श्रीगणेशाय नमः।
श्रीमद्भगवद्गीता शाङ्करभाष्य हिन्दी अनुवादसहित — पृष्ठ 141–150
श्रीमद्भगवद्गीता शाङ्करभाष्य हिन्दी अनुवादसहित · Gita Press, Gorakhpur · पृष्ठ 141–150
पृष्ठ 141
पाठ पढ़ें पाठ छिपाएँ
* शांकरभाष्य अध्याय ४ * १४१ न हि परस्य संशयः परेण छेत्तव्यतां प्राप्तो क्योंकि एकका संशय दूसरेके द्वारा छेदन करनेकी शङ्का यहाँ प्राप्त नहीं होती जिससे कि ( ऐसी शङ्काको दूर करनेके उद्देश्यसे ) ' आत्मनः ' येन स्वस्य इति विशिष्यते अत आत्मविषयः विशेषण दिया जावे, अतः ( यही समझना चाहिये कि ) आत्मविषयक होनेसे भी अपना कहा जा सकता है । ( सुतरां संशयको ' अपना ' बतलाना अपि स्वस्य एव भवति । असंगत नहीं है । ) छित्त्वा एनं संशयं स्वविनाशहेतुभूतं योगं अतः अपने नाशके कारणरूप इस संशयको आतिष्ठ कुरु इत्यर्थः । ( उपर्युक्त प्रकारसे ) काटकर पूर्ण ज्ञानकी प्राप्तिके सम्यग्दर्शनोपायकर्मानुष्ठानम् उपायरूप कर्मयोगमें स्थित हो और हे भारत! अब उत्तिष्ठ इदानीं युद्धाय भारत इति ॥ ४२ ॥ युद्धके लिये खड़ा हो जा ॥
इति श्रीमहाभारते शतसाहस्त्र्यां संहितायां वैयासिक्यां भीष्म-पर्वणि श्रीमद्भगवद्गीतासूपनिषत्सु ब्रह्मविद्यायां योगशास्त्रे श्रीकृष्णार्जुनसंवादे ज्ञानकर्मसन्यासयोगो नाम चतुर्थोऽध्यायः ॥ ४ ॥
इति श्रीमत्परमहंसपरिव्राजकाचार्यगोविन्दभगवत्पूज्यपादशिष्य श्रीमच्छंकर-भगवतः कृतौ श्रीभगवद्गीताभाष्ये ब्रह्मयज्ञप्रशंसा नाम चतुर्थोऽध्यायः ॥४ ॥
४२ ॥
पृष्ठ 142
पाठ पढ़ें पाठ छिपाएँ
ॐ पञ्चमोऽध्यायः ' कर्मण्यकर्म यः पश्येत् ' इत्यारभ्य ' स युक्तः कृत्स्नकर्मकृत्’‘ज्ञानाग्निदग्धकर्माणम् ' ' शारीरं केवलं कर्म कुर्वन् ’ ‘ यदृच्छालाभसन्तुष्टः ' ‘ ब्रह्मार्पणं ब्रह्म हविः ' ' कर्मजान्विद्धि तान्सर्वान् ' ' सर्वं कर्माखिलं पार्थ’‘ज्ञानाग्निः सर्वकर्माणि ' ' योगसन्न्यस्तकर्माणम् ' इत्यन्तैः वचनैः सर्वकर्मसन्यासम् अवोचद् । भगवान् । ' छित्त्वैनं संशयं योगमातिष्ठ ' इति अनेन वचनेन योगं च कर्मानुष्ठानलक्षणम् अनुतिष्ठ इति उक्तवान् । तयोः उभयोः च कर्मानुष्ठानकर्मसन्यासयोः स्थितिगतिवत् परस्परविरोधाद् एकेन सह कर्तुम् अशक्यत्वात् कालभेदेन च अनुष्ठानविधानाभावाद् अर्थाद् एतयोः अन्यतरकर्तव्यताप्राप्तौ सत्याम्, यत् प्रशस्यतरम् एतयोः कर्मानुष्ठानकर्मसन्यासयोः तत् कर्तव्यं न इतरद् इति एवं मन्यमानः प्रशस्यतरबुभुत्सया अर्जुन उवाच ' सन्यासं कर्मणां कृष्ण ' इत्यादिना । ननु च आत्मविदो ज्ञानयोगेन निष्ठां प्रतिपिपादयिषन् पूर्वोदाहृतैः वचनैः भगवान् सर्वकर्मसन्यासम् अवोचद् न तु अनात्मज्ञस्य अतः च कर्मानुष्ठानकर्मसन्यासयोः भिन्नपुरुष -विषयत्वाद् अन्यतरस्य प्रशस्यतरत्वबुभुत्सया प्रश्न: अनुपपन्नः । ' कर्मण्यकर्म यः पश्येत् ' इस पदसे लेकर ' स युक्तः कृत्स्नकर्मकृत् ' ' ज्ञानाग्निदग्धकर्माणम् ' ' शारीरं केवलं कर्म कुर्वन् ' ' यदृच्छालाभसन्तुष्टः ' ' ब्रह्मार्पणं ब्रह्म हविः ' ' कर्मजान्विद्धि तान्सर्वान् ' ' सर्वं कर्माखिलं पार्थ ' ' ज्ञानाग्निः सर्वकर्माणि ' ' योगसंन्यस्तकर्माणम् ' यहाँतकके वचनोंसे भगवान्ने सब कर्मोंके संन्यासका वर्णन किया । तथा ' छित्त्वैनं संशयं योगमातिष्ठ ' इस वचनसे यह भी कहा कि कर्मानुष्ठानरूप योगमें स्थित हो अर्थात् कर्म कर । उन दोनोंका, अर्थात् कर्मयोग और कर्मसंन्यासका, स्थिति और गतिकी भाँति परस्पर विरोध होनेके कारण, एक पुरुषद्वारा एक साथ ( उनका ) अनुष्ठान किया जाना असम्भव है और कालके भेदसे अनुष्ठान करनेका विधान नहीं है, इसलिये स्वभावसे ही इन दोनोंमेंसे किसी एककी ही कर्तव्यता प्राप्त होती है, अतएव कर्मयोग और कर्मसंन्यास – इन दोनोंमें जो श्रेष्ठतर हो, वही करना चाहिये दूसरा नहीं, ऐसा मानता हुआ अर्जुन, दोनोंमेंसे श्रेष्ठतर साधन पूछनेकी इच्छासे ' संन्यासं कर्मणां कृष्ण ' इत्यादि वचन बोला-पू ० - पूर्वोक्त वचनोंसे तो भगवान्ने ज्ञानयोगद्वारा आत्मज्ञानीकी निष्ठाका प्रतिपादन करनेकी इच्छासे केवल आत्मज्ञानीके लिये ही सब कर्मोंका संन्यास कहा है, आत्मतत्त्वको न जाननेवालेके लिये नहीं । अतः कर्मानुष्ठान और कर्मसंन्यास —– यह दोनों भिन्न– भिन्न पुरुषोंद्वारा अनुष्ठान किये जानेयोग्य होनेके कारण दोनोंमेंसे किसी एककी श्रेष्ठतरता जाननेकी इच्छासे प्रश्न करना नहीं बन सकता ।
पृष्ठ 143
पाठ पढ़ें पाठ छिपाएँ
* शांकरभाष्य अध्याय ५ * १४३ सत्यम् एव त्वदभिप्रायेण प्रश्नो न उप-पद्यते प्रष्टुः स्वाभिप्रायेण पुनः प्रश्नो युज्यते एव इति वदामः । कथम्— पूर्वोदाहृतैः वचनैः भगवता कर्मसन्यासस्य कर्तव्यतया विवक्षितत्वात् प्राधान्यम्, अन्तरेण च कर्तारं तस्य कर्तव्यत्वासम्भवात्, अनात्मविद् अपि कर्ता पक्षे प्राप्तः अनूद्यते एव न पुनः आत्मवित्कर्तृकत्वम् एव सन्न्यासस्य विवक्षितम् इति । एवं मन्वानस्य अर्जुनस्य कर्मानुष्ठानकर्म-सन्यासयोः अविद्वत्पुरुषकर्तृकत्वम् अपि अस्ति इति पूर्वोक्तेन प्रकारेण तयोः परस्परविरोधाद् अन्यतरस्य कर्तव्यत्वे प्राप्ते प्रशस्यतरं च कर्तव्यं न इतरद् इति प्रशस्यतरविविदिषया प्रश्नो न अनुपपन्नः । प्रतिवचनवाक्यार्थनिरूपणेन अपि प्रष्टुः अभिप्राय एवम् एव इति गम्यते । कथम्— सन्न्यासकर्मयोगौ निःश्रेयसकरौ तयोः तु कर्मयोगो विशिष्यते इति प्रतिवचनम् । एतद् निरूप्यं किम् अनेन आत्म-वित्कर्तृकयोः सन्न्यासकर्मयोगयोः निःश्रेयसकरत्वं प्रयोजनम् उक्त्वा तयोः एव कुतश्चिद् विशेषात् कर्मसन्यासात् कर्मयोगस्य विशिष्टत्वम् उच्यते आहोस्विद् अनात्मवित्कर्तृकयोः सन्न्यास-कर्मयोगयोः तद् उभयम् उच्यते इति ॥ उ०— ठीक है, तुम्हारे अभिप्रायसे तो प्रश्न नहीं बन सकता; परंतु इसमें हमारा यह कहना है कि प्रश्न-कर्ताके अपने अभिप्रायसे तो प्रश्न बन ही सकता है । पू ० – सो कैसे? उ ० – पूर्वोक्त वचनोंसे भगवान्ने कर्मसंन्यासको कर्तव्यरूपसे वर्णन किया है । इससे उसकी प्रधानता सिद्ध होती है । किंतु बिना कर्ताके उसकी कर्तव्यता असम्भव है [ इसलिये एक पक्षमें अज्ञानी भी संन्यासका कर्ता हो जाता है, ( सुतरां ) उसीका अनुमोदन किया जाता है, ] केवल आत्मज्ञानी - कर्तृक ही संन्यास होता है, यह कहना अभीष्ट नहीं है । इस प्रकार कर्मानुष्ठान और कर्मसंन्यास – यह दोनों अज्ञानीद्वारा भी किये जा सकते हैं, ऐसा माननेवाले अर्जुनका, दोनोंमेंसे एक श्रेष्ठतर साधन जाननेकी इच्छासे प्रश्न करना, अयुक्त नहीं है । क्योंकि पूर्वोक्त प्रकारसे उन दोनोंका परस्पर विरोध होनेके कारण दोनोंमेंसे किसी एककी ही कर्तव्यता प्राप्त होती है । ऐसा होनेसे जो श्रेष्ठतर हो उसे ही करना चाहिये, दूसरेको नहीं । उत्तरमें कहे हुए भगवान्के वचनोंका अर्थ निरूपण करनेसे भी, प्रश्नकर्ताका यही अभिप्राय प्रतीत होता है I पू ० – कैसे? उ०- - संन्यास और कर्मयोग यह दोनों ही कल्याणकारक हैं और उन दोनोंमेंसे कर्मयोग श्रेष्ठ है — यह भगवान्का उत्तर है I इसमें विचारनेकी बात यह है कि इस प्रतिवचनसे आत्मज्ञानीद्वारा किये हुए संन्यास और कर्मयोगका कल्याणकारकतारूप प्रयोजन बतलाकर उन दोनोंमेंसे ही किसी विशेषताके कारण, कर्मसंन्यासकी अपेक्षा कर्मयोगकी श्रेष्ठता कही गयी है । अथवा अज्ञानीद्वारा किये हुए संन्यास और कर्मयोगके विषयमें यह दोनों बातें कही गयी हैं ।
पृष्ठ 144
पाठ पढ़ें पाठ छिपाएँ
१४४ * श्रीमद्भगवद्गीता * किं च अतो यदि आत्मवित्कर्तृकयोः सन्न्यासकर्मयोगयोः निःश्रेयसकरत्वं तयोः तु कर्मसन्यासात् कर्मयोगस्य विशिष्टत्वम् उच्यते यदि वा अनात्मवित्कर्तृकयोः सन्न्यासकर्म-योगयोः तद् उभयम् उच्यते इति । अत्र उच्यते, आत्मवित्कर्तृकयोः सन्न्यास-कर्मयोगयोः असम्भवात् तयोः निःश्रेयसकरत्व-वचनं तदीयात् च कर्मसन्न्यासात् कर्मयोगस्य विशिष्टत्वाभिधानम् इति एतद् उभयम् अनुपपन्नम् । यदि अनात्मविदः कर्मसन्यासः तत्प्रतिकूलः च कर्मानुष्ठानलक्षणः कर्मयोगः सम्भवेतां तदा तयोः निःश्रेयसकरत्वोक्तिः कर्मयोगस्य च कर्मसन्यासाद् विशिष्टत्वाभिधानम् इति एतद् उभयम् उपपद्यते । आत्मविदः तु सन्न्यासकर्मयोगयोः असम्भवात् तयोः निःश्रेयसकरत्वाभिधानं कर्मसन्न्यासात् च कर्मयोगो विशिष्यते इति च अनुपपन्नम् । अत्र आह, किम्, आत्मविदः सन्न्यासकर्म-योगयोः अपि असम्भव आहोस्विद् अन्यतरस्य असम्भवो यदा च अन्यतरस्य असम्भवः तदा किं कर्मसन्न्यासस्य उत कर्मयोगस्य इति असम्भवे कारणं च वक्तव्यम् इति । अत्र उच्यते, आत्मविदो निवृत्तमिथ्याज्ञान-त्वात् विपर्ययज्ञानमूलस्य कर्मयोगस्य असम्भवः स्यात् । पू ० – इससे क्या मतलब? चाहे आत्मवेत्ताद्वारा किये हुए संन्यास और कर्मयोगकी कल्याणकारकता और उन दोनोंमें संन्यासकी अपेक्षा कर्मयोगकी श्रेष्ठता कही गयी हो अथवा चाहे अज्ञानीद्वारा किये हुए संन्यास और कर्मयोगके विषयमें ही वे दोनों बातें कही गयी हों । उ ० – - आत्मज्ञानीकर्तृक कर्मसंन्यास और कर्मयोगका होना असम्भव है, इस कारण उन दोनोंको कल्याणकारक कहना और उसके किये हुए कर्मसंन्यासकी अपेक्षा कर्मयोगको श्रेष्ठ बतलाना, ये दोनों बातें ही नहीं बन सकतीं । यदि कर्मसंन्यास और उसके विरुद्ध कर्मानुष्ठानरूप कर्मयोग इन दोनोंको अज्ञानीकर्तृक मान लिया जाय तो फिर इन दोनों साधकोंको कल्याणकारक बताना और कर्मसंन्यासकी अपेक्षा कर्मयोगको श्रेष्ठ बतलाना-ये दोनों बातें ही बन सकती हैं । परंतु आत्मज्ञानीके द्वारा कर्मसंन्यास और कर्मयोगका होना असम्भव है, इस कारण उन्हें कल्याणकारक कहना एवं कर्मसंन्यासकी अपेक्षा कर्मयोगको श्रेष्ठ बतलाना - ये दोनों बातें नहीं बन सकतीं । पू ० - आत्मज्ञानीके द्वारा कर्मसंन्यास और कर्मयोग दोनोंका ही होना असम्भव है अथवा दोनोंमेंसे किसी एकका ही होना असम्भव है? यदि किसी एकका होना ही असम्भव है तो कर्मसंन्यासका होना असम्भव है या कर्मयोगका? साथ ही उसके असम्भव होनेका कारण भी बतलाना चाहिये । उ ० — आत्मज्ञानीका मिथ्या ज्ञान निवृत्त हो जाता है, अतः उसके द्वारा विपर्यय - ज्ञानमूलक कर्मयोगका होना ही असम्भव है ।
पृष्ठ 145
पाठ पढ़ें पाठ छिपाएँ
* शांकरभाष्य अध्याय ५ * १४५ जन्मादिसर्वविक्रियारहितत्वेन निष्क्रियम् आत्मानम् आत्मत्वेन यो वेत्ति यस्य आत्मविदः सम्यग्दर्शनेन अपास्तमिथ्याज्ञानस्य निष्क्रियात्म-स्वरूपावस्थानलक्षणं सर्वकर्मसन्यासम् उक्त्वा, तद्विपरीतस्य मिथ्याज्ञानमूलकर्तृत्वाभि-मानपुरः सरस्य सक्रियात्मस्वरूपावस्थानरूपस्य कर्मयोगस्य इह शास्त्रे तत्र तत्र आत्मस्वरूपनिरूपणप्रदेशेषु सम्यग्ज्ञानमिथ्या-ज्ञानतत्कार्यविरोधाद् अभावः प्रतिपाद्यते, यस्मात्, तस्मात् आत्मविदो निवृत्तमिथ्या-ज्ञानस्य विपर्ययज्ञानमूलः कर्मयोगो न सम्भवति इति युक्तम् उक्तं स्यात् । केषु केषु पुनः आत्मस्वरूपनिरूपणप्रदेशेषु आत्मविदः कर्माभावः प्रतिपाद्यते इति । अत्र उच्यते ' अविनाशि तु तद्विद्धि ' इति प्रकृत्य ' य एनं वेत्ति हन्तारम् ' ' वेदाविनाशिनं नित्यम् ' इत्यादौ तत्र तत्र आत्मविदः कर्माभाव उच्यते । ननु च कर्मयोगः अपि आत्मस्वरूप-निरूपणप्रदेशेषु तत्र तत्र प्रतिपाद्यते एव तद् यथा ' तस्माद्युध्यस्व भारत ' ' स्वधर्ममपि चावेक्ष्य ' ‘ कर्मण्येवाधिकारस्ते ' इत्यादौ । अतः च कथम् आत्मविदः कर्मयोगस्य असम्भवः स्याद् इति । अत्र उच्यते सम्यग्ज्ञानमिथ्याज्ञानतत्कार्य-विरोधात् । क्योंकि, जो जन्म आदि समस्त विकारोंसे रहित निष्क्रिय आत्माको अपना स्वरूप समझ लेता है, जिसने यथार्थ ज्ञानद्वारा मिथ्याज्ञानको हटा दिया है, उस आत्मज्ञानी पुरुषके लिये निष्क्रिय आत्मस्वरूपसे स्थित हो जानारूप सर्व कर्मोंका संन्यास बतलाकर, इस गीताशास्त्रमें जहाँ - तहाँ आत्मस्वरूपसम्बन्धी निरूपणके प्रकरणोंमें, यथार्थज्ञान, मिथ्याज्ञान और उनके कार्यका परस्पर विरोध होनेके कारण, उपर्युक्त संन्याससे विपरीत मिथ्याज्ञानमूलक कर्तृत्व - अभिमानपूर्वक सक्रिय आत्मस्वरूपमें स्थित होनारूप कर्मयोगके अभावका ही प्रतिपादन किया गया है । इसलिये जिसका मिथ्याज्ञान निवृत्त हो गया है, ऐसे आत्मज्ञानीके लिये मिथ्याज्ञानमूलक कर्मयोग सम्भव नहीं, यह कहना ठीक ही है | पू ० — आत्मस्वरूपका निरूपण करनेवाले किन-किन प्रकरणोंमें ज्ञानीके लिये कर्मोंका अभाव बताते हैं? उ ० — ' उस आत्माको तू अविनाशी समझ ' यहाँसे प्रकरण आरम्भ करके ' जो इस आत्माको मारनेवाला समझता है ' ' जो इस अविनाशी नित्य आत्माको जानता है ' इत्यादि वाक्योंमें जगह - जगह ज्ञानीके लिये कर्मोंका अभाव कहा है । पू ० – इस प्रकार तो आत्मस्वरूप निरूपण करनेवाले स्थानोंमें जगह - जगह कर्मयोगका भी प्रतिपादन किया ही है, जैसे ' इसलिये हे भारत! तू युद्ध कर ' ' स्वधर्मकी ओर देखकर भी तुझे युद्धसे डरना उचित नहीं है ' ' तेरा कर्ममें ही अधिकार है ' इत्यादि । अतः आत्मज्ञानीके लिये कर्मयोगका होना असम्भव कैसे होगा? उ ० — क्योंकि सम्यक् - ज्ञान, मिथ्याज्ञान और उनके कार्यका परस्पर विरोध है ।
पृष्ठ 146
पाठ पढ़ें पाठ छिपाएँ
१४६ * श्रीमद्भगवद्गीता * ' ज्ञानयोगेन साङ्ख्यानाम् ' इति अनेन साङ्ख्यानाम् आत्मतत्त्वविदाम् अनात्मवित्कर्तृक-कर्मयोगनिष्ठातो निष्क्रियात्मस्वरूपावस्थान लक्षणाया ज्ञानयोगनिष्ठायाः पृथक्करणात् । कृतकृत्यत्वेन आत्मविदः प्रयोजनान्त-राभावात् । ' तस्य कार्यं न विद्यते ' इति कर्तव्यान्तराभाव-वचनात् च । ‘ न कर्मणामनारम्भात् ’ ' सन्यासस्तु महाबाहो दुःखमाप्तुमयोगतः ' इत्यादिना च आत्मज्ञानाङ्ग-त्वेन कर्मयोगस्य विधानात् । ' योगारूढस्य तस्यैव शमः कारणमुच्यते ' इति अनेन च उत्पन्नसम्यग्दर्शनस्य कर्मयोगाभाववचनात् । ' शारीरं केवलं कर्म कुर्वन्नाप्नोति किल्बिषम् ' इति च शरीरस्थितिकारणातिरिक्तस्य कर्मणो निवारणात् । ‘ नैव किञ्चित्करोमीति युक्तो मन्येत तत्त्ववित् ' इति अनेन च शरीरस्थितिमात्रप्रयुक्तेषु अपि दर्शनश्रवणादिकर्मसु आत्मयाथात्म्यविदः करोमि इति प्रत्ययस्य समाहितचेतस्तया सदा अकर्तव्यत्वोपदेशात् । आत्मतत्त्वविदः सम्यग्दर्शनविरुद्धो मिथ्या-ज्ञानहेतुकः कर्मयोगः स्वप्ने अपि न सम्भावयितुं शक्यते यस्मात् । तस्माद् अनात्मवित्कर्तृकयोः एव सन्न्यासकर्मयोगयोः निःश्रेयसकरत्ववचनं तदीयात् च कर्मसन्न्यासात् पूर्वोक्तात्मवित्कर्तृक-सर्वकर्मसन्न्यासविलक्षणात् सति एव कर्तृत्व-आत्मतत्त्वको जाननेवाले सांख्ययोगियोंकी निष्क्रिय आत्मस्वरूपसे स्थितिरूप ज्ञानयोगनिष्ठाको ‘ ज्ञानयोगेन साङ्ख्यानाम् ' इस वचनद्वारा अज्ञानियों-द्वारा की जानेवाली कर्मयोगनिष्ठासे पृथक् कर दिया है । कृतकृत्य हो जानेके कारण आत्मज्ञानीके अन्य सब प्रयोजनोंका अभाव हो जाता है । ' उसका कोई कर्तव्य नहीं रहता ' इस कथनसे ज्ञानीके अन्य कर्तव्योंका अभाव बताया गया है । ' कर्मोंका आरम्भ बिना किये ज्ञाननिष्ठा नहीं मिलती ' ' हे महाबाहो! बिना कर्मयोगके संन्यास प्राप्त करना कठिन है ' इत्यादि वचनोंसे कर्मयोगको आत्मज्ञानका अङ्ग बताया गया है । ' उसी योगारूढ़को उपशम कर्तव्य है ' इस वचनसे यथार्थ ज्ञानीके लिये कर्मयोगके अभावका वर्णन है । ' केवल शरीरसम्बन्धी कर्म करता हुआ मनुष्य पापको प्राप्त नहीं होता ' यहाँ भी ज्ञानीके लिये शरीर - स्थितिके कारणरूप कर्मोंसे अतिरिक्त कर्मोंका निवारण किया गया है । तथा ' तत्त्ववेत्ता योगी ऐसा माने कि मैं कुछ भी नहीं करता ' इस कथनसे केवल शरीर - यात्रा के लिये किये जानेवाले दर्शन, श्रवण आदि कर्मोंमें भी यथार्थदर्शीके लिये ' मैं करता हूँ ' इस प्रत्ययको समाहितचित्तद्वारा हटानेका उपदेश है । इन सब कारणोंसे आत्मवेत्ता पुरुषके लिये यथार्थ-दर्शनसे विरुद्ध तथा मिथ्याज्ञानसे होनेवाला कर्मयोग स्वप्नमें भी सम्भव नहीं माना जा सकता । इसलिये यहाँ अज्ञानीके संन्यास और कर्मयोगको ही कल्याणकारक बताया है और उस अज्ञानीके संन्यासकी अपेक्षा ही ( कर्मयोगकी श्रेष्ठताका विधान है ) । अर्थात् जो पहले कहे हुए आत्मज्ञानीके संन्याससे विलक्षण है तथा जो कर्तापनके ज्ञानसे युक्त होनेके कारण
पृष्ठ 147
पाठ पढ़ें पाठ छिपाएँ
* शांकरभाष्य अध्याय ५ * १४७ विज्ञाने कर्मैकदेशविषयाद् यमनियमादिसहितत्वेन च दुरनुष्ठेयत्वात् सुकरत्वेन च कर्मयोगस्य विशिष्टत्वाभिधानम् इति । एवं प्रतिवचनवाक्यार्थनिरूपणेन अपि पूर्वोक्तः प्रष्टुः अभिप्रायो निश्चीयते इति स्थितम् । ‘ ज्यायसी चेत्कर्मणस्ते ' इति अत्र ज्ञानकर्मणोः सहासम्भवे यत् श्रेय एतयोः तद् मे ब्रूहि इति एवं पृष्टः अर्जुनेन भगवान् साङ्ख्यानां सन्न्यासिनां ज्ञानयोगेन निष्ठा पुनः कर्मयोगेन योगिनां निष्ठा प्रोक्ता इति निर्णयं चकार । न च सन्न्यसनाद् एव केवलात् सिद्धिं समधिगच्छति इति वचनाद् ज्ञानसहितस्य सिद्धिसाधनत्वम् इष्टं कर्मयोगस्य च विधानात् । ज्ञानरहितः सन्न्यासः श्रेयान् किंवा कर्मयोगः श्रेयान् इति एतयोः विशेषबुभुत्सया-अर्जुन उवाच— सन्यासं कर्मणां कृष्ण यच्छ्रेय एतयोरेकं तन्मे सन्यासं परित्यागं कर्मणां शास्त्रीयाणाम् अनुष्ठानविशेषाणां शंससि कथयसि इति एतत् । पुनः योगं च तेषाम् एव अनुष्ठानम् अवश्य -कर्तव्यत्वं शंससि । अतो मे कतरत् श्रेय इति संशयः किं कर्मानुष्ठानं श्रेयः किंवा तद्धानम् इति । | एकदेशीय * कर्मसंन्यास है और यम - नियमादि साधनोंसे युक्त होनेके कारण अनुष्ठान करनेमें कठिन है, ऐसे संन्यासकी अपेक्षा कर्मयोग सुकर है, अत: उसकी श्रेष्ठताका विधान है । इस प्रकार भगवान्द्वारा दिये हुए उत्तरके अर्थका निरूपण करनेसे भी प्रश्नकर्ताका अभिप्राय पहले बतलाया हुआ ही निश्चित होता है, यह सिद्ध हुआ । ' ज्यायसी चेत्कर्मणस्ते ' इस श्लोकसे ज्ञान और कर्मका एक साथ साधन होना असम्भव समझकर इन दोनोंमें जो कल्याणकर है, वह मुझसे कहिये, इस प्रकार अर्जुनद्वारा पूछे जानेपर भगवान्ने यह निर्णय किया कि सांख्ययोगियोंकी अर्थात् संन्यासियोंकी निष्ठा ज्ञानयोगसे और योगियोंकी निष्ठा कर्मयोगसे कही गयी है । केवल संन्यास करनेमात्रसे ही सिद्धिको प्राप्त नहीं होता है, इस वचनसे ज्ञानसहित संन्यासको ही सिद्धिका साधन माना है, साथ ही कर्मयोगका भी विधान किया है, इसलिये ज्ञानरहित संन्यास कल्याणकर है अथवा कर्मयोग, इन दोनोंकी विशेषता जाननेकी इच्छासे अर्जुन बोले-पुनर्योगं च
च शंससि ।
ब्रूहि सुनिश्चितम् ॥१ ॥
आप पहले तो शास्त्रोक्त बहुत प्रकार अनुष्ठानरूप कर्मोंका त्याग करनेके लिये कहते हैं अर्थात् उपदेश करते हैं और फिर उनके अनुष्ठानकी अवश्य-कर्तव्यतारूप योगको भी बतलाते हैं । इसलिये मुझे यह शङ्का होती है कि इनमेंसे कौन - सा श्रेयस्कर है । कर्मोंका अनुष्ठान करना कल्याणकर है अथवा उनका त्याग करना? * ऐसे संन्यासमें गृहस्थाश्रमके कर्मोंका तो त्याग है, पर साथ ही संन्यास आश्रमके कर्मोंमें अभिमान रहता है, इसलिये यह एकदेशीय संन्यास है ।
पृष्ठ 148
पाठ पढ़ें पाठ छिपाएँ
१४८ * श्रीमद्भगवद्गीता * प्रशस्यतरं च अनुष्ठेयम् अतः च यत् श्रेयः प्रशस्यतरम् एतयोः कर्मसन्न्यासकर्मानुष्ठानयोः यदनुष्ठानात् श्रेयोऽवाप्तिः मम स्याद् इति मन्यसे तद् एकम् अन्यतरत् सहैकपुरुषानुष्ठेयत्वा-सम्भवाद् मे ब्रूहि सुनिश्चितम् अभिप्रेतं तव इति ॥ १ ॥
जो श्रेष्ठतर हो उसीका अनुष्ठान करना चाहिये, इसलिये इन कर्मसंन्यास और कर्मयोगमें जो श्रेष्ठ हो अर्थात् जिसका अनुष्ठान करनेसे आप यह मानते हैं कि मुझे कल्याणकी प्राप्ति होगी, उस भलीभाँति निश्चय किये हुए एक ही अभिप्रायको अलग करके कहिये; क्योंकि एक पुरुषद्वारा एक साथ दोनोंका अनुष्ठान होना असम्भव है ॥ १ ॥
स्वाभिप्रायम् आचक्षाणो निर्णयाय- अर्जुनके प्रश्नका निर्णय करनेके लिये भगवान् श्रीभगवान् उवाच- अपना अभिप्राय बतलाते हुए बोले-सन्न्यासः कर्मयोगश्च निःश्रेयसकरावुभौ । तयोस्तु कर्मसन्यासात्कर्मयोगो विशिष्यते ॥ २ ॥
सन्यासः कर्मणां परित्यागः कर्मयोगः च तेषाम् अनुष्ठानं तौ उभौ अपि निःश्रेयसकरौ निःश्रेयसं मोक्षं कुर्वाते । ज्ञानोत्पत्तिहेतुत्वेन उभौ यद्यपि निःश्रेयसकरौ तथापि तयोः तु निःश्रेयसहेत्वोः कर्मसन्यासात् केवलात् कर्मयोगो विशिष्यते इति कर्मयोगं स्तौति ॥ २ ॥
संन्यास - कर्मोंका परित्याग और कर्मयोग उनका अनुष्ठान करना, ये दोनों ही कल्याणकारक अर्थात् मुक्ति देनेवाले हैं । यद्यपि ज्ञानकी उत्पत्तिमें हेतु होनेसे ये दोनों ही कल्याणकारक हैं तथापि कल्याणके उन दोनों कारणोंमें
ज्ञानरहित केवल संन्यासकी अपेक्षा कर्मयोग श्रेष्ठ है ।
इस प्रकार भगवान् कर्मयोगकी स्तुति करते हैं ॥ २ ॥
कस्मात् इति आह— ज्ञेयः स नित्यसन्यासी यो निर्द्वन्द्वो हि हि महाबाहो ज्ञेयो ज्ञातव्यः स कर्मयोगी नित्यसन्यासी इति, यो न द्वेष्टि किञ्चिद् न काङ्क्षति, दुःखसुखे तत्साधने च एवंविधो यः कर्मणि वर्तमानः अपि स नित्यसन्यासी इति ज्ञातव्य इत्यर्थः । निर्द्वन्द्वो द्वन्द्ववर्जितो हि यस्माद् महाबाहो सुखं बन्धाद् अनायासेन प्रमुच्यते ॥ ३ ॥
( कर्मयोग श्रेष्ठ ) कैसे है? इसपर कहते हैं—
न द्वेष्टि न काङ्क्षति ।
सुखं बन्धात्प्रमुच्यते ॥ ३ ॥
उस कर्मयोगीको सदा संन्यासी ही समझना चाहिये कि जो न तो द्वेष करता है और न किसी वस्तुकी आकाङ्क्षा ही करता है । अर्थात् जो सुख, दुःख और उनके साधनोंमें उक्त प्रकारसे राग-द्वेषरहित हो गया है, वह कर्ममें बर्तता हुआ भी सदा संन्यासी ही है ऐसे समझना चाहिये । क्योंकि हे महाबाहो! राग - द्वेषादि द्वन्द्वोंसे रहित हुआ पुरुष सुखपूर्वक — अनायास ही बन्धन से मुक्त हो जाता है ॥३ ॥
पृष्ठ 149
पाठ पढ़ें पाठ छिपाएँ
* शांकरभाष्य अध्याय ५ * १४ ९ सन्न्यासकर्मयोगयोः भिन्नपुरुषानुष्ठेययोः भिन्न पुरुषोंद्वारा अनुष्ठान करनेयोग्य परस्पर विरुद्ध विरुद्धयोः फले अपि विरोधो युक्तो न तु कर्मसंन्यास और कर्मयोगके फलमें भी विरोध होना उभयोः निःश्रेयसकरत्वम् एव इति प्राप्ते इदम् चाहिये, दोनोंका कल्याणरूप एक ही फल कहना ठीक उच्यते- नहीं, इस शङ्काके प्राप्त होनेपर यह कहा जाता है- —
साङ्ख्ययोगौ पृथग्बालाः प्रवदन्ति न पण्डिताः ।
एकमप्यास्थितः सम्यगुभयोर्विन्दते फलम् ॥४ ॥
साङ्ख्ययोगौ पृथग् विरुद्धभिन्नफलौ बालाः प्रवदन्ति न पण्डिताः । पण्डिताः तु ज्ञानिन एकं फलम् अविरुद्धम् इच्छन्ति । कथम् एकम् अपि साङ्ख्ययोगयोः सम्यग् आस्थितः सम्यग् अनुष्ठितवान् इत्यर्थः, उभयो: विन्दते फलम् । उभयोः तद् एव हि निःश्रेयसं फलम् अतो न फले विरोधः अस्ति । ननु सन्न्यासकर्मयोगशब्देन प्रस्तुत्य साङ्ख्ययोगयोः फलैकत्वं कथम् इह अप्रकृतं ब्रवीति । न एष दोष:, यद्यपि अर्जुनेन सन्यासं कर्मयोगं च केवलम् अभिप्रेत्य प्रश्नः कृतः, भगवान् तु तदपरित्यागेन एव स्वाभिप्रेतं च विशेषं संयोज्य शब्दान्तरवाच्यतया प्रतिवचनं ददौ, साङ्ख्ययोगौ इति । तौ एव सन्न्यासकर्मयोगी ज्ञानतदुपायसम -बुद्धित्वादिसंयुक्तौ साङ्ख्ययोगशब्दवाच्यौ इति भगवतो मतम् अतो न अप्रकृतप्रक्रिया इति ॥ ४ ॥
बालबुद्धिवाले ही सांख्य और योग- इन दोनोंको अलग - अलग विरुद्ध फलदायक बतलाते हैं, पण्डित नहीं । ज्ञानी - पण्डितजन तो दोनोंका अविरुद्ध और एक ही फल मानते हैं । क्योंकि सांख्य और योग- इन दोनोंमेंसे एकका भी भलीभाँति अनुष्ठान कर लेनेवाला पुरुष दोनोंका फल पा लेता है । कारण दोनोंका वही ( एक ) कल्याणरूप ( परमपद ) फल है, इसलिये फलमें विरोध नहीं है । पू ० – ' संन्यास ' और ' कर्मयोग ' इन शब्दोंसे प्रकरण उठाकर फिर यहाँ प्रकरणविरुद्ध सांख्य और योगके फलकी एकता कैसे कहते हैं? उ ० – यह दोष नहीं है । यद्यपि अर्जुनने केवल संन्यास और कर्मयोगको पूछनेके अभिप्रायसे ही प्रश्न किया था, परंतु भगवान्ने उसके अभिप्रायको न छोड़कर ही अपना विशेष अभिप्राय जोड़ते हुए ' सांख्य ' और ' योग ' ऐसे इन दूसरे शब्दोंसे उनका वर्णन करके उत्तर दिया है । क्योंकि वे संन्यास और कर्मयोग ही ( क्रमानुसार ) ज्ञानसे और उसके उपायरूप समबुद्धि आदि भावोंसे युक्त हो जानेपर सांख्य और योगके नामसे कहे जाते हैं, यह भगवान्का मत है, अतः यह वर्णन प्रकरणविरुद्ध नहीं है ॥४ ॥
पृष्ठ 150
पाठ पढ़ें पाठ छिपाएँ
१५० * श्रीमद्भगवद्गीता * एकस्य अपि सम्यग् अनुष्ठानात् कथम् एकका भी भली प्रकार अनुष्ठान कर लेनेसे दोनों-उभयोः फलं विन्दते, इति उच्यते- का फल कैसे पा लेता है? इसपर कहा जाता है-यत्साङ्ख्यैः प्राप्यते स्थानं तद्योगैरपि गम्यते I । एकं साङ्ख्यं च योगं च यः पश्यति स पश्यति ॥५ ॥
यत् साङ्ख्यैः ज्ञाननिष्ठैः सन्न्यासिभिः प्राप्यते स्थानं मोक्षाख्यं तद् योगैः अपि । ज्ञानप्राप्त्युपायत्वेन ईश्वरे समर्प्य कर्माणि आत्मनः फलम् अनभिसन्धाय अनुतिष्ठन्ति ये ते योगिनः तैः अपि परमार्थज्ञानसन्यासप्राप्तिद्वारेण गम्यते इति अभिप्रायः । अत एकं साङ्ख्यं योगं च यः पश्यति फलैकत्वात् स सम्यक् पश्यति इत्यर्थः ॥ ५ ॥ ।
सांख्ययोगियोंद्वारा अर्थात् ज्ञाननिष्ठायुक्त संन्यासियोंद्वारा जो मोक्ष नामक स्थान प्राप्त किया जाता है वही कर्मयोगियोंद्वारा भी ( प्राप्त किया जाता है ) । जो पुरुष अपने लिये ( कर्मोंका ) फल न चाहकर सब कर्म ईश्वरमें अर्पण करके और उसे ज्ञानप्राप्तिका उपाय मानकर उनका अनुष्ठान करते हैं वे योगी हैं, उनको भी परमार्थ - ज्ञानरूप संन्यासप्राप्तिके द्वारा ( वही मोक्षरूप फल ) मिलता है । यह अभिप्राय है । इसलिये फलमें एकता होनेके कारण जो सांख्य और योगको एक देखता है वही यथार्थ देखता है ॥ ५ ॥
एवं तर्हि योगात् सन्न्यास एव विशिष्यते, कथं तर्हि इदम् उक्तम् ' तयोस्तु कर्मसन्यासात् कर्मयोगो विशिष्यते ' इति । शृणु तत्र कारणम् । त्वया पृष्टं केवलं कर्मसन्यासं कर्मयोगं च अभिप्रेत्य तयोः अन्यतरः कः श्रेयान् । तदनुरूपं प्रतिवचनं मया उक्तं कर्मसन्यासात् कर्मयोगो विशिष्यते इति ज्ञानम् अनपेक्ष्य | ज्ञानापेक्षः: तु सन्यासः साङ्ख्यम् इति मया अभिप्रेतः । परमार्थयोगः च स एव । यः तु कर्मयोगो वैदिकः स तादर्थ्याद् योगः सन्यास इति च उपचर्यते । कथं तादर्थ्यम्, इति उच्यते-पू ० - यदि ऐसा है तब तो कर्मयोगसे कर्मसंन्यास ही श्रेष्ठ है, फिर यह कैसे कहा कि ' उन दोनोंमें कर्मसंन्यासकी अपेक्षा कर्मयोग श्रेष्ठ है? ' उ ० – उसमें जो कारण है सो सुनो, तुमने केवल कर्मसंन्यास और केवल कर्मयोगके अभिप्रायसे पूछा था कि उन दोनोंमें कौन - सा एक कल्याण-कारक है? उसीके अनुरूप मैंने यह उत्तर दिया कि ज्ञानरहित कर्मसंन्यासकी अपेक्षा तो कर्मयोग ही श्रेष्ठ है । क्योंकि ज्ञानसहित संन्यासको तो मैं सांख्य मानता हूँ और वही परमार्थयोग भी है जो वैदिक ( निष्काम ) कर्मयोग है वह तो उसी ज्ञानयोगका साधन होनेके कारण गौणरूपसे योग और संन्यास कहा जाने लगा है । वह उसीका साधन कैसे है? सो कहते हैं-