श्रीगणेशाय नमः।

श्रीमद्भगवद्गीता शाङ्करभाष्य हिन्दी अनुवादसहित — पृष्ठ 151–160

श्रीमद्भगवद्गीता शाङ्करभाष्य हिन्दी अनुवादसहित · Gita Press, Gorakhpur · पृष्ठ 151–160

पृष्ठ 151

श्रीमद्भगवद्गीता शाङ्करभाष्य हिन्दी अनुवादसहित, पृष्ठ 151 का मूल पृष्ठ
पूरे पर्दे पर देखने के लिये चित्र दबाएँ
पाठ पढ़ें पाठ छिपाएँ

* शांकरभाष्य सन्यासस्तु महाबाहो योगयुक्तो मुनिर्ब्रह्म न सन्यासः तु पारमार्थिको दुःखम् आप्तुं प्राप्तुम् अयोगतो योगेन विना । योगयुक्तो वैदिकेन कर्मयोगेन ईश्वरसमर्पित-रूपेण फलनिरपेक्षेण युक्तो मुनिः मननाद् ईश्वर-स्वरूपस्य मुनिः ब्रह्म परमात्मज्ञानलक्षणत्वात् प्रकृत: सन्यासो ब्रह्म उच्यते ' न्यास इति ब्रह्म ब्रह्म हि परः ' ( ना ० उ ० २ । ७८ ) इति श्रुतेः । ब्रह्म परमार्थसन्यासं परमात्मज्ञाननिष्ठा लक्षणं न चिरेण क्षिप्रम् एव अधिगच्छति प्राप्नोति अतो मया उक्तम् ' कर्मयोगो विशिष्यते ' इति ॥ ६ ॥

अध्याय ५ * १५१

दुःखमाप्तुमयोगतः ।

चिरेणाधिगच्छति ॥ ६ ॥

बिना कर्मयोगके पारमार्थिक संन्यास प्राप्त होना कठिन है - दुष्कर है । तथा फल न चाहकर ईश्वर - समर्पणके भावसे किये हुए वैदिक कर्मयोगसे युक्त हुआ, ईश्वरके स्वरूपका मनन करनेवाला मुनि, ब्रह्मको अर्थात् परमात्मज्ञाननिष्ठारूप पारमार्थिक संन्यासको, शीघ्र ही प्राप्त कर लेता है, इसलिये मैंने कहा कि ' कर्मयोग श्रेष्ठ है ' । परमात्मज्ञानका सूचक होनेसे प्रकरणमें वर्णित संन्यास ही ब्रह्म नामसे कहा गया है, तथा ‘ संन्यास ही ब्रह्म है और ब्रह्म ही पर है ' इस श्रुतिसे भी यही बात सिद्ध होती है ॥६ ॥

यदा पुनः अयं सम्यग्दर्शनप्राप्त्युपाय- जब यह पुरुष सम्यक् ज्ञानप्राप्तिके उपायरूप-त्वेन- —

योगयुक्तो विशुद्धात्मा विजितात्मा जितेन्द्रियः ।

सर्वभूतात्मभूतात्मा कुर्वन्नपि न लिप्यते ॥ ७ ॥

योगेन युक्तो योगयुक्तो विशुद्धात्मा विशुद्ध-सत्त्वो विजितात्मा विजितदेहो जितेन्द्रियः च, सर्वभूतात्मभूतात्मा सर्वेषां ब्रह्मादीनां स्तम्बपर्यन्तानां भूतानाम् आत्मभूत आत्मा प्रत्यक्चेतनो यस्य स सर्वभूतात्मभूतात्मा सम्यग्दर्शी इत्यर्थः । स तत्र एवं वर्तमानो लोकसङ्ग्रहाय कर्म कुर्वन् अपि न लिप्यते न कर्मभिः बध्यते इत्यर्थः ॥ ७ ॥

योगसे युक्त, विशुद्ध अन्तःकरणवाला, विजितात्माशरीरविजयी, जितेन्द्रिय और सब भूतोंमें अपने आत्माको देखनेवाला अर्थात् जिसका अन्तरात्मा ब्रह्मासे लेकर स्तम्बपर्यन्त सम्पूर्ण भूतोंका आत्मरूप हो गया हो; ऐसा, यथार्थ ज्ञानी हो जाता है । तब इस प्रकार स्थित हुआ वह पुरुष लोकसंग्रहके लिये कर्म करता हुआ भी उनसे लिप्त नहीं होता अर्थात् कर्मोंसे नहीं बँधता ॥७ ॥

न च असौ परमार्थतः करोति अतः - I वास्तवमें वह कुछ करता भी नहीं है, इसलिये -नैव किञ्चित्करोमीति युक्तो मन्येत मन्येत तत्त्ववित् ।

पृष्ठ 152

श्रीमद्भगवद्गीता शाङ्करभाष्य हिन्दी अनुवादसहित, पृष्ठ 152 का मूल पृष्ठ
पूरे पर्दे पर देखने के लिये चित्र दबाएँ
पाठ पढ़ें पाठ छिपाएँ

१५२ * श्रीमद्भगवद्गीता * न एव किञ्चित् करोमि इति युक्तः समाहितः आत्माके यथार्थ स्वरूपका नाम तत्त्व है उसको सन् मन्येत चिन्तयेत् तत्त्वविद् आत्मनो याथात्म्यं जाननेवाला तत्त्वज्ञानी - परमार्थदर्शी, समाहित होकर ऐसे तत्त्वं वेत्ति इति तत्त्ववित् परमार्थदर्शी इत्यर्थः । | माने कि मैं कुछ भी नहीं करता । कदा कथं वा तत्त्वम् अवधारयन् मन्येत तत्त्वको समझकर कब और किस प्रकार ऐसे इति उच्यते- माने? सो कहते हैं— पश्यञ्शृण्वन्स्पृशञ्जिघ्रन्नश्नन्नन्गच्छन्स्वपञ्श्वसन् ॥८ ॥

प्रलपन्विसृजन्गृह्णन्नुन्मिषन्निमिषन्नपि I इन्द्रियाणीन्द्रियार्थेषु वर्तन्त इति धारयन्॥९ ॥

मन्येत इति पूर्वेण सम्बन्धः । यस्य एवं तत्त्वविदः सर्वकार्यकरणचेष्टासु कर्मसु अकर्म एव पश्यतः सम्यग्दर्शिनः तस्य सर्वकर्मसन्यासे एव अधिकारः कर्मणः अभाव-दर्शनात् । न हि मृगतृष्णिकायाम् उदकबुद्ध्या पानाय प्रवृत्त उदकाभावज्ञाने अपि तत्र एव पान-प्रयोजनाय प्रवर्तते ॥ ८ - ९ ॥ ( देखता, सुनता, छूता, सूँघता, खाता, चलता, सोता, श्वास लेता, बोलता, त्याग करता, ग्रहण करता तथा आँखोंको खोलता और मूँदता हुआ भी इन्द्रियाँ इन्द्रियोंके विषयमें बर्त रही हैं ऐसे समझकर ) ऐसे माने कि ' मैं कुछ भी नहीं करता । ' इस प्रकार इसका पहलेके आधे श्लोकसे सम्बन्ध है । जो इस प्रकार तत्त्वज्ञानी है अर्थात् सब इन्द्रियाँ और अन्तःकरणोंकी चेष्टारूप कर्मोंमें अकर्म देखनेवाला है, वह अपनेमें कर्मोंका अभाव देखता है, इसलिये उस यथार्थ ज्ञानीका सर्वकर्मसंन्यासमें ही अधिकार है । क्योंकि मृगतृष्णिकामें जल समझकर उसको पीनेके लिये प्रवृत्त हुआ मनुष्य उसमें जलके अभावका ज्ञान हो जानेपर फिर भी वही जल पीनेके लिये प्रवृत्त नहीं होता ॥ ८ - ९ ॥ यः तु पुनः अतत्त्ववित् प्रवृत्तः च कर्मयोगे— ब्रह्मण्याधाय कर्माणि सङ्गं लिप्यते न स पापेन ब्रह्मणि ईश्वरे आधाय निक्षिप्य तदर्थं करोमि इति भृत्य इव स्वाम्यर्थं सर्वाणि कर्माणि मोक्षे अपि फले सङ्गं त्यक्त्वा करोति यः सर्वकर्माणि । परंतु जो तत्त्वज्ञानी नहीं है और कर्मयोगमें लगा हुआ है ( यानी ) –

त्यक्त्वा करोति यः ।

पद्मपत्रमिवाम्भसा ॥ १० ॥

जो ' स्वामीके लिये कर्म करनेवाले नौकरकी भाँति मेँ ईश्वरके लिये करता हूँ ' इस भावसे सब कर्मोंको ईश्वरमें अर्पण करके यहाँतक कि मोक्षरूप फलकी भी आसक्ति छोड़कर कर्म करता है ।

पृष्ठ 153

श्रीमद्भगवद्गीता शाङ्करभाष्य हिन्दी अनुवादसहित, पृष्ठ 153 का मूल पृष्ठ
पूरे पर्दे पर देखने के लिये चित्र दबाएँ
पाठ पढ़ें पाठ छिपाएँ

* शांकरभाष्य अध्याय ५ * १५३ लिप्यते न स पापेन न सम्बध्यते पद्मपत्रम् वह, जैसे कमलका पत्ता जलमें रहकर भी उससे लिप्त नहीं होता, वैसे ही पापोंसे लिप्त नहीं इव अम्भसा उदकेन ॥ १० ॥ होता ॥ १० ॥

केवलं सत्त्वशुद्धिमात्रफलम् एव तस्य कर्मणः उसके कर्मोंका फल तो केवल अन्तःकरणकी स्यात्, यस्मात्— शुद्धिमात्र ही होता है, क्योंकि—

कायेन मनसा बुद्धया केवलैरिन्द्रियैरपि ।

योगिनः कर्म कुर्वन्ति सङ्गं त्यक्त्वात्मशुद्धये ॥ ११ ॥

कायेन देहेन मनसा बुद्ध्या च केवलैः ममत्ववर्जितैः ईश्वराय एव कर्म करोमि न मम फलाय इति ममत्वबुद्धिशून्यैः इन्द्रियैः अपि केवलशब्दः कायादिभिः अपि प्रत्येकं सम्बध्यते सर्वव्यापारेषु ममतावर्जनाय, योगिनः कर्मिणः कर्म कुर्वन्ति सङ्गं त्यक्त्वा फलविषयम् आत्मशुद्धये सत्त्वशुद्धये इत्यर्थः । तस्मात् तत्र एव तव अधिकार इति कुरु कर्म एव ॥ ११ ॥

योगी लोग केवल यानी ' मैं सब कर्म ईश्वरके लिये ही करता हूँ, अपने फलके लिये नहीं । ' इस भावसे जिनमें ममत्वबुद्धि नहीं रही है ऐसे शरीर, मन, बुद्धि और इन्द्रियोंसे फलविषयक आसक्तिको छोड़कर आत्मशुद्धिके लिये अर्थात् अन्तःकरणकी शुद्धिके लिये कर्म करते हैं । सभी क्रियाओंमें ममताका निषेध करनेके लिये ' केवल ' शब्दका काया आदि सभी शब्दोंके साथ सम्बन्ध है । तेरा भी उसीमें अधिकार है, इसलिये तू भी कर्म ही कर ॥ ११ ॥

यस्मात् च- - क्योंकि-युक्तः कर्मफलं त्यक्त्वा शान्तिमाप्नोति नैष्ठिकीम् ।

अयुक्तः कामकारेण फले सक्तो निबध्यते ॥१२ ॥

युक्त ईश्वराय कर्माणि न मम फलाय इति ' सब कर्म ईश्वरके लिये ही हैं, मेरे फलके लिये एवं समाहितः सन् कर्मफलं त्यक्त्वा परित्यज्य नहीं ' इस प्रकार निश्चयवाला योगी, कर्मफलका त्याग शान्तिं मोक्षाख्याम् आप्नोति नैष्ठिकीं निष्ठायां करके ज्ञाननिष्ठामें होनेवाली मोक्षरूप परम शान्तिको भवाम् । प्राप्त हो जाता है । सत्त्वशुद्धिज्ञानप्राप्तिसर्वकर्मसन्यासज्ञान- यहाँ पहले अन्त: करणकी शुद्धि, फिर ज्ञानप्राप्ति, फिर सर्व - कर्म - संन्यासरूप ज्ञाननिष्ठाकी प्राप्ति – इस प्रकार क्रमसे परम शान्तिको प्राप्त होता है, इतना निष्ठाक्रमेण इति वाक्यशेषः । वाक्य अधिक समझ लेना चाहिये ।

पृष्ठ 154

श्रीमद्भगवद्गीता शाङ्करभाष्य हिन्दी अनुवादसहित, पृष्ठ 154 का मूल पृष्ठ
पूरे पर्दे पर देखने के लिये चित्र दबाएँ
पाठ पढ़ें पाठ छिपाएँ

१५४ * श्रीमद्भगवद्गीता * यः तु पुनः अयुक्तः असमाहितः कामकारेण करणं कारः कामस्य कारः कामकारः तेन कामकारेण कामप्रेरिततया इत्यर्थः । मम फलाय

इदं करोमि कर्म इति एवं फले सक्तो निबध्यते ।

अतः त्वं युक्तो भव इत्यर्थः ॥ १२ ॥

परंतु जो अयुक्त है अर्थात् उपर्युक्त निश्चयवाला नहीं है वह कामकी प्रेरणासे ' अपने फलके लिये यह कर्म मैं करता हूँ ' इस प्रकार फलमें आसक्त होकर बँधता है । इसलिये तू युक्त हो अर्थात् उपर्युक्त निश्चयवाला हो, यह अभिप्राय है । करणका नाम कार है, कामके करणका नाम कामकार है, उसमें तृतीया विभक्ति जोड़नेसे कामके कारणसे अर्थात् ' कामकी प्रेरणासे ' यह अर्थ हुआ ॥ १२ ॥

यः तु परमार्थदर्शी सः - परंतु जो यथार्थ ज्ञानी है वह-सर्वकर्माणि मनसा सन्न्यस्यास्ते सुखं वशी । नवद्वारे पुरे देही नैव सर्वाणि कर्माणि सर्वकर्माणि सन्न्यस्य परित्यज्य नित्यं नैमित्तिकं काम्यं प्रतिषिद्धं च सर्वकर्माणि तानि मनसा विवेकबुद्धया कर्मादौ अकर्म-सन्दर्शनेन सन्त्यज्य इत्यर्थः, आस्ते तिष्ठति सुखम् । त्यक्तवाङ्मनःकायचेष्टो निरायासः प्रसन्नचित्त आत्मनः अन्यत्र निवृत्तबाह्यसर्वप्रयोजन इति सुखम् आस्ते इति उच्यते । वशी जितेन्द्रिय इत्यर्थः, क्व कथम् आस्ते इति आह-नवद्वारे पुरे सप्त शीर्षण्यानि आत्मन उपलब्धिद्वाराणि अर्वाग् द्वे मूत्रपुरीषविसर्गार्थे तैः द्वारैः नवद्वारं पुरम् उच्यते । शरीरं पुरम् इव पुरम् आत्मैकस्वामिकम्, तदर्थप्रयोजनैः च इन्द्रियमनोबुद्धिविषयैः अनेकफलविज्ञानस्य उत्पादकैः पौरैः इव अधिष्ठितम्, तस्मिन् नवद्वारे

पुरे देही सर्वं कर्म सन्यस्य आस्ते ।

कुर्वन्न कारयन् ॥१३ ॥

( वशी - – जितेन्द्रिय पुरुष ) समस्त कर्मोंको मनसे छोड़कर अर्थात् नित्य, नैमित्तिक, काम्य और निषिद्ध— इन सब कर्मोंको कर्मादिमें अकर्म - दर्शनरूप विवेक-बुद्धिके द्वारा त्यागकर सुखपूर्वक स्थित हो जाता है । मन, वाणी और शरीरकी चेष्टाको छोड़कर, परिश्रमरहित, प्रसन्नचित्त और आत्मासे अतिरिक्त अन्य सब बाह्य प्रयोजनोंसे निवृत्त हुआ ( वह ) सुखपूर्वक स्थित होता है, ऐसे कहा जाता है । वशी – जितेन्द्रिय पुरुष कहाँ और कैसे रहता है? सो कहते हैं-नौ द्वारवाले पुरमें रहता है | अभिप्राय यह कि दो कान, दो नेत्र, दो नासिका और एक मुख - शब्दादि विषयोंको उपलब्ध करनेके ये सात द्वार शरीरके ऊपरी भागमें हैं और मल - मूत्रका त्याग करनेके लिये दो नीचेके अङ्गमें हैं, इन नौ द्वारोंवाला शरीर पुर कहलाता है । शरीर भी एक पुरकी भाँति पुर है, जिसका स्वामी आत्मा है, उस आत्माके लिये ही जिनके सब प्रयोजन हैं एवं जो अनेक फल और विज्ञानके उत्पादक हैं, उन इन्द्रिय, मन, बुद्धि और विषयरूप पुरवासियोंसे जो युक्त है, उस नौ द्वारवाले पुरमें देही सब कर्मोंको छोड़कर रहता है ।

पृष्ठ 155

श्रीमद्भगवद्गीता शाङ्करभाष्य हिन्दी अनुवादसहित, पृष्ठ 155 का मूल पृष्ठ
पूरे पर्दे पर देखने के लिये चित्र दबाएँ
पाठ पढ़ें पाठ छिपाएँ

* शांकरभाष्य अध्याय ५ * १५५ किं विशेषणेन, सर्वो हि देही सन्यासी असन्यासी वा देहे एव आस्ते, तत्र अनर्थकं विशेषणम् इति । उच्यते यः तु अज्ञो देही देहेन्द्रियसङ्घात-मात्रात्मदर्शी स सर्वो गेहे भूमौ आसने वा आसे इति मन्यते ॥ न हि देहमात्रात्मदर्शिनो गेहे इव देहे आसे इति प्रत्ययः सम्भवति । देहादिसङ्घातव्यतिरिक्तात्मदर्शिनः तु देहे आसे इति प्रत्यय उपपद्यते । परकर्मणां च परस्मिन् आत्मनि अविद्यया अध्यारोपितानां विद्यया विवेकज्ञानेन मनसा सन्यास उपपद्यते । उत्पन्नविवेकज्ञानस्य सर्वकर्मसन्यासिनः अपि गेहे इव देहे एव नवद्वारे पुरे आसनम् प्रारब्धफलकर्मसंस्कारशेषानुवृत्त्या देहे एव विशेषविज्ञानोत्पत्तेः । देहे एव आस्ते इति अस्ति एव विशेषणफलं विद्वदविद्वत्प्रत्ययभेदापेक्षत्वात् । यद्यपि कार्यकरणकर्माणि अविद्यया आत्मनि अध्यारोपितानि सन्न्यस्य आस्ते इति उक्तं तथापि आत्मसमवायि तु कर्तृत्वं कारयितृत्वं च स्याद् इति आशङ्क्य आह— न एव कुर्वन् स्वयं न कार्यकरणानि कारयन् क्रियासु प्रवर्तयन् । पू ० – इस विशेषणसे क्या सिद्ध हुआ? संन्यासी हो चाहे असंन्यासी, सभी जीव शरीरमें ही रहते हैं । इस स्थलमें विशेषण देना व्यर्थ है । उ ० — जो अज्ञानी जीव शरीर और इन्द्रियोंके संघातमात्रको आत्मा माननेवाले हैं । वे सब ' घरमें भूमिपर या आसनपर बैठता हूँ ' ऐसे ही माना करते हैं; क्योंकि देहमात्रमें आत्मबुद्धियुक्त अज्ञानियोंको ' घरकी भाँति शरीरमें रहता हूँ ' यह ज्ञान होना सम्भव नहीं । परंतु ' देहादिसंघातसे आत्मा भिन्न है ' ऐसा जाननेवाले विवेकीको ‘ मैं शरीरमें रहता हूँ ' यह प्रतीति हो सकती है । तथा निर्लेप आत्मामें अविद्यासे आरोपित जो परकीय ( देह - इन्द्रियादिके ) कर्म हैं, उनका विवेक - विज्ञानरूप विद्याद्वारा मनसे संन्यास होना भी सम्भव है । जिससे विवेक - विज्ञान उत्पन्न हो गया है ऐसे सर्वकर्मसंन्यासीका भी घरमें रहनेकी भाँति नौ द्वारवाले शरीररूप पुरमें रहना प्रारब्ध - कर्मोंके अवशिष्ट संस्कारोंकी अनुवृत्तिसे बन सकता है; क्योंकि शरीरमें ही प्रारब्धफलभोगका विशेष ज्ञान होना सम्भव है । अतः ज्ञानी और अज्ञानीकी प्रतीतिके भेदकी अपेक्षासे ‘ देहे एव आस्ते ' इस विशेषणका फल अवश्य ही है । यद्यपि ' कार्य, करण और कर्म जो अविद्यासे आत्मामें आरोपित हैं उन्हें छोड़कर रहता है ' ऐसा कहा है तथापि आत्मासे नित्य सम्बन्ध रखनेवाले कर्तापन और करानेकी प्रेरकता- ये दोनों भाव तो उस ( आत्मा ) -में रहेंगे ही । इस शङ्कापर कहते हैं— स्वयं न करता हुआ और शरीर - इन्द्रियादिसे न करवाता हुआ अर्थात् उनको कर्मोंमें प्रवृत्त न करता हुआ ( रहता है ) ।

पृष्ठ 156

श्रीमद्भगवद्गीता शाङ्करभाष्य हिन्दी अनुवादसहित, पृष्ठ 156 का मूल पृष्ठ
पूरे पर्दे पर देखने के लिये चित्र दबाएँ
पाठ पढ़ें पाठ छिपाएँ

१५६ * श्रीमद्भगवद्गीता * किं यत् तत् कर्तृत्वं कारयितृत्वं च देहिनः स्वात्मसमवायि सत् सन्न्यासाद् न भवति यथा गच्छतो गतिः गमनव्यापारपरित्यागे न स्यात् तद्वत् किं वा स्वत एव आत्मनो नास्ति इति । अत्र उच्यते न अस्ति आत्मनः स्वतः कर्तृत्वं कारयितृत्वं च । उक्तं हि - ' अविकार्योऽयमुच्यते ' ' शरीरस्थोऽपि कौन्तेय न करोति न लिप्यते ' इति । ' ध्यायतीव लेलायतीव ' ( बृ ० उ ० ४ । ३ । ४ ) इति च श्रुतेः ॥ १३ ॥

पू ० - जैसे गमन करनेवालेकी गति गमनरूप व्यापारका त्याग करनेसे नहीं रहती, वैसे ही आत्मामें जो कर्तृत्व और कारयितृत्व हैं वह क्या आत्माके नित्य सम्बन्धी होते हुए ही संन्याससे नहीं रहते? अथवा स्वभावसे ही आत्मामें नहीं हैं? उ ० - – आत्मामें कर्तृत्व और कारयितृत्व स्वभावसे ही नहीं हैं; क्योंकि ' यह आत्मा विकाररहित कहा जाता है । ' ' हे कौन्तेय! यह आत्मा शरीरमें स्थित हुआ भी न करता है और न लिप्त होता है । ' ऐसा कह चुके हैं एवं ' ध्यान करता हुआ - सा, क्रिया करता हुआ-सा । ' इस श्रुतिसे भी यही सिद्ध होता है ॥ १३ ॥

न कर्तृत्वं न कर्माणि लोकस्य सृजति प्रभुः ।

न कर्मफलसंयोगं स्वभावस्तु प्रवर्तते ॥ १४ ॥

न कर्तृत्वं कुरु इति न अपि कर्माणि रथघटप्रासादादीनि ईप्सिततमानि लोकस्य सृजति उत्पादयति प्रभुः आत्मा, न अपि रथादिकृतवतः तत्फलेन संयोगं न कर्मफलसंयोगम् । यदि किञ्चिद् अपि स्वतो न करोति न कारयति च देही कः तर्हि कुर्वन् कारयन् च प्रवर्तते इति उच्यते । स्वभावः तु स्व भावः स्वभावः अविद्यालक्षणा प्रकृतिः माया प्रवर्तते ' दैवी हि ' इत्यादिना वक्ष्यमाणा ॥ १४ ॥

देहादिका स्वामी आत्मा न तो ' तू अमुक कर्म कर ' इस प्रकार लोगोंके कर्तापनको उत्पन्न करता है, और न रथ, घट, महल आदि कर्म जो अत्यन्त इष्ट हैं उनको रचता है तथा न रथादि बनानेवालेका उसके कर्म - फलके साथ संयोग ही रचता है— यदि यह देहादिका स्वामी आत्मा स्वयं कुछ भी नहीं करता - कराता, तो फिर यह सब कौन कर रहा और करा रहा है? इसपर कहते हैं— स्वभाव ही बर्तता है अर्थात् जो अपना भाव है, अविद्या जिसका स्वरूप है, जो ' दैवी हि ' इत्यादि

श्लोकोंसे आगे कही जानेवाली है, वह प्रकृति यानी

माया ही सब कुछ कर रही है ॥ १४ ॥

परमार्थतः तु — वास्तवमें तो-नादत्ते कस्यचित्पापं न चैव सुकृतं विभुः ।

अज्ञानेनावृतं ज्ञानं तेन मुह्यन्ति जन्तवः ॥१५ ॥

पृष्ठ 157

श्रीमद्भगवद्गीता शाङ्करभाष्य हिन्दी अनुवादसहित, पृष्ठ 157 का मूल पृष्ठ
पूरे पर्दे पर देखने के लिये चित्र दबाएँ
पाठ पढ़ें पाठ छिपाएँ

* शांकरभाष्य अध्याय ५ * १५७ न आदत्ते न च गृह्णाति भक्तस्य अपि कस्यचित् पापं न च एव आदत्ते सुकृतं भक्तैः प्रयुक्तं विभुः । किमर्थं तर्हि तर्हि भक्तैः भक्तैः पूजादिलक्षणं यागदानहोमादिकं च सुकृतं प्रयुज्यते इति आह-अज्ञानेन आवृतं ज्ञानं विवेकविज्ञानं तेन मुह्यन्ति करोमि कारयामि भोक्ष्ये भोजयामि इति एवं मोहं गच्छन्ति अविवेकिनः संसारिणो जन्तवः ॥ १५ ॥

विभु ( सर्वव्यापी परमात्मा ) किसी भक्त के पापको भी ग्रहण नहीं करता और भक्तोंद्वारा अर्पण किये हुए सुकृतको भी वह नहीं लेता । तो फिर भक्तोंद्वारा पूजा आदि अच्छे कर्म एवं यज्ञ, दान, होम आदि सुकृत कर्म किस लिये अर्पण किये जाते हैं? इसपर कहते हैं— जीवोंका विवेक - विज्ञान अज्ञानसे ढका हुआ है । इस कारण अविवेकी - संसारी जीव ही ' करता हूँ ', ' कराता हूँ ', ' खाता हूँ ', ' खिलाता हूँ ' इस प्रकार मोहको प्राप्त हो रहे हैं ॥ १५ ॥

ज्ञानेन तु तदज्ञानं येषां

येषां नाशितमात्मनः ।

तेषामादित्यवज्ज्ञानं प्रकाशयति तत्परम् ॥ १६ ॥

ज्ञानेन तु येन अज्ञानेन आवृता मुह्यन्ति जिन जीवोंके अन्तःकरणका वह अज्ञान, जिस जन्तवः तद् अज्ञानं येषां जन्तूनां विवेकज्ञानेन अज्ञानसे आच्छादित हुए जीव मोहित होते हैं, आत्मविषयेण नाशितम् आत्मनो भवति, तेषाम् आत्मविषयक विवेक - ज्ञानद्वारा नष्ट हो जाता है, उनका वह ज्ञान सूर्यकी भाँति उस परम परमार्थतत्त्वको आदित्यवद् यथा आदित्यः समस्तं रूपजातम् प्रकाशित कर देता है । अर्थात् जैसे सूर्य समस्त अवभासयति तद्वद् ज्ञानं ज्ञेयं वस्तु सर्वं रूपमात्रको प्रकाशित कर देता है वैसे ही उनका ज्ञान प्रकाशयति तत्परं परमार्थतत्त्वम् ॥ १६ ॥ समस्त ज्ञेय वस्तुको प्रकाशित कर देता है ॥ १६ ॥

यत् परं ज्ञानं प्रकाशितम्- I जो प्रकाशित हुआ परमज्ञान है- — तबुद्धयस्तदात्मानस्तन्निष्ठास्तत्परायणाः I गच्छन्त्यपुनरावृत्तिं तस्मिन् गता बुद्धिः येषां ते तबुद्धयः तदात्मानः तद् एव परं ब्रह्म आत्मा येषां ते तदात्मानः तन्निष्ठा निष्ठा अभिनिवेशः तात्पर्यं सर्वाणि कर्माणि सन्न्यस्य ब्रह्मणि एव

अवस्थानं येषां ते तन्निष्ठाः ।

ज्ञाननिर्धूतकल्मषाः ॥ १७ ॥

उस परमार्थतत्त्वमें जिनकी बुद्धि जा पहुँची है वे तद्बुद्धि ' हैं, वह परब्रह्म ही जिनका आत्मा है वे ' तदात्मा ' हैं, उस ब्रह्ममें ही जिनकी निष्ठा – दृढ़ आत्मभावना — तत्परता है अर्थात् जो सब कर्मोंका संन्यास करके ब्रह्ममें ही स्थित हो गये हैं वे ' तन्निष्ठ ' हैं ।

पृष्ठ 158

श्रीमद्भगवद्गीता शाङ्करभाष्य हिन्दी अनुवादसहित, पृष्ठ 158 का मूल पृष्ठ
पूरे पर्दे पर देखने के लिये चित्र दबाएँ
पाठ पढ़ें पाठ छिपाएँ

१५८ * श्रीमद्भगवद्गीता * तत्परायणा: च तद् एव परम् अयन परा गतिः येषां भवति ते तत्परायणाः केवलात्म -रतय इत्यर्थः । येषां ज्ञानेन नाशितम् आत्मनः अज्ञानं ते गच्छन्ति एवंविधा अपुनरावृत्तिम् अपुन-र्देहसम्बन्धं ज्ञाननिर्धूतकल्मषा यथोक्तेन ज्ञानेन निर्धूता नाशितः कल्मषः पापादिसंसारकारण-दोषा येषां ते ज्ञाननिर्धूतकल्मषा यतय इत्यर्थः ॥ १७ ॥

येषां ज्ञानेन नाशितम् आत्मनः अज्ञानं ते पण्डिताः कथं तत्त्वं पश्यन्ति इति उच्यते— वह परब्रह्म ही जिनका परम अयन - आश्रय— परमगति है अर्थात् जो केवल आत्मामें ही रत हैं वे ' तत्परायण ' हैं, ( इस प्रकार ) जिनके अन्तःकरणका अज्ञान ज्ञानद्वारा नष्ट हो गया है एवं उपर्युक्त ज्ञानद्वारा संसारके कारणरूप पापादि दोष जिनके नष्ट हो चुके हैं, ऐसे ज्ञाननिर्धूतकल्मष संन्यासी अपुनरावृत्तिको अर्थात्, जिस अवस्थाको प्राप्त कर लेनेपर फिर देहसे सम्बन्ध होना छूट जाता है, ऐसी अवस्थाको प्राप्त होते हैं ॥ १७ ॥

जिनके आत्माका अज्ञान ज्ञानद्वारा नष्ट हो चुका है,, वे पण्डितजन परमार्थतत्त्वको कैसे देखते हैं? सो कहते हैं-विद्याविनयसम्पन्ने ब्राह्मणे गवि

गवि हस्तिनि ।

शुनि चैव श्वपाके च पण्डिताः समदर्शिनः ॥ १८ ॥

विद्याविनयसम्पन्ने विद्या च विनयः च विद्या-विनयौ विद्या आत्मनो बोधो विनय उपशमः ताभ्यां विद्याविनयाभ्यां सम्पन्नो विद्याविनय-सम्पन्नो विद्वान् विनीतः च यो ब्राह्मणः तस्मिन ब्राह्मणे गवि हस्तिनि शुनि च एव श्वपाके च पण्डिताः समदर्शिनः । विद्याविनयसम्पन्ने उत्तमसंस्कारवति ब्राह्मणे सात्त्विके मध्यमायां च राजस्यां गवि संस्कार-हीनायाम् अत्यन्तम् एव केवलतामसे हस्त्यादौ च सत्त्वादिगुणैः तज्जैः च संस्कारैः तथा राजसैः तथा तामसैः च संस्कारैः अत्यन्तम् एव अस्पृष्टं समम् एकम् अविक्रियं ब्रह्म द्रष्टुं शीलं येषां ते पण्डिताः समदर्शिनः ॥ १८ ॥

विद्या और विनययुक्त ब्राह्मणमें अर्थात् विद्या— आत्मबोध और विनय – उपरामता – इन दोनों गुणोंसे सम्पन्न जो विद्वान् और विनीत ब्राह्मण है, उस ब्राह्मणमें, गौमें, हाथीमें, कुत्ते और चाण्डालमें भी पण्डितजन समभावसे देखनेवाले ( होते हैं ) । अभिप्राय यह कि उत्तम प्राणी - संस्कारयुक्त विद्याविनयसम्पन्न सात्त्विक ब्राह्मणमें, मध्यम प्राणी-संस्काररहित रजोगुणयुक्त गौमें और ( कनिष्ठ प्राणी ) — अतिशय मूढ़ केवल तमोगुणयुक्त हाथी आदिमें सत्त्वादि गुणोंसे और उनके संस्कारोंसे तथा राजस और तामस संस्कारोंसे सर्वथा ही निर्लेप रहनेवाले, सम, एक निर्विकार ब्रह्मको देखना ही जिनका स्वभाव है वे पण्डित समदर्शी हैं ॥ १८ ॥

ननु अभोज्यान्नाः ते दोषवन्तः ' समासमाभ्यां पू ० - वे ( इस प्रकार देखनेवाले ) दोषयुक्त हैं, उनका अन्न भोजन करने योग्य नहीं; क्योंकि यह विषमसमे पूजात: ' ( गौ ० स्मृ ० १७ । २० ) इति स्मृतिका प्रमाण है कि ' समान गुणशीलवालोंकी विषम पूजा करनेसे और विषम गुणशीलवालोंकी स्मृतेः । सम पूजा करनेसे ( यजमान दोषी होता है ) । '

पृष्ठ 159

श्रीमद्भगवद्गीता शाङ्करभाष्य हिन्दी अनुवादसहित, पृष्ठ 159 का मूल पृष्ठ
पूरे पर्दे पर देखने के लिये चित्र दबाएँ
पाठ पढ़ें पाठ छिपाएँ

* शांकरभाष्य अध्याय ५ * १५ ९ न ते दोषवन्तः । कथम्— । उ ० – वे दोषी नहीं हैं; क्योंकि—

इहैव तैर्जितः सर्गो येषां साम्ये स्थितं मनः ।

निर्दोषं हि समं ब्रह्म तस्माद्ब्रह्मणि ते स्थिताः ॥१ ९ ॥

इह एव जीवद्भिः एव तैः समदर्शिभिः पण्डितैः जितो वशीकृतः सर्गो जन्म येषां साम्ये सर्वभूतेषु ब्रह्मणि समभावे स्थितं निश्चलीभूतं मनः अन्तःकरणम् । निर्दोषं यद्यपि दोषवत्सु श्वपाकादिषु मूढैः तद्दोषैः दोषवद् इव विभाव्यते तथापि तद्दोषैः अस्पृष्टम् इति । निर्दोषं दोषवर्जितं हि यस्मात् । न अपि स्वगुणभेदभिन्नं निर्गुणत्वात् चैतन्यस्य, वक्ष्यति च भगवान् इच्छादीनां क्षेत्रधर्मत्वम् ' अनादित्वाद् निर्गुणत्वात् ' इति च । न अपि अन्त्या विशेषा आत्मनो भेदकाः सन्ति प्रतिशरीरं तेषां सत्त्वे प्रमाणानुपपत्तेः । अतः समं ब्रह्म एकं च तस्माद् ब्रह्मणि एव ते स्थिताः तस्माद् न दोषगन्धमात्रम् अपि तान् स्पृशति, देहादिसङ्घातात्मदर्शनाभिमाना-भावात् । देहादिसङ्घातात्मदर्शनाभिमानवद्विषयं तु तत् सूत्रम् ‘ समासमाभ्यां विषमसमे पूजात: ' इति पूजाविषयत्वविशेषणात् । जिनका अन्तःकरण समतामें अर्थात् सब भूतोंके अन्तर्गत ब्रह्मरूप समभावमें स्थित यानी निश्चल हो गया है, उन समदर्शी पण्डितोंने यहाँ जीवितावस्थामें ही सर्गको यानी जन्मको जीत लिया है अर्थात् उसे अपने अधीन कर लिया है । क्योंकि ब्रह्म निर्दोष ( और सम ) है । यद्यपि मूर्ख लोगोंको दोषयुक्त चाण्डालादिमें उनके दोषोंके कारण आत्मा आत्मा दोषयुक्त दोषयुक्त - - सा सा प्रतीत होता है, तो भी वास्तवमें वह ( आत्मा ) उनके दोषोंसे निर्लिप्त ही है । चेतन आत्मा निर्गुण होनेके कारण अपने गुणके भेदसे भी भिन्न नहीं है । भगवान् भी इच्छादिको क्षेत्रके ही धर्म बतलावेंगे तथा ' अनादि और निर्गुण होनेके कारण ' ( आत्मा लिप्त नहीं होता ) यह भी कहेंगे । ( वैशेषिक शास्त्रमें बतलाये हुए नित्य द्रव्यगत ) ' अन्त्य विशेष ' भी आत्मामें भेद उत्पन्न करनेवाले नहीं हैं; क्योंकि प्रत्येक शरीरमें उन अन्त्य विशेषोंके होनेका कोई प्रमाण सम्भव नहीं है । अतः ( यह सिद्ध हुआ कि ) ब्रह्म सम है और एक ही है । इसलिये वे समदर्शी पुरुष ब्रह्ममें ही स्थित हैं, इसी कारण उनको दोषकी गन्ध भी स्पर्श नहीं कर पाती; क्योंकि उनमेंसे देहादि संघातको आत्मारूपसे देखनेका अभिमान जाता रहा है । ' समासमाभ्यां विषमसमे पूजातः ' यह सूत्र पूजाविषयक विशेषणसे युक्त होनेके कारण देहादि संघातमें आत्मदृष्टिके अभिमानवाले पुरुषोंके विषयमें है ।

पृष्ठ 160

श्रीमद्भगवद्गीता शाङ्करभाष्य हिन्दी अनुवादसहित, पृष्ठ 160 का मूल पृष्ठ
पूरे पर्दे पर देखने के लिये चित्र दबाएँ
पाठ पढ़ें पाठ छिपाएँ

१६० * श्रीमद्भगवद्गीता * दृश्यते हि ब्रह्मवित् षडङ्गवित् चतुर्वेदविद् इति पूजादानादौ गुणविशेषसम्बन्धः कारणम् । ब्रह्म तु सर्वगुणदोषसम्बन्धवर्जितम् इति अतो ब्रह्मणि ते स्थिता इति युक्तम् । कर्मिविषयं च ' समासमाभ्याम् ' इत्यादि, इदं तु सर्वकर्मसन्यासिविषयं प्रस्तुतम् ' सर्व-कर्माणि मनसा ' इति आरभ्य आ-अध्यायपरिसमाप्तेः ॥ १ ९ ॥ क्योंकि पूजा, दान आदि कर्मोंमें ( भेदबुद्धिका ) कारण ' ब्रह्मवेत्ता ' ' छओं अङ्गोंको जाननेवाला ' ' चारों वेदोंको जाननेवाला ' इत्यादि विशेष गुणोंका सम्बन्ध देखा जाता है । परंतु ब्रह्म सम्पूर्ण गुण - दोषोंके सम्बन्धसे रहित है, इसलिये यह ( कहना ) ठीक है कि वे ब्रह्ममें स्थित हैं । इसके अतिरिक्त ' समासमाभ्याम् ' इत्यादि कथन तो कर्मियोंके विषयमें है और यह ' सर्वकर्माणि मनसा ' इस श्लोकसे लेकर अध्यायसमाप्तितक सारा प्रकरण सर्व - कर्म - संन्यासीके विषयमें है ॥ १ ९ ॥ यस्माद् निर्दोषं समं ब्रह्म आत्मा तस्मात्— क्योंकि निर्दोष और सम ब्रह्म ही आत्मा है,

इसलिये-न प्रहृष्येत्प्रियं प्राप्य नोद्विजेत्प्राप्य चाप्रियम् ।

स्थिरबुद्धिरसम्मूढो ब्रह्मविद्ब्रह्मणि स्थितः ॥२० ॥

न प्रहृष्येद् न प्रहर्षं कुर्यात् प्रियम् इष्टं प्राप्य लब्ध्वा, न उद्विजेत् प्राप्य एव च अप्रियम् अनिष्टं लब्ध्वा । देहमात्रात्मदर्शिनां हि प्रियाप्रियप्राप्ती हर्ष -विषादस्थाने न केवलात्मदर्शिनः तस्य | प्रियाप्रियप्राप्त्यसम्भवात् । किं च सर्वभूतेषु एकः समो निर्दोष आत्मा इति स्थिरा निर्विचिकित्सा बुद्धिः यस्य स स्थिरबुद्धिः असम्मूढः सम्मोहवर्जितः च स्याद् यथोक्तो ब्रह्मविद् ब्रह्मणि स्थितः अकर्मकृत् सर्वकर्मसन्यासी इत्यर्थः ॥ २० ॥

प्रिय वस्तुको प्राप्त करके तो हर्षित न हो अर्थात् इष्टवस्तु पाकर तो हर्ष न माने और अप्रिय - अनिष्ट पदार्थके मिलनेपर उद्वेग न करे । क्योंकि देहमात्रमें आत्मबुद्धिवाले पुरुषको ही प्रियकी प्राप्ति हर्ष देनेवाली और अप्रियकी प्राप्ति शोक उत्पन्न करनेवाली हुआ करती है, केवल उपाधिरहित आत्माका साक्षात् करनेवाले पुरुषको नहीं । कारण, उसके लिये ( वास्तवमें ) प्रिय और अप्रियकी प्राप्ति असम्भव है । सब भूतोंमें आत्मा एक है, सम है और निर्दोष है, ऐसी संशय - रहित बुद्धि जिसकी स्थिर हो चुकी है और जो मोह - अज्ञानसे रहित है, वह स्थिरबुद्धि ब्रह्मज्ञानी ब्रह्ममें ही स्थित है । अर्थात् वह कर्म न करनेवाला — सर्व कर्मोंका त्यागी ही है ॥ २० ॥