श्रीगणेशाय नमः।
वाल्मीकि रामायण — खण्ड २ — पृष्ठ 781–790
वाल्मीकि रामायण — खण्ड २ · Gita Press, Gorakhpur · पृष्ठ 781–790
पृष्ठ 781
पाठ पढ़ें पाठ छिपाएँ
१५६२ श्रीमद्वाल्मीकीयरामायणे पूर्वक बीत गया । इक्ष्वाकुवंशी नरेशोंकी उस सुरम्य राजधानी- के प्रेमपूर्वक सत्कारसे उनका वह समय सुखपूर्वक बीत
में वे वानर और राक्षस बड़े हर्ष और प्रेमसे रहते थे । श्रीराम- रहा था ॥ २ ९ -३० ॥
इत्यार्षे श्रीमद्रामायणे वाल्मीकीये आदिकाव्ये उत्तरकाण्डे एकोनचत्वारिंशः सर्गः ॥ ३ ९ ॥ इस प्रकार श्रीवाल्मीकिनिर्मित आर्षरामायण आदिकाव्यके उत्तरकाण्डमें उन्तालीसवाँ सर्ग पूरा हुआ ॥ ३ ९ ॥ चत्वारिंशः सर्गः वानरों, रीछों और
तथा स्म तेषां वसतामृक्षवानररक्षसाम् ।
राघवस्तु महातेजाः सुग्रीवमिदमब्रवीत् ॥ १ ॥
इस तरह वहाँ सुखपूर्वक निवास करते हुए रीछों, वानरों और राक्षसों मेंसे सुग्रीवको सम्बोधित करके महातेजस्वी श्रीरघुनाथजीने इस प्रकार कहा - ॥ १ ॥
गम्यतां सौम्य किष्किन्धां दुराधर्षा सुरासुरैः ।
पालयख सहामात्यै राज्यं निहतकण्टकम् ॥ २ ॥
' सौम्य! अब तुम देवताओं तथा असुरोंके लिये भी दुर्जय किष्किन्धापुरीको जाओ और वहाँ मन्त्रियोंके साथ रह-कर अपने निष्कण्टक राज्यका पालन करो ॥ २ ॥
अङ्गदं च महाबाहो प्रीत्या परमया युतः ।
पश्य त्वं हनुमन्तं च नलं च सुमहाबलम् ॥ ३ ॥
सुषेणं श्वशुरं वीरं तारं च बलिनां वरम् ।
कुमुदं चैव दुर्धर्षे नीलं चैव महाबलम् ॥ ४ ॥
वीरं शतबलि चैव मैन्दं द्विविदमेव च ।
गजं गवाक्षं गवयं शरभं च महाबलम् ॥ ५ ॥
ऋक्षराजं च दुर्धर्ष जाम्बवन्तं महाबलम् ।
पश्य प्रीतिसमायुक्तो गन्धमादनमेव च ॥ ६ ॥
' महाबाहो! अङ्गद और हनुमान्को भी तुम अत्यन्त प्रेमपूर्ण दृष्टिसे देखना | महाबली नल, अपने श्वशुर वीर सुषेण, बलवानोंमें श्रेष्ठ तार, दुर्धर्षं वीर कुमुद, महाबली नील, वीर शतबलि, मैन्द, द्विविद, गज, गवाक्ष, गवय, महाबली शरभ, महान् बल - पराक्रमसे युक्त दुर्जय वीर ऋक्षराज जाम्बवान् तथा गन्धमादनपर भी तुम प्रेमपूर्ण दृष्टि रखना ॥ ३-६ ॥
ऋषभं च सुविक्रान्तं प्लवङ्गं च सुपाटलम् ।
केसरिं शरभं शुम्भं शङ्खचूडं महाबलम् ॥ ७ ॥
' परम पराक्रमी ऋषभ, वानर सुपाटल, केसरी, शरभ, शुम्भ तथा महाबली शंखचूड को भी प्रेमपूर्ण दृष्टिसे देखना ॥
ये ये मे सुमहात्मानो मदर्थे त्यक्तजीविताः ।
पश्य त्वं प्रीतिसंयुक्तो मा चैषां विप्रियं कृथाः ॥ ८ ॥
" इनके सिवा जिन - जिन महामनस्वी वानरोंने मेरे लिये अपने प्राणोंकी बाजी लगा दी थी, उन सबपर तुम प्रेमदृष्टि रखना । कभी उनका अप्रिय न करना ' ॥ ८ ॥
एवमुक्त्वा च सुग्रीवमाश्लिष्य च पुनः पुनः ।
विभीषणमुवाचाथ रामो मधुरया गिरा ॥ ९ ॥
राक्षसोंकी बिदाई ऐसा कहकर श्रीरामने सुग्रीवको बारंबार हृदयसे लगाया और फिर मधुर वाणी में विभीषण से कहा- ॥ ९ ॥
लङ्कां प्रशाधि धर्मेण धर्मशस्त्वं मतो मम ।
पुरस्य राक्षसानां च भ्रातुर्वैश्रवणस्य च ॥ १० ॥
' राक्षसराज! तुम धर्मपूर्वक लङ्काका शासन करो । मैं तुम्हें धर्मज्ञ मानता हूँ । तुम्हारे नगरके लोग, सब राक्षस तथा तुम्हारे भाई कुबेर भी तुम्हें धर्मज्ञ ही समझते हैं ॥ १० ॥
माच बुद्धिमधर्मे त्वं कुर्या राजन् कथंचन ।
बुद्धिमन्तो हि राजानो ध्रुवमश्नन्ति मेदिनीम् ॥ ११ ॥
' राजन्! तुम किसी तरह भी अधर्म में मन न लगाना । जिनकी बुद्धि ठीक है, वे राजा निश्चय ही दीर्घकालतक पृथ्वी-का राज्य भोगते हैं ॥ ११ ॥
अहं च नित्यशो राजन् सुग्रीवसहितस्त्वया ।
स्मर्तव्यः परया प्रीत्या गच्छ त्वं विगतज्वरः ॥ १२ ॥
' राजन्! तुम सुग्रीवसहित मुझे सदा याद रखना । अब निश्चिन्त होकर प्रसन्नतापूर्वक यहाँसे जाओ ' ॥ १२ ॥
रामस्य भाषितं श्रुत्वा ऋक्षवानरराक्षसाः ।
साधुसाध्विति काकुत्स्थं प्रशशंसुः पुनः पुनः ॥ १३ ॥
श्रीरामचन्द्र जी का यह भाषण सुनकर रोछों, वानरों और राक्षसोंने ' धन्य धन्य ' कहकर उनकी बारंबार प्रशंसा की ।
तव बुद्धिर्महाबाहो वीर्यमद्भुतमेव च ।
माधुर्ये परमं राम स्वयम्भोरिव नित्यदा ॥ १४ ॥
वे बोले - ' महाबाहु श्रीराम! स्वयम्भू ब्रह्माजीके समान आपके स्वभाव में सदा परम मधुरता रहती है । आपकी बुद्धि और पराक्रम अद्भुत हैं ' ॥ १४ ॥
तेषामेवं ब्रुवाणानां वानराणां च रक्षसाम् ।
हनूमान् प्रणतो भूत्वा राघवं वाक्यमब्रवीत् ॥ १५ ॥
वानर और राक्षस जब ऐसा कह रहे थे, उसी समय हनुमानजी विनम्र होकर श्रीरघुनाथजीसे बोले - ॥ १५ ॥
स्नेहो मे परमो राजंस्त्वयि तिष्ठतु नित्यदा ।
भक्तिश्च नियता वीर भावो नान्यत्र गच्छतु ॥ १६ ॥
' महाराज! आपके प्रति मेरा महान् स्नेह सदा बना रहे । वीर! आपमें ही मेरी निश्चल भक्ति रहे । आपके सिवा और कहीं मेरा आन्तरिक अनुराग न हो । १६ ॥ यावद् रामकथा वीर चरिष्यति महीतले ।
पृष्ठ 782
पाठ पढ़ें पाठ छिपाएँ
उत्तरकाण्डे चत्वारिंशः सर्गः १५६३ तावच्छरीरे वत्स्यन्तु प्राणा मम न संशयः ॥ १७ ॥
‘ वीर श्रीराम! इस पृथ्वीपर जबतक रामकथा प्रचलित रहे, तबतक निःसंदेह मेरे प्राण इस शरीरमें ही बसे रहें ।
यच्चैतच्चरितं दिव्यं कथा रघुनन्दन ।
तन्ममाप्सरसो राम श्रावयेयुर्नरर्षभ ॥ १८ ॥
' रघुकुलनन्दन नरश्रेष्ठ श्रीराम! आपका जो यह दिव्य चरित्र और कथा है, इसे अप्सराएँ मुझे गाकर सुनाया करें ॥१८ ॥
तच्छ्रुत्वा ततो वीर तव चर्यामृतं प्रभो ।
उत्कण्ठां तां हरिष्यामि मेघलेखामिवानिलः ॥ १ ९ ॥
' वीर प्रभो! आपके उस चरितामृतको सुनकर मैं अपनी उत्कण्ठाको उसी तरह दूर करता रहूँगा, जैसे वायु बादलोंकी पंक्तिको उड़ाकर दूर ले जाती है ' ॥ १ ९ ॥
एवं ब्रुवाणं रामस्तु हनूमन्तं वरासनात् ।
उत्थाय सखजे स्नेहाद् वाक्यमेतदुवाच ह ॥ २० ॥
हनुमानजी के ऐसा कहनेपर श्रीरघुनाथजीने श्रेष्ठ सिंहासन से उठकर उन्हें हृदयसे लगा लिया और स्नेहपूर्वक इस प्रकार कहा ॥ २० ॥
एवमेतत् कपिश्रेष्ठ भविता नात्र संशयः ।
चरिष्यति कथा यावदेषा लोके च मामिका ॥ २१ ॥
तावत् ते भविता कीर्तिः शरीरेऽप्यसवस्तथा ।
लोका हि यावत्स्थास्यन्ति तावत् स्थास्यन्ति मे कथाः ॥
‘ कपिश्रेष्ठ! ऐसा ही होगा, इसमें संशय नहीं है । संसारमें मेरी कथा जबतक प्रचलित रहेगी, तबतक तुम्हारी कीर्ति अमिट रहेगी और तुम्हारे शरीर में प्राण भी रहेंगे ही । जबतक ये लोक बने रहेंगे, तबतक मेरी कथाएँ भी स्थिर रहेंगी ॥ २१-२२ ॥
एकैकस्योपकारस्य प्राणान् दास्यामि ते कपे ।
शेषस्येहोपकाराणां भवाम ऋणिनो वयम् ॥ २३ ॥
' कपे! तुमने जो उपकार किये हैं, उनमेंसे एक - एकके लिये मैं अपने प्राण निछावर कर सकता हूँ । तुम्हारे शेष उपकारों के लिये तो मैं ऋणी ही रह जाऊँगा ॥ २३ ॥
मदङ्गे जीर्णतां यातु यत् त्वयोपकृतं कपे ।
नरः प्रत्युपकाराणामापत्स्वायाति पात्रताम् ॥ २४ ॥
' कपिश्रेष्ठ! मैं तो यही चाहता हूँ कि तुमने जो - जो उपकार किये हैं, वे सब मेरे शरीर में ही पच जायें । उनका बदला चुकानेका मुझे कभी अवसर न मिले; क्योंकि पुरुषमें उपकारका बदला पानेकी योग्यता आपत्तिकालमें ही आती है । ( मैं नहीं चाहता कि तुम भी संकट में पड़ो और मैं तुम्हारे उपकारका बदला चुकाऊँ ) ॥२४ ॥
इत्यार्षे श्रीमद्रामायणे वाल्मीकीये आदिकाव्ये
ततोऽस्य हारं चन्द्राभं मुच्य कण्ठात् स राघवः ।
वैदूर्यतरलं कण्ठे बबन्ध च हनूमतः ॥ २५ ॥
इतना कहकर श्रीरघुनाथजीने अपने कण्ठसे एक चन्द्रमा-के समान उज्ज्वल हार निकाला, जिसके मध्यभागमें वैदूर्य-मणि थी । उसे उन्होंने हनुमान जीके गले में बाँध दिया || २५ ||
तेनोरसि निबद्धेन हारेण महता कपिः ।
रराज हेमशैलेन्द्रश्चन्द्रेणाक्रान्तमस्तकः ॥ २६ ॥
वक्षःस्थलसे सटे हुए उस विशाल हारसे हनुमानजी उसी तरह सुशोभित हुए, जैसे सुवर्णमय गिरिराज सुमेरु के शिखर-पर चन्द्रमाका उदय हुआ हो ॥ २६ ॥
श्रुत्वा तु राघवस्यैतदुत्थायोत्थाय वानराः ।
प्रणम्य शिरसा पादी निर्जग्मुस्ते महाबलाः ॥ २७ ॥
श्रीरघुनाथजी के ये विदाई के शब्द सुनकर वे महाबली-वानर एक - एक करके उठे और उनके चरणोंमें सिर झुकाकर प्रणाम करके वहाँसे चल दिये ॥ २७ ॥
सुग्रीवः स च रामेण निरन्तरमुरोगतः ।
विभीषणश्च धर्मात्मा सर्वे ते वाष्पविक्लवाः ॥ २८ ॥
सुग्रीव और धर्मात्मा विभीषण श्रीरामके हृदयसे लग गये और उनका गाढ़ आलिंगन करके बिदा हुए । उस समय वे सब - के - सब नेत्रोंसे आँसू बहाते हुए श्रीरामके भावी विरह से व्यथित हो उठे थे ॥ २८ ॥
सर्वे च ते बाष्पकलाः साधुनेत्रा विचेतसः ।
सम्मूढा इव दुःखेन त्यजन्तो राघवं तदा ॥ २ ९ ॥
श्रीरामको छोड़कर जाते समय वे सभी दुःखसे किंकर्तव्य विमूढ़ तथा अचेत से हो रहे थे । किसीके गले से आवाज नहीं निकलती थी और सभीके नेत्रोंसे अश्रु झर रहे थे ॥ २ ९ ॥
कृतप्रसादास्तेनैवं राघवेण महात्मना ।
जग्मुः स्वं स्वं गृहं सर्वे देही देहमिव त्यजन् ॥ ३० ॥
महात्मा श्रीरघुनाथजीके इस प्रकार कृपा एवं प्रसन्नता-पूर्वक बिदा देनेपर वे सब वानर विवश हो उसी प्रकार अपने-अपने घरको गये, जैसे जीवात्मा विवशतापूर्वक शरीर छोड़कर, परलोकको जाता है ॥ ३० ॥
ततस्तु ते राक्षस ऋक्षवानराः प्रणम्य रामं रघुवंशवर्धनम् । वियोगजाश्रुप्रति पूर्णलोचनाः प्रतिप्रयातास्तु यथा निवासिनः ॥ ३१ ॥
वे राक्षस, रीछ और वानर रघुवंशवर्धन श्रीरामको प्रणाम करके नेत्रों में वियोगके आँसू लिये अपने - अपने निवासस्थानको लौट गये || ३१ ॥ उत्तरकाण्डे चत्वारिंशः सर्गः ॥ ४० ॥
इस प्रकार श्रीवाल्मीकिनिर्मित आर्वरामायण आदिकाव्यके उत्तरकाण्डमें चालीसवाँ सर्ग पूरा हुआ ॥ ४० ॥
पृष्ठ 783
पाठ पढ़ें पाठ छिपाएँ
१५६४ श्रीमदूवाल्मीकीयरामायणे एकचत्वारिंशः सर्गः कुबेरके भेजे हुए पुष्पक विमानका आना और श्रीरामसे पूजित एवं अनुगृहीत होकर अदृश्य हो जाना, भरतके द्वारा श्रीरामराज्यके विलक्षण प्रभावका वर्णन
विसृज्य च महाबाहुर्ऋक्षवानर राक्षसान् ।
भ्रातृभिः सहितो रामः प्रमुमोद सुखं सुखी ॥ १ ॥
रीछों, वानरों और राक्षसोंको बिदा करके भाइयोसहित सुखस्वरूप महाबाहु श्रीराम सुख और आनन्दपूर्वक वहाँ रहने लगे ॥ १ ॥
अथापराह्नसमये भ्रातृभिः सह राघवः ।
शुश्राव मधुरां वाणीमन्तरिक्षान्महाप्रभुः ॥ २ ॥
एक दिन अपराह्नकालमें ( दोपहर के बाद ) अपने भाइयोंके साथ बैठे हुए महाप्रभु श्रीरघुनाथजीने आकाशसे यह मधुर वाणी सुनी - ॥ २ ॥
सौम्य राम निरीक्षख सौम्येन वदनेन माम् ।
कुबेरभवनात् प्राप्तं विद्धि मां पुष्पकं प्रभो ॥ ३ ॥
' सौम्य श्रीराम! आप मेरी ओर प्रसन्नतापूर्ण मुखसे दृष्टिपात करने की कृपा करे । प्रभो! आपको विदित होना चाहिये कि मैं कुबेरके भवनसे लौटा हुआ पुष्पक विमान हूँ ॥
तव शासनमाज्ञाय गतोऽस्मि भवनं प्रति ।
उपस्थातुं नरश्रेष्ठ स च मां प्रत्यभाषत ॥ ४ ॥
“ नरश्रेष्ठ! आपकी आज्ञा मानकर मैं कुबेरकी सेवाके लिये उनके भवनमें गया था; परंतु उन्होंने मुझसे कहा-- ॥
निर्जितस्त्वं नरेन्द्रेण राघवेण महात्मना ।
निहत्य युधि दुर्धर्षे रावणं राक्षसेश्वरम् ॥ ५ ॥
" विमान | महात्मा महाराज श्रीरामने युद्धमें दुर्धर्षं राक्षसराज रावणको मारकर तुम्हें जीता है ॥ ५ ॥
ममापि परमा प्रीतिर्हते तस्मिन् दुरात्मनि ।
रावणे सगणे चैव सपुत्रे सहबान्धवे ॥ ६ ॥
“ पुत्रों, बन्धु बान्धवों तथा सेवकगणोंसहित उस दुरात्मा रावणके मारे जानेसे मुझे भी बड़ी प्रसन्नता हुई है ॥ ६ ॥
स त्वं रामेण लङ्कायां निर्जितः परमात्मना ।
वह सौम्य तमेव त्वमहमाज्ञापयामि ते ॥ ७ ॥
“ सौम्य! इस तरह परमात्मा श्रीरामने लङ्कामें रावणके साथ - साथ तुमको भी जीत लिया है; अतः मैं आज्ञा देता हूँ, तुम उन्हीं की सवारीमें रहो ॥ ७ ॥
परमो ह्येष मे कामो यत् त्वं राघवनन्दनम् 1 ।
वर्लोकस्य संयानं गच्छस्व विगतज्वरः ॥ ८ ॥
“ घुकुलको आनन्दित करनेवाले श्रीराम सम्पूर्ण जगत् के आश्रय हैं । तुम उनकी सवारीके काम आओ —यह मेरी सबसे बड़ी कामना है । इसलिये तुम निश्चिन्त होकर जाओ ' ॥ ८ ॥
सोऽहं शासनमाज्ञाय धनदस्य महात्मनः ।
त्वत्सकाशमनुप्राप्तो निर्विशङ्कः प्रतीच्छ माम् ॥ ९ ॥
" इस प्रकार मैं महात्मा कुबेरकी आज्ञा पाकर ही आपके पास आया हूँ, अतः आप मुझे निःशङ्क होकर ग्रहण करें ॥ ९ ॥
अधृष्यः सर्वभूतानां सर्वेषां धनदाशया ।
चराम्यहं प्रभावेण तवाज्ञां परिपालयन् ॥ १० ॥
“ मैं सभी प्राणियों के लिये अजेय हूँ और कुबेरकी आज्ञा के अनुसार मैं आपके आदेशका पालन करता हुआ अपने प्रभावसे समस्त लोकों में विचरण करूँगा ' ॥ १० ॥
एवमुक्तस्तदा रामः पुष्पकेण महाबलः ।
उवाच पुष्पकं दृष्ट्रा विमानं पुनरागतम् ॥ ११ ॥
पुष्पकके ऐसा कहनेपर महाबली श्रीरामने उस विमानको पुनः आया देख उससे कहा— ॥ ११ ॥
यद्येवं स्वागतं तेऽस्तु विमानवर पुष्पक ।
आनुकूल्याद् धनेशस्य वृत्तदोषो न नो भवेत् ॥ १२ ॥
' विमानराज पुष्पक! यदि ऐसी बात है तो मैं तुम्हारा स्वागत करता हूँ । कुबेरकी अनुकूलता होनेसे हमें मर्यादा-भङ्गका दोष नहीं लगेगा ' ॥ १२ ॥
लाजैश्चैव तथा पुष्पैर्धूपैश्चैव सुगन्धिभिः ।
पूजयित्वा महाबाहू राघवः पुष्पकं तदा ॥ १३ ॥
ऐसा कहकर महाबाहु श्रीरामने लावा, फूल, धूप और चन्दन आदिके द्वारा पुष्पकका पूजन किया ॥ १३ ॥
गम्यतामिति चोवाच आगच्छ त्वं स्मरे यदा ।
सिद्धानां च गतौ सौम्य मा विषादेन योजय ॥ १४ ॥
प्रतिघातश्च ते मा भूद् यथेष्टं गच्छतो दिशः । और कहा - ' अब तुम जाओ । जब मैं स्मरण करूँ, तब आ जाना । आकाशमें रहना और अपनेको मेरे वियोगसे दुखी न होने देना ( मैं यथासमय तुम्हारा उपयोग करता रहूँगा ) । स्वेच्छासे सम्पूर्ण दिशाओंमें जाते समय तुम्हारी किसीसे टक्कर न हो अथवा तुम्हारी गति कहीं प्रतिहत न हो ' ॥ १४३ ॥
एवमस्त्विति रामेण पूजयित्वा विसर्जितम् ॥ १५ ॥
अभिप्रेतां दिशं तस्मात् प्रायात् तत् पुष्पकं तदा । पुष्पकने ' एवमस्तु ' कहकर उनकी आज्ञा शिरोधार्य कर ली । इस प्रकार श्रीरामने उसका पूजन करके जब उसे जानेकी आज्ञा दे दी, तब वह पुष्पक वहाँसे अपनी अभीष्ट दिशाको चला गया ॥ १५३ ॥
एवमन्तर्हिते तस्मिन् पुष्पके सुकृतात्मनि ॥ १६ ॥
भरतः प्राञ्जलिर्वाक्यमुवाच रघुनन्दनम् । इस प्रकार पुण्यमय पुष्पक विमानके अदृश्य हो जानेपर भरतजीने हाथ जोड़कर श्रीरघुनाथजीसे कहा- ॥ १६३ ॥
पृष्ठ 784
पाठ पढ़ें पाठ छिपाएँ
उत्तरकाण्डे द्विचत्वारिंशः सर्गः १५६५ विबुधात्मनि दृश्यन्ते त्वयि वीर प्रशासति ॥ १७ ॥
अमानुषाणि सत्त्वानि व्याहतानि मुहुर्मुहुः । ' वीरवर! आप देवस्वरूप हैं । इसीलिये आपके शासन-कालमें मनुष्येतर प्राणी भी बारंबार मनुष्योंके समान सम्भाषण करते देखे जाते हैं । १७३ ॥ अनामयश्च मर्त्यानां साम्रो मासो गतो ह्ययम् ॥ १८ ॥
जीर्णानामपि सत्त्वानां मृत्युर्नायाति राघव ।
अरोगप्रसवा नार्यो वपुष्मन्तो हि मानवाः ॥ १ ९ ॥
' आपके राज्यपर अभिषिक्त हुए एक माससे अधिक हो गया, तबसे सभी लोग नीरोग दिखायी देते हैं । बूढ़े प्राणियों के पास भी मृत्यु नहीं फटकती है । स्त्रियाँ बिना कष्ट सहे प्रसव करती । सभी मनुष्योंके शरीर हृष्ट - पुष्ट दिखायी देते हैं ॥ १८-१९ । हर्षश्चाभ्यधिको राजञ्जनस्य पुरवासिनः । इत्यार्षे श्रीमद्रामायणे वाल्मीकीये आदिकाव्ये काले वर्षति पर्जन्यः पातयन्नमृतं पयः ॥ २० ॥
' राजन्! पुरवासियों में बड़ा हर्ष छा रहा है । मेघ अमृतके समान जल गिराते हुए समयपर वर्षा करते हैं ॥ २० ॥
वाताश्चापि प्रवान्त्येते स्पर्शयुक्ताः सुखाः शिवाः ।
ईदृशो नश्चिरं राजा भवेदिति नरेश्वरः ॥ २१ ॥
कथयन्ति पुरे राजन् पौरजानपदास्तथा । ' हवा ऐसी चलती है कि इसका स्पर्श शीतल एवं सुखद जान पड़ता है । राजन्! नगर और जनपद के लोग इस पुरीमें कहते हैं कि हमारे लिये चिरकालतक ऐसे ही प्रभावशाली राजा रहें ॥ २१३ ॥
एता वाचः सुमधुरा भरतेन समीरिताः ।
श्रुत्वा रामो मुदा युक्तो बभूव नृपसत्तमः ॥ २२ ॥
भरतकी कही हुई ये सुमधुर बातें सुनकर नृपश्रेष्ठ श्रीरामचन्द्रजी बड़े प्रसन्न हुए ॥ २२ ॥
उत्तरकाण्डे एकचत्वारिंशः सर्गः ॥ ४१ ॥
इस प्रकार श्रीवाल्मीकिनिर्मित आर्षरामायण आदिकाव्यके उत्तरकाण्डमें इकतालीसवाँ सर्ग पूरा हुआ ॥ ४१ ॥
द्विचत्वारिंशः सर्गः अशोकवनिका में श्रीराम और सीताका विहार प्रकट करना और स विसृज्य ततो रामः पुष्पकं हेमभूषितम् प्रविवेश महाबाहुरशोकवनिकां तदा सुवर्णभूषित पुष्पक विमानको बिदा करके श्रीरामने अशोक - वनिका ( अन्तःपुरके विहार योग्य में प्रवेश किया ॥ १ ॥
चन्दनागुरुचूतैश्च तुङ्गकालेयकैरपि देवदारुवनैश्चापि समन्तादुपशोभिताम् चन्दन, अगुरु, आम, तुङ्ग, ( नारियल ), श्रीरामका
।
॥ १ ॥
महाबाहु उपवन )
।
॥ २ ॥
कालेयक ( रक्तचन्दन ) तथा देवदारु - वन सब ओरसे उसकी शोभा बढ़ा रहे थे ॥ २ ॥
चम्पकाशोकपुंनागमधूकपनसासनैः शोभितां पारिजातैश्च विधूमज्वलनप्रभैः ॥ ३ ॥
चम्पा, अशोक, पुंनाग, महुआ, कटहल, असन तथा धूमरहित अग्निके समान प्रकाशित होनेवाले पारिजातसे वह वाटिका सुशोभित थी ॥ ३ ॥
लोधनीपार्जुनैर्नागैः सप्तपर्णातिमुक्तकैः ।
मन्दारकदलीगुल्मलताजालसमावृताम् ॥ ४ ॥
लोध, कदम्ब, अर्जुन, नागकेसर, छितवन, अतिमुक्तक, मन्दार, कदली तथा गुल्मों और लताओंके समूह उसमें सब ओर व्याप्त थे || ४ ||
प्रियङ्गुभिः कदम्बैश्च तथा च बकुलैरपि ।
जम्बूभिर्दाडिमैश्चैव कोविदारैश्च शोभिताम् ॥ ५ ॥
, गर्भिणी सीताका तपोवन देखने की इच्छा इसके लिये स्वीकृति देना प्रियङ्गु, धूलिकदम्ब, बकुल, जामुन, अनार और कोविदार आदि वृक्ष उस उपवनको सुशोभित करते थे ॥ ५ ॥
सर्वदा कुसुमै रम्यैः फलवद्भिर्मनोरमैः ।
दिव्यगन्धरसोपेतैस्तरुणाङ्कुरपल्लवैः ॥ ६ ॥
सदा फूल और फल देनेवाले रमणीय, मनोरम, दिव्य रस और गन्धसे युक्त तथा नूतन अङ्कुर - पल्लवोंसे अलंकृत वृक्ष भी उस अशोकवनिकाकी शोभा बढ़ा रहे थे ॥ ६ ॥
तथैव तरुभिर्दिव्यैः शिल्पिभिः परिकल्पितैः ।
चारुपल्लवपुष्पाढयैर्मत्त भ्रमरसंकुलैः ॥ ७ ॥
वृक्ष लगाने की कला में कुशल मालियोंद्वारा तैयार किये गये दिव्य वृक्ष, जिनमें मनोहर पल्लव तथा पुष्प शोभा पाते थे और जिनके ऊपर मतवाले भ्रमर छा रहे थे, उस उपवन-की श्री वृद्धि कर रहे थे ॥ ७ ॥
कोकिलैर्भृङ्गराजैश्च नानावर्णैश्च पक्षिभिः ।
शोभितां शतशश्चित्रां चूतवृक्षावतंसकैः ॥ ८ ॥
कोकिल, भृङ्गराज आदि रंग - बिरंगे सैकड़ों पक्षी उस वाटिकाकी शोभा थे, जो आम्रकी डालियोंके अग्रभागपर बैठ-कर वहाँ विचित्र सुषुमाकी सृष्टि कर रहे थे ॥ ८ ॥
शातकुम्भनिभाः केचित् केचिदग्निशिखोपमाः ।
नीलाञ्जननिभाश्चान्ये भान्ति तत्र रूम पादपाः ॥ ९ ॥
कोई वृक्ष सुवर्णके समान पीले, कोई अग्नि शिखाके समान उज्ज्वल और कोई नीले अञ्जनके समान श्याम थे,
पृष्ठ 785
पाठ पढ़ें पाठ छिपाएँ
१५६६ श्रीमद्वाल्मीकीय रामायणे जो स्वयं सुशोभित होकर उस उपवनकी शोभा बढ़ाते थे ॥ ९ ॥
सुरभीणि च पुष्पाणि माल्यानि विविधानि च ।
दीर्घिका विविधाकाराः पूर्णाः परमवारिणा ॥ १० ॥
वहाँ अनेक प्रकारके सुगन्धित पुष्प और गुच्छ दृष्टि-गोचर होते थे । उत्तम जलसे भरी हुई भाँति - भाँति की बावड़ियाँ देखी जाती थीं ॥ १० ॥
माणिक्यकृत सोपानाः स्फाटिकान्तरकुट्टिमाः ।
फुल्लपद्मोत्पलवनाश्चक्रवाकोपशोभिताः ॥ ११ ॥
जिनमें माणिक्यकी सीढ़ियाँ बनी थीं । सीढ़ियों के बाद कुछ दूरतक जलके भीतर की भूमि स्फटिक मणिसे बँधी हुई थी । उन बावड़ियोंके भीतर खिले हुए कमल और कुमुदके समूह शोभा पाते थे, चक्रवाक भी उनकी शोभा बढ़ा रहे थे ।
दात्यूहशुकसंघुष्टा हंससारसनादिताः ।
तरुभिः पुष्पशबलैस्तीरजैरुपशोभिताः ॥ १२ ॥
पपीहे और तोते वहाँ मीठी बोली बोल रहे थे । हंसों और सरसोंके कलरव गूँज रहे थे । फूलोंसे चितकबरे दिखायी देनेवाले तटवर्ती वृक्ष उन्हें शोभासम्पन्न बना रहे थे ॥ १२ ॥
प्राकारैर्विविधाकारैः शोभिताश्च शिलातलैः ।
तत्रैव च वनोद्देशे वैदूर्यमणिसंनिभैः ॥ १३ ॥
शाद्वलैः परमोपेतां पुष्पितद्रुमकाननाम् । वे भाँति - भाँति के परकोटों और शिलाओंसे भी सुशोभित थीं । वहीं वनप्रान्त में नीलमके समान रंगवाली हरी - हरी घासें उस वाटिकाका शृङ्गार कर रही थीं । वहाँके वृक्षोंका समुदाय फूलों के भारसे लदा हुआ था ॥ १३३ ॥
तत्र संघर्षजातानां वृक्षाणां पुष्पशालिनाम् ॥ १४ ॥
प्रस्तराः पुष्पशबला नभस्तारागणैरिव । वहाँ मानो परस्पर होड़ लगाकर खिले हुए पुष्पशाली वृक्षों के झड़े हुए फूलोंसे काले - काले प्रस्तर उसी तरह चित-कबरे दिखायी देते थे, जैसे तारोंके समुदायसे अलंकृत आकाश || १४ || नन्दनं हि यथेन्द्रस्य ब्राह्मं चैत्ररथं यथा ॥ १५ ॥
तथाभूतं हि रामस्य काननं संनिवेशनम् । - जैसे इन्द्रका नन्दन और ब्रह्माजीका बनाया हुआ कुबेर-का चैत्ररथ वन सुभोभित होता है, उसी प्रकार सुन्दर भवनों
से विभूषित श्रीराम का वह क्रीडा - कानन शोभा पा रहा था ।
बह्रासन गृहोपेतां लतागृहसमावृताम् ॥ १६ ॥
अशोकवनिकां स्फीतां प्रविश्य रघुनन्दनः ।
आसने च शुभाकारे पुष्पप्रकरभूषिते ॥ १७ ॥
कुथास्तरणसंस्तीर्णे रामः संनिषसाद ह । वहाँ अनेक ऐसे भवन बने थे, जिनके भीतर बैठनेके लिये बहुत - से आसन सजाये गये थे । वह वाटिका अनेक लतामण्डपोंसे सम्पन्न दिखायी देती थी । उस समृद्धिशालिनी अशोकवनिका में प्रवेश करके रघुकुलनन्दन श्रीराम पुष्पराशिसे विभूषित एक सुन्दर आसनपर बैठे, जिसपर कालीन बिछा था ॥ १६-१७३ ॥ सीतामादाय हस्तेन मधु मैरेयकं शुचि ॥ १८ ॥
पाययामास काकुत्स्थः शचीमिव पुरंदरः । जैसे देवराज इन्द्र शचीको सुधापान कराते हैं, उसी प्रकार ककुत्स्थ कुलभूषण श्रीरामने अपने हाथसे पवित्र पेय मधु लेकर सीताजीको पिलाया ॥ १८३ ॥
मांसानि च सुमृष्टानि फलानि विविधानि च ॥ १ ९ ॥ रामस्याभ्यवहारार्थ किंकरास्तूर्णमाहरन् । सेवकगण श्रीरामके भोजनके लिये वहाँ तुरंत ही राजो-चित भोग्य पदार्थ ( भाँति - भाँतिकी रसोई ) तथा नाना प्रकारके फल ले आये ॥ १ ९ ३ ॥ उपानृत्यंश्च राजानं नृत्यगीतविशारदाः ॥ २० ॥
अप्सरोरगसंघाश्च किंनरीपरिवारिताः । उस समय राजा रामके समीप नृत्य और गीतकी कला में निपुण अप्सराएँ और नाग कन्याएँ किन्नरियोंके साथ मिल-कर नृत्य करने लगीं ॥ २०३ ॥
दक्षिणा रूपवत्यश्च स्त्रियः पानवशं गताः ॥ २१ ॥
उपानृत्यन्त काकुत्स्थं नृत्यगीतविशारदाः । नाचने - गाने में कुशल और चतुर बहुत - सी रूपवती स्त्रियाँ मधुपानजनित मदके वशीभूत हो श्रीरामचन्द्रजी के निकट अपनी नृत्य - कलाका प्रदर्शन करने लगीं ॥। २१३ ॥ मनोऽभिरामा रामास्ता रामो रमयतां वरः ॥ २२ ॥
रमयामास धर्मात्मा नित्यं परमभूषिताः । दूसरोंके मनको रमानेवाले पुरुषों में श्रेष्ठ धर्मात्मा श्रीराम सदा उत्तम वस्त्राभूषणोंसे भूषित हुई उन मने ऽभिराम रमणियों-को उपहार आदि देकर संतुष्ट रखते थे || २२३ ॥ स तया सीतया सार्धमासीनो विरराज ह ॥ २३ ॥
अरुन्धत्या इवासीनो वसिष्ठ इव तेजसा । उस समय भगवान् श्रीराम सीतादेवीके साथ सिंहासनपर विराजमान हो अपने तेजसे अरुन्धतीके साथ बैठे हुए वसिष्ठजी के समान शोभा पाते थे ॥ २३३ ॥
एवं रामो मुदा युक्तः सीतां सुरसुतोपमाम् ॥ २४ ॥
रमयामास वैदेही महन्यहनि देववत् । यो श्रीराम प्रतिदिन देवताके समान आनन्दित रहकर देवकन्याके समान सुन्दरी विदेहनन्दिनी सीताके साथ रमण करते थे || २४३ ॥ तथा तयोर्विहरतोः सीताराघवयोश्चिरम् ॥ २५ ॥
अत्यक्रामच्छुभः कालः शैशिरो भोगदः सदा ।
प्राप्तयोर्विविधान् भोगानतीतः शिशिरागमः ॥ २६ ॥
इस प्रकार सीता और रघुनाथजी चिरकालतक विहार करते रहे । इतनेही में सदा भोग प्रदान करनेवाला शिशिर-ऋतुका सुन्दर समय व्यतीत हो गया । भाँति - भाँति के भोगोंका
पृष्ठ 786
पाठ पढ़ें पाठ छिपाएँ
उत्तरकाण्डे त्रिचत्वारिंशः सर्गः १५६७ उपभोग करते हुए उन राजदम्पतिका वह शिशिरकाल बीत गया ॥ २५-२६ ॥
पूर्वाह्णे धर्मकार्याणि कृत्वा धर्मेण धर्मवित् ।
शेषं दिवसभागार्धमन्तःपुरगतोऽभवत् ॥ २७ ॥
धर्मज्ञ श्रीराम दिनके पूर्वभागमें धर्मके अनुसार धार्मिक कृत्य करते थे और शेष आधे दिन अन्तःपुरमें रहते थे ।
सीतापि देवकार्याणि कृत्वा पौर्वाह्निकानि वै ।
श्वश्रूणामकरोत् पूजां सर्वासामविशेषतः ॥ २८ ॥
सीताजी भी पूर्वाह्नकालमें देवपूजन आदि करके सब सासुओंकी समानरूपसे सेवा - पूजा करती थीं ॥ २८ ॥
अभ्यगच्छत् ततो रामं विचित्राभरणाम्बरा ।
त्रिविष्टपे सहस्राक्षमुपविष्टं यथा शची ॥ २ ९ ॥
तत्पश्चात् विचित्र वस्त्राभूषणोंसे विभूषित हो श्रीरामचन्द्र-जीके पास चली जाती थीं । ठीक उसी तरह, जैसे स्वर्ग में शची सहस्राक्ष इन्द्रकी सेवामें उपस्थित होती हैं ॥ २ ९ ॥
दृष्ट्वा तु राघवः पत्नीं कल्याणेन समन्विताम् ।
प्रहर्षमतुलं लेभे साधुसाध्विति चाब्रवीत् ॥ ३० ॥
इन्हीं दिनों श्रीरामचन्द्रजीने अपनी पत्नीको गर्भके मङ्गलमय चिह्नसे युक्त देखकर अनुपम हर्षं प्राप्त किया और कहा — ' बहुत अच्छा, बहुत अच्छा ' ॥ ३० ॥
अब्रवीच्च वरारोहां सीतां सुरसुतोपमाम् ।
अपत्यलाभो वैदेहि त्वय्ययं समुपस्थितः ॥ ३१ ॥
किमिच्छसि वरारोहे कामः किं क्रियतां तव । फिर वे देवकन्याके समान सुन्दरी सीतासे बोले-' विदेहनन्दिनि! तुम्हारे गर्भ से पुत्र प्राप्त होनेका यह समय उपस्थित है । वरारोहे! बताओ, तुम्हारी क्या इच्छा है? मैं तुम्हारा कौन - सा मनोरथ पूर्ण करूँ ११ ॥ ३१३ ॥
स्मितं कृत्वा तु वैदेही रामं वाक्यमथाब्रवीत् ॥ ३२ ॥
तपोवनानि पुण्यानि द्रष्टुमिच्छामि राघव ।
गङ्गातीरोपविष्टानामृषीणामुग्रतेजसाम् ॥ ३३ ॥
फलमूलाशिनां देव पादमूलेषु वर्तितुम् ।
एष मे परमः कामो यन्मूलफलभोजिनाम् ॥ ३४ ॥
अप्येकरात्रिं काकुत्स्थ निवसेयं तपोवने । इसपर सीताजीने मुसकराकर श्रीरामचन्द्रजीसे कहा-" रघुनन्दन! मेरी इच्छा एक बार उन पवित्र तपोवनोंको देखनेकी हो रही है । देव! गङ्गातटपर रहकर फल - मूल खानेवाले जो उग्र तेजस्वी महर्षि हैं, उनके समीप ( कुछ दिन ) रहना चाहती हूँ । काकुत्स्थ! फल - मूलका आहार करनेवाले महात्माओंके तपोवनमें एक रात निवास करूँ, यही मेरी इस समय सबसे बड़ी अभिलाषा है ' ॥ ३२-३४३ ॥
तथेति च प्रतिज्ञातं रामेणाक्लिष्टकर्मणा ।
विस्रब्धा भव वैदेहि श्वो गमिष्यस्यसंशयम् ॥ ३५ ॥
अनायास ही महान् कर्म करनेवाले श्रीरामने सीताकी इस इच्छाको पूर्ण करने की प्रतिज्ञा की और कहा –‘विदेह-नन्दिनि । निश्चिन्त रहो । कल ही वहाँ जाओगी, इसमें संशय ' नहीं है ' ॥ ३५ ॥
एवमुक्त्वा तु काकुत्स्थो मैथिलीं जनकात्मजाम् ।
मध्यकक्षान्तरं रामो निर्जगाम सुहृद्वृतः ॥ ३६ ॥
मिथिलेशकुमारी जानकीसे ऐसा कहकर ककुत्स्थ कुल-नन्दन श्रीराम अपने मित्रोंके साथ बीचके खण्डमें चले गये || इत्यार्षे श्रीमद्रामायणे. वाल्मीकीये आदिकाव्ये उत्तरकाण्डे द्विचत्वारिंशः सर्गः ॥ ४२ ॥
इस प्रकार श्रीवाल्मीकिनिर्मित आर्षरामायण आदिकाव्यके उत्तरकाण्डमें बयालीसवाँ सर्ग पूरा हुआ ॥ ४२ ॥
त्रिचत्वारिंशः सर्गः भद्रका पुरवासियोंके मुखसे सीता के विषय में सुनी हुई अशुभ चर्चासे श्रीरामको अवगत कराना
तत्रोपविष्टं राजानमुपासन्ते विचक्षणाः ।
कथानां बहुरूपाणां हास्यकाराः समन्ततः ॥ १ ॥
वहाँ बैठे हुए महाराज श्रीरामके पास अनेक प्रकारकी कथाएँ कहने में कुशल हास्यविनोद करनेवाले सखा सब ओरसे आकर बैठते थे ॥ १ ॥
विजयो मधुमत्तश्च काश्यपो मङ्गलः कुलः ।
सुराजिः कालियो भद्रो दन्तवक्त्रः सुमागधः ॥ २ ॥
उन सखाओंके नाम इस प्रकार हैं – विजय, मधुमत्त, काश्यप, मङ्गल, कुल, सुराजि, कालिय, भद्र, दन्तवक्त्र और सुमागध ॥ २ ॥
एते कथा बहुविधाः परिहाससमन्विताः ।
कथयन्ति स्म संहृष्टा राघवस्य महात्मनः ॥ ३ ॥
ये सब लोग बड़े हर्षसे भरकर महात्मा श्रीरघुनाथजीके सामने अनेक प्रकारकी हास्य - विनोदपूर्ण कथाएँ कहा करते थे ।
ततः कथायां कस्यचिद् राघवः समभाषत ।
काः कथा नगरे भद्र वर्तन्ते विषयेषु च ॥ ४ ॥
इसी समय किसी कथाके प्रसङ्गमें श्रीरघुनाथजीने पूछा-' भद्र! आजकल नगर और राज्य में किस बात की चर्चा विशेष रूपसे होती है? ॥ ४ ॥
मामाश्रितानि कान्याहुः पौरजानपदा जनाः ।
किं च सीतां समाश्रित्य भरतं किं च लक्ष्मणम् ॥ ५ ॥
किं नु शत्रुघ्नमुद्दिश्य कैकेयीं किं नु मातरम् ।
वक्तव्यतां च राजानो वने राज्ये व्रजन्ति च ॥ ६ ॥
' नगर और जनपद के लोग मेरे, सीताके, भरतके, लक्ष्मण-के तथा शत्रुघ्न और माता कैकेयीके विषयमें क्या - क्या बातें करते हैं? क्योंकि राजा यदि आचार - विचारसे हीन हों तो वे अपने राज्यमें तथा वनमें ( ऋषि - मुनियोंके आश्रम में ) भी
पृष्ठ 787
पाठ पढ़ें पाठ छिपाएँ
१५६८ श्रीमद्वाल्मीकीय रामायणे निन्दा विषय बन जाते हैं — सर्वत्र उन्हींकी बुराइयोंकी चर्चा होती है ' ॥ ५-६ ॥
एवमुक्ते तु रामेण भद्रः प्राञ्जलिरब्रवीत् ।
स्थिताः शुभाः कथा राजन् वर्तन्ते पुरवासिनाम् ॥ ७ ॥
श्रीरामचन्द्रजी के ऐसा कहनेपर भद्र हाथ जोड़कर बोला-' महाराज! आजकल पुरवासियोंमें आपको लेकर सदा अच्छी ही चर्चाएँ चलती हैं ' ॥ ७ ॥
अमुं तु विजयं सौम्य दशग्रीववधार्जितम् ।
भूयिष्ठं स्वपुरे पौरैः कथ्यन्ते पुरुषर्षभ ॥ ८ ॥
' सौम्य! पुरुषोत्तम! दशग्रीव वधसम्बन्धी जो आपकी विजय है, उसको लेकर नगर में सब लोग अधिक बातें किया करते हैं ' ॥ ८ ॥
एवमुक्तस्तु भद्रेण राघवो वाक्यमब्रवीत् ।
कथयस्व यथातत्त्वं सर्वे निरवशेषतः ॥ ९ ॥
शुभाशुभानि वाक्यानि कान्याहुः पुरवासिनः ।
श्रुत्वेदानीं शुभं कुर्या न कुर्यामशुभानि च ॥ १० ॥
भद्रके ऐसा कहने पर श्रीरघुनाथजीने कहा - ' पुरवासी मेरे विषय में कौन - कौन - सी शुभ या अशुभ बातें कहते हैं, उन सबको यथार्थरूपसे पूर्णतः बताओ । इस समय उनकी शुभ बातें सुनकर जिन्हें वे शुभ मानते हैं उनका मैं आचरण करूँगा और अशुभ बातें सुनकर जिन्हें वे अशुभ समझते हैं, उन कृत्यों को त्याग दूँगा ॥ ९ -१० ॥
कथयस्व च विस्रब्धो निर्भयं विगतज्वरः ।
कथयन्ति यथा पौराः पापा जनपदेषु च ॥ ११ ॥
' तुम विश्वस्त और निश्चिन्त होकर बेखटके कहो । पुरवासी और जनपदके लोग मेरे विषयमें किस प्रकार अशुभ चर्चाएँ करते हैं ' ॥ ११ ॥
राघवेणैवमुक्तस्तु भद्रः सुरुचिरं वचः ।
प्रत्युवाच महाबाहुं प्राञ्जलिः सुसमाहितः ॥ १२ ॥
श्रीरघुनाथजीके ऐसा कहनेपर भद्रने हाथ जोड़कर एकाग्रचित्त हो उन महाबाहु श्रीरामसे यह परम सुन्दर बात कही - ॥ १२ ॥
शृणु राजन् यथा पौराः कथयन्ति शुभाशुभम् ।
चत्वरापणरथ्यासु वनेषूपवनेषु च ॥ १३ ॥
' राजन्! सुनिये, पुरवासी मनुष्य चौराहोंपर, बाजार में, सड़कों पर तथा वन और उपवनमें भी आपके विषय में किस प्रकार शुभ और अशुभ बातें कहते हैं? यह बता रहा हूँ । १३ ।
दुष्करं कृतवान् रामः समुद्रे सेतुबन्धनम् ।
अश्रुतं पूर्वकैः कैश्चिद् देवैरपि सदानवैः ॥ १४ ॥
' वे कहते हैं ' श्रीरामने समुद्रपर पुल बाँधकर दुष्कर कर्म किया है । ऐसा कर्म तो पहलेके किन्हीं देवताओं और दानवोंने भी नहीं सुना होगा ॥ १४ ॥
रावणश्च दुराधर्षो हतः सबलवाहनः ।
वानराश्च वशं नीता ऋक्षाश्च सह राक्षसैः ॥ १५ ॥
“ श्रीरामद्वारा दुर्धर्षं रावण सेना और सवारियोसहित मारा गया तथा राक्षसोंसहित रीछ और वानर भी वशमें कर लिये गये ॥ १५ ॥
हत्वा च रावणं संख्ये सीतामाहृत्य राघवः ।
अमर्ष पृष्ठतः कृत्वा स्ववेश्म पुनरानयत् ॥ १६ ॥
" " परंतु एक बात खटकती है, युद्ध में रावणको मारकर श्रीरघुनाथजी सीताको अपने घर ले आये । उनके मन में सीताके चरित्रको लेकर रोष या अमर्ष नहीं हुआ ॥ १६ ॥
कीदृशं हृदये तस्य सीतासम्भोगजं सुखम् ।
अङ्कमारोप्य तु पुरा रावणेन बलाद्धताम् ॥ १७ ॥
लङ्कामपि पुरा नीतामशोकवनिकां गताम् ।
रक्षसां वशमापन्नां कथं रामो न कुत्स्यति ॥ १८ ॥
अस्माकमपि दारेषु सहनीयं भविष्यति ।
यथा हि कुरुते राजा प्रजास्तमनुवर्तते ॥ १ ९ ॥
" " उनके हृदय में सीता - सम्भोगजनित सुख कैसा लगता होगा? पहले रावणने बलपूर्वक सीताको गोद में उठाकर उनका अपहरण किया था; फिर वह उन्हें लङ्कामें भी ले गया और वहाँ उसने अन्तःपुरके क्रीडा - कानन अशोकवनिकामें रक्खा । इस प्रकार राक्षसोंके वशमें होकर वे बहुत दिनोंतक रहीं तो भी श्रीराम उनसे घृणा क्यों नहीं करते हैं । अब हमलोगोंको भी स्त्रियोंकी ऐसी बातें सहनी पड़ेंगी; क्योंकि राजा जैसा करता है, प्रजा भी उसीका अनुकरण करने लगती है ' ॥१७- १ ९ ॥
एवं बहुविधा वाचो वदन्ति पुरवासिनः ।
नगरेषु च सर्वेषु राजन् जनपदेषु च ॥ २० ॥
' राजन्! इस प्रकार सारे नगर और जनपद में पुरवासी मनुष्य बहुत - सी बातें कहते हैं ' ॥ २० ॥
तस्यैवं भाषितं श्रुत्वा राघवः परमार्तवत् ।
उवाच सुहृदः सर्वान् कथमेतद् वदन्तु माम् ॥ २१ ॥
भद्रकी यह बात सुनकर श्रीरघुनाथजीने अत्यन्त पीड़ित होकर समस्त सुहृदोंसे पूछा - ' आपलोग भी मुझे बतावें, यह कहाँतक ठीक है ' ॥ २१ ॥
सर्वे तु शिरसा भूमावभिवाद्य प्रणम्य च ।
प्रत्यूचू राघवं दीनमेवमेतन्न संशयः ॥ २२ ॥
तब सबने धरतीपर मस्तक टेककर श्रीरामचन्द्रजीको प्रणाम करके दीनतापूर्ण वाणी में कहा - ' प्रभो! भद्रका यह कथन ठीक है, इसमें तनिक भी संशय नहीं है? ॥ २२ ॥
श्रुत्वा तु वाक्यं काकुत्स्थः सर्वेषां समुदीरितम् ।
विसर्जयामास तदा वयस्याञ्छत्रुसूदनः । २३ ॥
सबके मुखसे यह बात सुनकर शत्रुसूदन श्रीरामने तत्काल उन सब सुहृदोंको बिदा कर दिया ॥ २३ ॥
इत्यार्षे श्रीमद्रामायणे वाल्मीकीये आदिकाव्ये उत्तरकाण्डे त्रिचत्वारिंशः सर्गः ॥ ४३ ॥
इस प्रकार श्रीवाल्मीकिनिर्मित आर्षरामायण आदिकाव्यके उत्तरकाण्डमें तैंतालीसवाँ सर्ग पूरा हुआ ॥ ४३ ॥
पृष्ठ 788
पाठ पढ़ें पाठ छिपाएँ
उत्तरकाण्डे चतुश्चत्वारिंशः सर्गः १५६ ९ चतुश्चत्वारिंशः सर्गः श्रीरामके बुलाने से सब भाइयोंका उनके पास आना
विसृज्य तु सुहृद्वर्ग बुद्धया निश्चित्य राघवः ।
समीपे द्वाःस्थमासीनमिदं वचनमब्रवीत् ॥ १ ॥
मित्रमण्डलीको विदा करके श्रीरघुनाथजीने बुद्धि से विचार-कर अपना कर्तव्य निश्चित किया और निकटवर्ती द्वारपालसे इस प्रकार कहा ॥ १ ॥
शीघ्रमानय सौमित्रिं लक्ष्मणं शुभलक्षणम् ।
भरतं च महाभागं शत्रुघ्नमपराजितम् ॥ २ ॥
' तुम जाकर शीघ्र ही महाभाग भरत, सुमित्राकुमार शुभ-लक्षण लक्ष्मण तथा अपराजित वीर शत्रुघ्न को भी यहाँ बुला लाओ ' ॥ २ ॥
रामस्य वचनं श्रुत्वा द्वाःस्थो मूर्ध्नि कृताञ्जलिः ।
लक्ष्मणस्य गृहं गत्वा प्रविवेशानिवारितः ॥ ३ ॥
श्रीरामचन्द्रजीका यह आदेश सुनकर द्वारपालने मस्तक पर अञ्जलि बाँधकर उन्हें प्रणाम किया और लक्ष्मण के घर जाकर बेरोक - टोक उसके भीतर प्रवेश किया ॥ ३ ॥
उवाच सुमहात्मानं वर्धयित्वा कृताञ्जलिः ।
द्रष्टुमिच्छति राजा त्वां गम्यतां तत्र मा चिरम् ॥ ४ ॥
वहाँ हाथ जोड़ जय - जयकार करते हुए उसने महात्मा लक्ष्मण से कहा - ' कुमार! महाराज आपसे मिलना चाहते हैं । अतः शीघ्र चलिये, विलम्ब न कीजिये ' ॥ ४ ॥
वाढमित्येव सौमित्रिः कृत्वा राघवशासनम् ।
प्राद्रवद् रथमारुह्य राघवस्य निवेशनम् ॥ ५ ॥
तब सुमित्राकुमार लक्ष्मणने ' बहुत अच्छा ' कहकर श्रीरामचन्द्रजी के आदेशको शिरोधार्य किया और तत्काल रथ-पर बैठकर वे श्रीरघुनाथजीके महलकी ओर तीव्रगति से चले |
प्रयान्तं लक्ष्मणं दृष्ट्वा द्वाःस्थो भरतमन्तिकात् ।
उवाच भरतं तत्र वर्धयित्वा कृताञ्जलिः ॥ ६ ॥
विनयावनतो भूत्वा राजा त्वां द्रष्टुमिच्छति । लक्ष्मणको जाते देख द्वारपाल भरतके पास गया और उन्हें हाथ जोड़ वहाँ जय जयकार करके विनीतभावसे बोला-' प्रभो! महाराज आपसे मिलना चाहते हैं ' ॥ ६३ ॥
भरतस्तु वचः श्रुत्वा द्वाःस्थाद् रामसमीरितम् ॥ ७ ॥
उत्पपातासनात् तूर्ण पद्भ्यामेव महाबलः । श्रीरामके भेजे हुए द्वारपालके मुख से यह बात सुनकर महाबली भरत तुरंत अपने आसन से उठ खड़े हुए और पैदल ही चल दिये ॥ ७३ ॥
दृष्ट्वा प्रयान्तं भरतं त्वरमाणः कृताञ्जलिः ॥ ८ ॥
शत्रुघ्नभवनं गत्वा ततो वाक्यमुवाच ह । भरतको जाते देख द्वारपाल बड़ी उतावली के साथ शत्रुघ्न-के भवनमें गया और हाथ जोड़कर बोला- ॥ ८३ ॥
एह्यागच्छ रघुश्रेष्ठ राजा त्वां द्रष्टुमिच्छति ॥ ९ ॥
वा ० रा ० ५.११.१७-गतो हि लक्ष्मणः पूर्व भरतश्च महायशाः । ' रघुश्रेष्ठ! आइये, चलिये, राजा श्रीराम आपको देखना चाहते हैं । श्रीलक्ष्मणजी और महायशस्वी भरतजी पहले ही जा चुके हैं ' ॥ ९ ३ ॥ श्रुत्वा तु वचनं तस्य शत्रुघ्नः परमासनात् ॥ १० ॥
शिरसा वन्द्य धरणीं प्रययौ यत्र राघवः । द्वारपालकी बात सुनकर शत्रुघ्न अपने उत्तम आसन से उठे और धरती पर माथा टेककर मन - ही - मन श्रीरामकी वन्दना करके तुरंत उनके निवासस्थान की ओर चल दिये ॥ १०३ ॥
द्वाःस्थस्त्वागभ्य रामाय सर्वानेव कृताञ्जलिः ॥ ११ ॥
निवेदयामास तथा भ्रातॄन् स्वान् समुपस्थितान् । द्वारपालने आकर श्रीरामसे हाथ जोड़कर निवेदन किया कि प्रभो! आपके सभी भाई द्वारपर उपस्थित हैं ' ॥ ११३ ॥
कुमारानागताञ्छ्रुत्वा चिन्ताव्याकुलितेन्द्रियः ॥ १२ ॥
अवाङ्मुखो दीनमना द्वाःस्थं वचनमब्रवीत् ।
प्रवेशय कुमारांस्त्वं मत्समीपं त्वरान्वितः ॥ १३ ॥
एतेषु जीवितं मह्यमेते प्राणाः प्रिया मम । कुमारों का आगमन सुनकर चिन्तासे व्याकुल इन्द्रियवाले श्रीरामने नीचे मुख किये दुखी मनसे द्वारपालको आदेश दिया -- ' तुम तीनों राजकुमारोंको जल्दी मेरे पास ले आओ । मेरा जीवन इन्हीं पर अवलम्बित है । ये मेरे प्यारे प्राणस्वरूप हैं ' ॥ १२–१३३ ॥ आज्ञप्तास्तु नरेन्द्रेण कुमाराः शुक्लवाससः ॥ १४ ॥
प्रहाः प्राञ्जलयो भूत्वा विविशुस्ते समाहिताः । महाराजकी आज्ञा पाकर वे श्वेत वस्त्रधारी कुमार सिर झुकाये हाथ जोड़े एकाग्रचित्त हो भवनके भीतर गये ॥ १४३ ॥
ते तु दृष्ट्वा मुखं तस्य सग्रहं शशिनं यथा ॥ १५ ॥
संध्यागतमिवादित्यं प्रभया परिवर्जितम् । उन्होंने श्रीरामका मुख इस तरह उदास देखा, मानो चन्द्रमापर ग्रह लग गया हो । वह संध्याकालके सूर्यकी भाँति प्रभाशून्य हो रहा था ॥ १५३ ॥
बाष्पपूर्णे च नयने दृष्ट्वा रामस्य धीमतः ।
हतशोभं यथा पद्मं मुखं वीक्ष्य च तस्य ते ॥ १६ ॥
उन्होंने बारंबार देखा बुद्धिमान् श्रीरामके दोनों नेत्रों में आँसू भर आये थे और उनके मुखारविन्दकी शोभा छिन गयी थी ॥ १६ ॥
ततोऽभिवाद्य त्वरिताः पादौ रामस्य मूर्धभिः ।
तस्थुः समाहिताः सर्वे रामस्त्वश्रूण्यवर्तयत् ॥ १७ ॥
तदनन्तर उन तीनों भाइयोंने तुरंत श्रीराम के चरणों में मस्तक रखकर प्रणाम किया । फिर वे सब - के - सब प्रेम में
पृष्ठ 789
पाठ पढ़ें पाठ छिपाएँ
१५७० श्रीमद्वाल्मीकीय रामायणे समाधिस्थ से होकर पड़ गये । उस समय श्रीराम आँसू बहा रहे थे ॥ १७ ॥
तान् परिष्वज्य बाहुभ्यामुत्थाप्य च महाबलः ।
आसनेष्वासतेत्युक्त्वा ततो वाक्यं जगाद ह ॥ १८ ॥
महाबली रघुनाथजीने दोनों भुजाओंसे उठाकर उन सबका आलिङ्गन किया और कहा-- ' इन आसनोंपर बैठो । ' जब वे बैठ गये, तब उन्होंने फिर कहा-- ॥ १८ ॥
भवन्तो मम सर्वस्वं भवन्तो जीवितं मम ।
भवद्भिश्च कृतं राज्यं पालयामि नरेश्वराः ॥ १ ९ ॥
' राजकुमारो! तुमलोग मेरे सर्वस्व हो । तुम्हीं मेरे जीवन हो और तुम्हारे द्वारा सम्पादित इस राज्यका मैं पालन करता हूँ ॥ १ ९ ॥ इस्यार्षे श्रीमद्रामायणे वाल्मीकीये आदिकाव्ये
भवन्तः कृतशास्त्रार्था बुद्ध्या च परिनिष्ठिताः ।
सम्भूय च मदर्थोऽयमन्वेष्टव्यो नरेश्वराः ॥ २० ॥
' नरेश्वरो! तुम सभी शास्त्रोंके ज्ञाता और उनमें बताये कर्तव्यका पालन करनेवाले हो । तुम्हारी बुद्धि भी परिपक्व है । इस समय मैं जो कार्य तुम्हारे सामने उपस्थित करनेवाला हूँ, उसका तुम सबको मिलकर सम्पादन करना चाहिये ' ॥ २० ॥
तथा वदति काकुत्स्थे अवधानपरायणाः ।
उद्विग्नमनसः सर्वे किं नु राजाभिधास्यति ॥ २१ ॥
श्रीरामचन्द्रजीके ऐसा कहनेपर सभी भाई चौकन्ने हो गये । सबका चित्त उद्विग्न हो गया और सभी सोचने लगे-' न जाने महाराज हमसे क्या कहेंगे? ' ॥ २१ ॥
उत्तरकाण्डे चतुश्चत्वारिंशः सर्गः ॥ ४४ ॥
इस प्रकार श्रीवाल्मीकिनिर्मित आर्षरामायण आदिकाव्य के उत्तरकाण्डमें चौवालीसवाँ सर्ग पूरा हुआ ॥ ४४ ॥
पञ्चचत्वारिंशः सर्गः श्रीरामका भाइयोंके समक्ष सर्वत्र फैले हुए लोकापवादकी चर्चा करके सीताको वनमें छोड़ आनेके लिये
तेषां समुपविष्टानां सर्वेषां दीनचेतसाम् ।
उवाच वाक्यं काकुत्स्थो मुखेन परिशुष्यता ॥ १ ॥
इस प्रकार सब भाई दुखी मनसे वहाँ बैठे हुए थे 1 उस समय श्रीरामने सूखे मुखसे उनके सामने यह बात कही ।
शृणुत भद्रं वो मा कुरुध्वं मनोऽन्यथा ।
पौराणां मम सीतायां यादृशी वर्तते कथा ॥ २ ॥
" बन्धुओ! तुम्हारा कल्याण हो । तुम सब लोग मेरी बात सुनो । मनको इधर - उधर न ले जाओ । पुरवासियों के यहाँ मेरे और सीता के विषय में जैसी चर्चा चल रही है, उसीको बता रहा हूँ ॥ २ ॥
पौरापवादः सुमहांस्तथा जनपदस्य च ।
वर्तते मयि बीभत्सा सा मे मर्माणि कृन्तति ॥ ३ ॥
" इस समय पुरवासियों और जनपदके लोगोंमें सीताके सम्बन्धमें महान् अपवाद फैला हुआ है । मेरे प्रति भी उनका बड़ा घृणापूर्ण भाव है । उन सबकी वह घृणा मेरे मर्मस्थलको विदीर्ण किये देती है ॥ ३ ॥
अहं किल कुले जात इक्ष्वाकूणां महात्मनाम् ।
सीतापि सत्कुले जाता जनकानां महात्मनाम् ॥ ४ ॥
' मैं इक्ष्वाकुवंशी महात्मा नरेशोंके कुलमें उत्पन्न हुआ हूँ । सीताने भी महात्मा जनकों के उत्तम कुलमें जन्म लिया ॥ ४ ॥
जानासि त्वं यथा सौम्य दण्डके विजने वने ।
रावणेन हृता सीता स च विध्वंसितो मया ॥ ५ ॥
" सौम्य लक्ष्मण! तुम तो यह जानते ही हो कि किस प्रकार लक्ष्मणको आदेश देना रावण निर्जन दण्डकारण्यसे उन्हें हरकर ले गया था और मैंने उसका विध्वंस भी कर डाला ॥ ५ तत्र मे बुद्धिरुत्पन्ना जनकस्य अत्रोषितामिमां सीतामानयेयं ' उसके बाद लङ्कामें ही जानकी में यह विचार उत्पन्न हुआ था कि रह लेनेपर भी मैं इन्हें राजधानीमें प्रत्ययार्थं ततः सीता विवेश प्रत्यक्षं तव सौमित्रे देवानां ॥
सुतां प्रति ।
कथं पुरीम् ॥ ६ ॥
के विषयमें मेरे अन्तःकरण-इनके इतने दिनोंतक यहाँ कैसे ले जा सकूँगा ॥ ६ ॥
ज्वलनं तदा ।
हव्यवाहनः ॥ ७ ॥
अपापां मैथिलीमाह वायुञ्चाकाशगोचरः ।
चन्द्रादित्यौ च शंसेते सुराणां संनिधौ पुरा ॥ ८ ॥
ऋषीणां चैव सर्वेषामपापां जनकात्मजाम् । ' सुमित्रा कुमार! उस समय अपनी पवित्रताका विश्वास दिलाने के लिये सीताने तुम्हारे सामने ही अग्निमें प्रवेश किया था और देवताओंके समक्ष स्वयं अग्निदेवने उन्हें निर्दोष बताया था । आकाशचारी वायु, चन्द्रमा और सूर्यने भी पहले देवताओं तथा समस्त ऋषियोंके समीप जनकनन्दिनीको निष्पाप घोषित किया था ॥ ७-८३ ॥ एवं शुद्धसमाचारा देवगन्धर्वसंनिधौ ॥ ९ ॥
लङ्काद्वीपे महेन्द्रेण मम हस्ते निवेशिता । " इस प्रकार विशुद्ध आचारवाली सीताको देवताओं और गन्धर्वोके समीप साक्षात् देवराज इन्द्रने लङ्काद्वीपके अंदर मेरे हाथमें सौंपा था! ९ ३ ॥ अन्तरात्मा च मे वेत्ति सीतां शुद्धां यशस्विनीम् ॥ १० ॥
पृष्ठ 790
पाठ पढ़ें पाठ छिपाएँ
उत्तरकाण्डे पञ्चचत्वारिंशः सर्गः ततो गृहीत्वा वैदेहीमयोध्यामहमागतः । “ मेरी अन्तरात्मा भी यशस्विनी सीताको शुद्ध समझती है । इसीलिये मैं इन विदेहनन्दिनीको साथ लेकर अयोध्या आया था ॥ १०३ ॥
अयं तु मे महान् वादः शोकश्च हृदि वर्तते ॥ ११ ॥
पौरापवादः सुमहांस्तथा जनपदस्य च । " परंतु अब यह महान् अपवाद फैलने लगा है ।
पुरवासियों और जनपद के लोगोंमें मेरी बड़ी निन्दा हो रही है ।
इसके लिये मेरे हृदयमें बड़ा शोक है ॥ ११३ ॥
अकीर्तिर्यस्य गीयेत लोके भूतस्य कस्यचित् ॥ १२ ॥
पतत्येवाधमाँल्लोकान् यावच्छब्दः प्रकीर्त्यते । " जिस किसी भी प्राणीकी अपकीर्ति लोकमें सबकी चर्चा-का विषय बन जाती है, वह अधम लोकों ( नरकों ) में गिर जाता है और जबतक उस अपयशकी चर्चा होती है तबतक वहीं पड़ा रहता है ॥ १२३ ॥
अकीर्तिर्निन्द्यते देवैः कीर्तिलोकेषु पूज्यते ॥ १३ ॥
कीर्त्यर्थे तु समारम्भः सर्वेषां सुमहात्मनाम् । ' देवगण लोकोंमें अपकीर्तिकी निन्दा और कीर्तिकी प्रशंसा करते हैं । समस्त श्रेष्ठ महात्माओंका सारा शुभ आयोजन उत्तम कीर्ति की स्थापना के लिये ही होता है ॥ १३३ ॥
अप्यहं जीवितं जह्यां युष्मान् वा पुरुषर्षभाः ॥ १४ ॥
अपवादभयाद्भीतः किं पुनर्जनकात्मजाम् । ‘ नरश्रेष्ठ बन्धुओ! मैं लोकनिन्दाके भयसे अपने प्राणोंको और तुम सबको भी त्याग सकता हूँ । फिर सीताको त्यागना कौन बड़ी बात है? ॥ १४३ ॥
तस्माद्भवन्तः पश्यन्तु पतितं शोकसागरे ॥ १५ ॥
नहि पश्याम्यहं भूतं किंचिद् दुःखमतोऽधिकम् । ‘ अतः तुमलोग मेरी ओर देखो । मैं शोक के समुद्र में गिर गया हूँ । इससे बढ़कर कभी कोई दुःख मुझे उठाना पड़ा हो, इसकी मुझे याद नहीं है ॥ १५३ ॥
श्वस्त्वं प्रभाते सौमित्रे सुमन्त्राधिष्ठितं रथम् ॥ १६ ॥
आरुह्य सीतामारोप्य विषयान्ते समुत्सृज । ' अतः सुमित्रा कुमार! कल सबेरे तुम सारथि सुमन्त्र के द्वारा संचालित रथपर आरूढ़ हो सीताको भी उसीपर चढ़ाकर इस राज्य की सीमा के बाहर छोड़ दो!! १६३ ॥ गङ्गायास्तु परे पारे वाल्मीकेस्तु महात्मनः ॥ १७ ॥
आश्रमो दिव्यसंकाशस्तमसातीरमाश्रितः ।
' गङ्गा के उस पार तमसाके तटपर महात्मा वाल्मीकिमुनि-का दिव्य आश्रम है ॥ १७३ ॥
इत्यार्षे श्रीमद्रामायणे वाल्मीकीये आदिकाव्ये १५७१ तत्रैतां विजने देशे विसृज्य रघुनन्दन ॥ १८ ॥
शीघ्रमागच्छ सौमित्रे कुरुष्व वचनं मम ।
न चास्मि प्रतिवक्तव्यः सीतां प्रति कथंचन ॥ १ ९ ॥
‘ रघुनन्दन! उस आश्रमके निकट निर्जन वनमें तुम सीताको छोड़कर शीघ्र लौट आओ । सुमित्रानन्दन! मेरी इस आज्ञाका पालन करो 1 । सीताके विषय में मुझसे किसी तरह कोई दूसरी बात तुम्हें नहीं कहनी चाहिये ॥ १८-१९ ॥
तस्मात् त्वं गच्छ सौमित्रे नात्र कार्या विचारणा ।
अप्रीतिर्हि परा मह्यं त्वयैतत् प्रतिवारिते ॥ २० ॥
' इसलिये लक्ष्मण! अब तुम जाओ । इस विषय में कोई सोच - विचार न करो 1 । यदि मेरे इस निश्चय में तुमने किसी प्रकारकी अड़चन डाली तो मुझे महान् कष्ट होगा ॥ २० ॥
शापिता हि मया यूयं पादाभ्यां जीवितेन च ।
ये मां वाक्यान्तरे ब्रूयुरनुनेतुं कथंचन ॥ २१ ॥
अहिता नाम ते नित्यं मदभीष्टविघातनात् । " मैं तुम्हें अपने चरणों और जीवनकी शपथ दिलाता हूँ, मेरे निर्णय के विरुद्ध कुछ न कहो । जो मेरे इस कथन के बीच-में कूदकर किसी प्रकार मुझसे अनुनय - विनय करनेके लिये कुछ कहेंगे, वे मेरे अभीष्ट कार्यमें बाधा डालने के कारण सदाके लिये मेरे शत्रु होंगे ॥ २१३ ॥
मानयन्तु भवन्तो मां यदि मच्छासने स्थिताः ॥ २२ ॥
इतोऽद्य नीयतां सीता कुरुष्व वचनं मम । ' यदि तुमलोग मेरा सम्मान करते हो और मेरी आज्ञामें रहना चाहते हो तो अब सीताको यहाँसे वनमें ले जाओ । मेरी इस आज्ञाका पालन करो ॥ २२३ ॥
पूर्वमुक्तोऽहमनया गङ्गातीरेऽहमाश्रमान् ॥ २३ ॥
पश्येयमिति तस्याश्च कामः संवर्त्यतामयम् । ' सीताने पहले मुझसे कहा था कि मैं गङ्गातटपर ऋषियों-के आश्रम देखना चाहती हूँ; अतः उनकी यह इच्छा भी पूर्ण की जाय ' ॥ २३३ ॥
एवमुक्त्वा तु काकुत्स्थो बाप्पेण पिहितेक्षणः ॥ २४ ॥
संविवेश स धर्मात्मा भ्रातृभिः परिवारितः ।
शोकसंविग्नहृदयो निशश्वास यथा द्विपः ॥ २५ ॥
इस प्रकार कहते - कहते श्रीरघुनाथजीके दोनों नेत्र आँसुओं से भर गये । फिर वे धर्मात्मा श्रीराम अपने भाइयोंके साथ महलमें चले गये । उस समय उनका हृदय शोकसे व्याकुल था और वे हाथी के समान लंबी साँस खींच रहे थे ॥ २४-२५ ॥ उत्तरकाण्डे पञ्चचत्वारिंशः सर्गः ॥ ४५ ॥
इस प्रकार श्रीवाल्मीकिनिर्मित आर्षरामायण आदिकाव्यके उत्तरकाण्डमें पैंतालीसवाँ सर्ग पूरा हुआ ॥ ४५ ॥