस्तौ तु स्वास्तिकौ पार्श्वे ९ ८, १०० हस्तौ निपतितौ चोर्वोः १०५, ११५ हस्तौ पादानुगौ चापि ८७ हस्तौ शिररसन्नतञ्च ९ ८ हासयति जनं यस्मात् ९ ७ हास्यस्थानानि यानि स्युः ९ ५ हितोपदेशजन नम् 39 हुताश एव दीप्ताभिः ९ ७ हृदयमनोरथलाभे ४७ हृदयवितपगता १४ हृष्टाः समभवन् सर्वे 25 होमं कृत्वा यथान्यायम् ५८५ ४०४ ४३२ ४३१ ३८२ १३४ १२८ ४० ९ ३ ८८ १ ९ ३ ८ ९ ५७ ४१ ९ ७ ९ ८ १०४ ९ ४ ११२ ११६ ३१ ९ ३२२ २८ ७८ ४०७ ४०२ ८३ ७ ९ 100484011
पृष्ठ 715
पाठ पढ़ें पाठ छिपाएँ
इस पृष्ठ पर कोई पाठ नहीं मिला — ऊपर मूल चित्र देखें।
पृष्ठ 716
पाठ पढ़ें पाठ छिपाएँ
आधार एवं सन्दर्भ अपराजित पृच्छा । अभिनयदर्पण । नन्दिकेश्वर । कलकत्ता । अभिनवभारती । अभिनवगुप्तप्रणीत नाव्यशास्त्र अर्थशास्त्र । कौटिल्य । चौखम्बा, वाराणसी । काव्यादर्श । दण्डी । चौखम्बा, वाराणसी । काव्यप्रकाश । मम्मट । चौखम्बा, वाराणसी । काव्यालङ्कारसूत्र । भामह । चौखम्बा, वाराणसी काव्यालङ्कारसूत्र । उद्भट । निर्णयसागर, बम्बई काव्यालङ्कारसूत्र । वामन । चौखम्बा, वाराणसी ग्रन्थसूची व्याख्या भाग ॥ । काव्येन्दुप्रकाश । कामराजदीक्षित । चौखम्बा, वाराणसी । दशरूपक । धनिक तथा धनञ्जय । चौखम्बा, वाराणसी । नाटकलक्षणरत्नकोश । सागरनन्दी । चौखम्बा, वाराणसी । नाटकचन्द्रिका । रूपगोस्वामी । चौखम्बा, वाराणसी । नाट्यशास्त्र । भरतमुनि । काव्यमाला, वाराणसी तथा बड़ौदा Indone १ से ४ बड़ौदा । संस्करण । नाट्यशास्त्र । भरतमुनि । मनोमोहन घोषकृत अंग्रेजी भाषानुवाद । नाट्यशास्त्र संग्रह । मद्रास । नारदीय शिक्षा | पाणिनीय शिक्षा । चौखम्बा, वाराणसी । भरतकोष । सं ० रामकृष्णकवि । पूना । भरतार्णव । नन्दिकेश्वर । मुद्रास । भरतभाष्य । नान्यदेव । खैरागढ़ संगीत विश्वविद्यालय । भावप्रकाशन । शारदातनय । बडौदा । भारतीय नाट्यशास्त्र । गोदावरी केतकर ( मराठी ) मानसार शिल्पशास्त्र । डॉ ० पी ० के ० आचार्य । रसगङ्गाधर । पण्डितराज जगन्नाथ । चौखम्बा, वाराणसी । रसार्णवसुधाकरः । सिंहभूपाल । सं ० डॉ ० रेवाप्रसाद द्विवेदी राजतरङ्गिणी । कल्हण, जोनराज तथा श्रीवर । शार्ङ्गधर - पद्धति । शार्ङ्गधर । शृङ्गार प्रकाश । भोज । ज्योश्यार सम्पादित खण्ड १-३ । सरस्वतीकण्ठाभरण । भोज । कलकत्ता । साहित्यदर्पण । विश्वनाथ कविराज । चौखम्बा, वाराणसी । सङ्गीतमकरन्द । नारद । बडौदा । सङ्गीतरत्नाकर । शार्ङ्गदेव । अड्यार - ( खण्ड १-४ ) समराङ्गणसूत्रधार । भोज । बड़ौदा । कालिदास अकादमी जर्नल । उज्जैन का रंगमंच अंक १ ।
पृष्ठ 717
पाठ पढ़ें पाठ छिपाएँ
466 नाव्यशास्त्रम् अंग्रेजी सन्दर्भ ग्रन्थ Ancient Indian Theatre. D. R. Mankad Bharata's Natya and Costume. Dr. G. S. Gurye Bibliography of Sanskrit Drama. Schuler Classical Sanskrit Literature. A. B. Keith Classical Indian Dance in Literature and the Arts. VätsyIyana Comparative Esthetics. Vol. 1. Dr. Kanti Chandra Contribution to the History of the Hindu Drama. mohan Ghosha. Dictionary of Hindu Architecture. P. K. Acharya Dr. Kapilä. Pandeya. Dr. ManoDrama and Dramatics of Non - European Race. William Ridgeway. Drama in Sanskrit Literature. R. V. Jahagirdar History of Indian Literature. Vol. I, II, III A. M. Winternitz History of Sanskrit Literature. Dr. S. N. Dasgupta and Dr. S. K. De. History of Sanskrit Poetics. Dr. S. K. De. History of Sanskrit Poetics. Dr. P. V. Kene. Indian Theatre. C. B. Gupta. Laws and Practice of Sanskrit Drama Dr. S. N. Number of Rasas. V. Raghavan. Shringar Prakash of Bhaja. V. Raghawan Sanskrit Drama. A. B. Keith, Shastri, Select Speciemen of the Hindu Theatre ( I - III. Vols. ). H. H. Wilson. Types of Sanskrit Drama. Dr. D. R. Mankad. The Tandava Lakshanam, V. V. Narayanswami Naidu. हिन्दी सन्दर्भ ग्रन्थ संस्कृत साहित्य में शब्दालंकार - डॉ ० रुद्रदेव त्रिपाठी । नाट्यवार्ता - ( अनामिका - कलकत्ता ) का नाट्यशास्त्रविशेषांक ।
पृष्ठ 718
पाठ पढ़ें पाठ छिपाएँ
पृष्ठ पङ्कि १ १३ ३ १० ३ १ ९ ९ ४ १६ १ १ ९ १ १ ९ ७ २१ १० २२ ६ ३४ ४ ३७ १० ४३ ८ ४३ २४ ४७ ७ ४८ २१ ५१ ८ ५३ ५३ १३ ५६ · १२ ६० ७ ६० २० ६३ १३ ६३ १४ ६४ २० ६८ ९ ७४ २ ७५ २५ ७७ १४ ८० १६ नाट्यशास्त्र - प्रथमभाग शुद्धिपत्र अशुद्ध परम्रा प्ररम्भ किया प्रामाणिकता प्रदान मधूम्रायणी तथा ॥ २७ ॥
सर्वोपकरणानि वैः । देवराज ने इन्द्र अभिनय में
गृहीत्वां ध्वजमुत्तमम् ।
तनवेक्षितुमर्हसि ॥८१ ॥
विनियुक्तस्तु चन्द्रमा । सर्वे भावास्तु मानुषा अणू रजश्व लिक्षा शखदन्दुभिनर्घोषैः पाषण्ड का बुरा कार्य नहीं पहिले ब्राह्मणस्तम्भ नीचे कर्तृनापि तथा सर्वान् दोषविवजिताः । नानाकुट्टिभविन्यस्तैः की स्थित संभव नहीं । चतुखेऽपि कारयेत् । शुद्ध परम्परा प्रारम्भ किया प्रामाणिकता प्रदान यमधूम्रायणौ तथा सर्वोपकरणानि वै । देवराज इन्द्र ने अभिनय में
गृहीत्वा ध्वजमुत्तमम् ।
तदेवेक्षितुमर्हसि ॥। ८१ ॥
विनियुक्तस्तु चन्द्रमाः । सर्वे भावास्तु मानुषाः । अणू रजश्च बालश्च लिक्षा शङ्खदुन्दुभिनिर्घोषैः पाखण्ड शब्द का बुरा अर्थ नहीं पहिले ब्राह्मणस्तम्भ के नीचे कर्तृनपि तथा सर्वान् येऽङ्कदोषविवर्जिताः । नानाकुट्टिमविन्यस्तैः स्थिति संभव नहीं ।
चतुरस्रेऽपि कारयेत् ।
यस्यापि प्रयोक्तृभि ॥ १०८ ॥ त्र्यत्रस्यापि प्रयोक्तृभिः ॥ १०८ ॥
यह सभी शिल्पिक यह सभी शिल्पियों त्वं महेन्द्रग्रहरण एवं महेन्द्रप्रहरण गोब्राह्मणशिवञ्चै गोब्राह्मणशिवञ्चैव दिनके अन्त में आने नाले घोर दिनके अन्त में आने वाले घोर पितन् पिशाचानुरंगान् पृथ्वी के नीचले भाग पुण्यमालापुरस्कृतम् । अतएव आपको अपने जन्म तथा और गुणों रंगमञ्चकी विधिवत् पूजना न की जाने पितॄन् पिशाचानुरगान् पृथ्वी के निचले भाग पुण्यमालापुरस्कृतम् । अतएव आपको अपने जन्म के तथा गुणों के रंगमन की विधिवत् पूजा न की जाने
पृष्ठ 719
पाठ पढ़ें पाठ छिपाएँ
५ ९ ० नाट्यशास्त्र पृष्ठ पंक्ति ८२ १ ८७ 99 ९ १ ४ ९ १ १७ ९ १ २१ ९ ४ २२ ९ ५ १० ९ ५ I २० ९ ५ I २२ ९ ६ II ७ ९ ७ २ अशुद्ध जो मनुष्य को चित्त के उद्वेग के नामतः कर्मतस्तथाः । गृभावलौनिकं चैव चैवेत्युक्तमष्ठधिकं शतम् । अभिनय के मध्य बचन वाले बलित मुद्रा रखी जाए शरीर अपनी स्वभाविक अवस्था में तो स्वस्तिरेचित पाङमुखोर्ध्वतौ समौ ॥ ६८ ॥
' निकुट्टित ' हथा पैरों को कोख को ' तन ' मुद्रा ९ ७ IIIIIIII १६ इने ' स्वस्तिक ' करण जाने । ९ ७ २६ ९ ८ ६ १० १६ १७ १०३ ८ १०४ २ १०५ ६ १०५ २५ १०६ २३ १०८ ९ १० ९ १ ९ ११० १३ १६ -११२ १६ कोविदैः-करे तो ' आलात ' करण चेष्टा में रखे हो तो ( ताल नादि आदि के ) कोख की ओर मोह ले तो पीछे की ओर घुमाया रखा जाए तो उस करुण को ' वृश्चिक ' कहते हैं । झूलती हुई भुजाओं से युक्त रखे ' अ'ल ' करण जानों ॥ ११७- ११८ हाथों के रेचित मुद्रा में रखे दोनों हाथों ( दायें - बायें ) क्रमशः ज्ञेयमर्धसूचिति नामतः आचितापसृतौ पादौ नाट्यप्रयोग के अनुसार चारी ओर घुमा दे गिर ' ऊवृत्त ' चारी में शुद्ध जो मनुष्य चित्त के उद्वेग के नामतः कर्मतस्तथा । गृधावलीनकं चैव चैवेत्युक्तमष्टाधिकं शतम् । अभिनय के मध्य बचने वाले वलित मुद्रा में रखी जाए शरीर अपनी स्वभाविक अवस्था में तो स्वस्तिकरेचित प्राङ्मुखोर्ध्वतलौ समौ ॥६८ ॥
' निकुट्टित ' तथा पैरों को कोख को नत मुद्रा में इसे ' स्वस्तिक ' करण जाने नाव्यकोविदैः- कु करे तो ' आलात ' करण चेष्टा में रखी हो तो ( ताल वाद्य आदि के ) कोख की ओर मोड़ ले तो पीछे की ओर घुमा हुआ रखा जाए तो उस करण को ' वृश्चिक ' कहते हैं । झूलती हुई भुजाओं से युक्त रखें
' अर्गल ' करण जानों ॥। ११७- ११८ ॥
हाथों को रेचित मुद्रा में रखे दोनों हाथों ( दाए - वाँए ) को क्रमशः ज्ञेयमर्धसूचीति नामतः अञ्चितापसृतौ पादौ नाट्यप्रयोग के अनुसार चारों ओर घुमा दे फिर ' उवृत्त ' चारी में
पृष्ठ 720
पाठ पढ़ें पाठ छिपाएँ
नाट्यशास्त्र - प्रथमभाग शुद्धिपत्र ५ ९ १ पृष्ठ पि ११३ ४० ११६ १५ ११७ ९ ११७ १ ९ ११ ९ ९ १२ ११ ९ २३ १२३ ९ १२५ १ ९ १२६ ८ १३४ ७ १३८ १ ९ १३ ९ १३ १५२ १० १५३ १३ अशुद्ध
तदवहिर्थकम् ।
कुर्यात्तथैव निकुट्टकम् ॥ १७२ ॥
कटिच्छिन्नं ततैव च ॥ १७४ ॥
ऊरूद्वृत्तं तथाक्षित-पादेन च निकुट्टिकम् ॥ १८५ ॥
विष्कम्भे परिकीर्तिम् ।
कर्तव्यः स कटिच्छोदोम ० ।
तलसंस्कोटसंयुतम् ॥ १०४ ॥
रेचितं मण्ललचैव यण्डदेशे निकट्टयेत् ॥ २१ ९ ॥ पद्मपिण्डी स्वयंभुव ॥ २५६ ॥
गया वाद्यानुसारिण्यां अङ्गहारप्रयोगे च संगती रत्नाकर ने चित्र, वार्तिक.. ताला ० ) पदभाग का विशेष विवरण १५४ ८ 3885 नृत्तपाटयकृतानि तु ॥ १२ ॥
१५८ १० १५८ १६२ 5 ५ १६३ or १० १६५ २३ १७२ १५ १७६ १५ १७८ १४ १८० १६ १८२ ५ १८४ ८ १६८ १३ यस्मादुत्खापययन्त्यन्त्र रङ्गेऽस्मिंस्तमादुत्थापनं स्मृतम् ॥ २२ ॥
मात्सर्यादैत्यराक्षसाः ॥३३ ॥
देवाः कर्मानुकीर्तनम् अवसर पर परमोपयोगी हो ऐसी वीणा स्वयं ब्रह्मा प्रतिष्टतः ॥७६ ॥
वाहेनानुगतेन च ॥ ८ ९ ॥ वा हाथ स्त्रीपाद सूत्रधार पठेत्तत्र सम्यगुप्ताभिर्वाग्निमदौ पारिपार्श्विकौ ॥११० ॥
आद्यमन्तं चतुर्थपञ्चमं च '. " चतुरस्रा ध्रुवा तत्र द्रुतलया न्विता ॥ १२६ ॥
शुद्ध
तदवहित्यकम् ।
कुर्यात्तथैव च निकुट्टकम् ॥ १७२ ॥
कटिच्छिन्नं तथैव च ॥१७४
ऊरूद्वृत्तं तथाक्षिप्त-पादेन च निकुट्टितम् ॥ १८५ ॥
विष्कम्भे परिकीर्तितम् ।
कर्तव्यः स कटिच्छेदो ग ० ।
तलसंस्फोटसंयुतम् ॥ २०४
रेचितं मण्डलचैव गण्डदेशे निकट्टयेत् ॥ २१ ९ पद्मपिण्डी स्वयंभुवः ॥२५६ ॥
गत्या वाद्यानुसारिण्या अङ्गहारप्रयोगे च संगीतरत्नाकर ने चित्र वार्तिक ताला ० ) पादभाग का विशेष विवरण नृत्तपाठ्यकृतानि तु ॥१२ ॥
यस्मादुत्थापयन्त्यन्न रङ्गेऽस्मिँस्तस्मादुस्थापनं स्मृतम् ॥ २२ ॥
मात्सर्याद्दैत्यराक्षसाः ॥३३ ॥
देवाः कर्मानुकीर्तनात् । अवसर पर संगति में परमोपयोगी हो ऐसी वीणा स्वयं ब्रह्मा प्रतिष्ठितः ॥७६ ॥
वाद्येनानुगतेन च ॥ ८ ९ ॥ बायाँ पैर स्त्रीपाद सूत्रधारः पठेत्तत्र सम्यगुप्ताभिर्वाग्भिस्तौ पारिपार्श्विकौ ॥ ११० ॥
आद्यन्त्यं चतुर्थञ्च पञ्चमञ्च ' ' चतुखा ध्रुवा तत्र तथा द्रुतलया-न्विता ॥ १२६ ॥