श्रीगणेशाय नमः।
श्रीमद्भगवद्गीता शाङ्करभाष्य हिन्दी अनुवादसहित — पृष्ठ 161–170
श्रीमद्भगवद्गीता शाङ्करभाष्य हिन्दी अनुवादसहित · Gita Press, Gorakhpur · पृष्ठ 161–170
पृष्ठ 161
पाठ पढ़ें पाठ छिपाएँ
* शांकरभाष्य अध्याय ५ * १६१ किं च ब्रह्मणि स्थितः- और भी वह ब्रह्ममें स्थित हुआ पुरुष ( कैसा होता है सो बताते हैं ) -बाह्यस्पर्शेष्वसक्तात्मा विन्दत्यात्मनि यत्सुखम् । स ब्रह्मयोगयुक्तात्मा बाह्यस्पर्शेषु बाह्याः च स्पर्शाः च ते बाह्यस्पर्शाः स्पृश्यन्ते इति स्पर्शाः शब्दादयो विषयाः तेषु बाह्यस्पर्शेषु असक्त आत्मा अन्तःकरणं यस्य सः अयम् असक्तात्मा विषयेषु प्रीतिवर्जितः सन् विन्दति लभते आत्मनि यत् सुखं तद् विन्दति इति एतत् । स ब्रह्मयोगयुक्तात्मा ब्रह्मणि योगः समाधिः ब्रह्मयोगः तेन ब्रह्मयोगेन युक्तः समाहित: तस्मिन् व्यापृत आत्मा अन्तःकरणं यस्य स । ब्रह्मयोगयुक्तात्मा सुखम् अक्षयम् अश्नुते प्राप्नोति । तस्माद् बाह्यविषयप्रीतेः क्षणिकाया इन्द्रियाणि निवर्तयेद् आत्मनि अक्षयसुखार्थी इत्यर्थः ॥ २१ ॥
सुखमक्षयमश्नुते ॥ २१ ॥
' जिनका इन्द्रियोंद्वारा स्पर्श ( ज्ञान ) किया जा सके वे स्पर्श हैं ' – इस व्युत्पत्तिसे शब्दादि विषयोंका नाम स्पर्श है, ( वे सब अपने भीतर नहीं हैं इसलिये बाह्य हैं ) उस बाह्य स्पर्शोंमें जिसका अन्त: करण आसक्त नहीं है, ऐसा विषयप्रीतिसे रहित पुरुष उस सुखको प्राप्त होता है जो अपने भीतर है । तथा वह ' ब्रह्मयोगयुक्तात्मा ' – ब्रह्ममें जो समाधि है उसका नाम ब्रह्मयोग है, उस ब्रह्मयोगसे जिसका अन्त: करण युक्त है - अच्छी प्रकार उसमें समाहित है - लगा हुआ है, ऐसा पुरुष अक्षय सुखको अनुभव करता है— प्राप्त होता है । इसलिये अपने - आप अक्षय सुख चाहनेवाले पुरुषको चाहिये कि वह क्षणिक बाह्य विषयोंकी
प्रीतिसे इन्द्रियोंको हटा ले । यह अभिप्राय है ॥ २१ ॥
इत: च निवर्तयेत्— ये हि संस्पर्शजा भोगा आद्यन्तवन्तः कौन्तेय न ये हि यस्मात् संस्पर्शजा विषयेन्द्रिय-संस्पर्शेभ्यो जाता भोगा भुक्तयो दुःखयोनय एव ते अविद्याकृतत्वात् । दृश्यन्ते हि आध्या-त्मिकादीनि दुःखानि तन्निमित्तानि एव । इसलिये भी ( इन्द्रियोंको विषयोंसे ) हटा लेना चाहिये—
दुःखयोनय एव ते ।
तेषु रमते बुधः ॥ २२ ॥
क्योंकि विषय और इन्द्रियोंके सम्बन्धसे उत्पन्न जो भोग हैं, वे सब अविद्याजन्य होनेसे केवल दुःखके ही कारण हैं; क्योंकि आध्यात्मिक आदि ( तीनों प्रकारके ) दुःख उनके ही निमित्तसे होते हुए देखे जाते हैं । यथा इह लोके तथा परलोके अपि इति ' एव ' शब्दसे यह भी प्रकट होता है कि ये जैसे इस लोकमें दुःखप्रद हैं, वैसे ही परलोकमें भी गम्यते एवशब्दात् । दुःखद हैं ।
पृष्ठ 162
पाठ पढ़ें पाठ छिपाएँ
१६२ * श्रीमद्भगवद्गीता * न संसारे सुखस्य गन्धमात्रम् अपि अस्ति, इति बुद्ध्वा विषयमृगतृष्णिकाया इन्द्रियाणि निवर्तयेत् । न केवलं दुःखयोनय आद्यन्तवन्तः च आदिः विषयेन्द्रियसंयोगो भोगानाम् अन्तः च तद्वियोग एव । अत आद्यन्तवन्तः अनित्या मध्यक्षण-भावित्वाद् इत्यर्थः । कौन्तेय न तेषु भोगेषु रमते बुधो विवेकी अवगतपरमार्थतत्त्वः, अत्यन्तमूढानाम् एव हि विषयेषु रतिः दृश्यते, यथा पशुप्रभृती -नाम् ॥ २२ ॥
संसारमें सुखकी गन्धमात्र भी नहीं है, यह समझकर विषयरूप मृगतृष्णिकासे इन्द्रियोंको हटा लेना चाहिये । ये विषय - भोग केवल दुःखके कारण हैं, इतना ही नहीं, किंतु ये आदि - अन्तवाले भी हैं, विषय और इन्द्रियोंका संयोग होना भोगोंका आदि है और वियोग होना ही अन्त है । इसलिये जो आदि - अन्तवाले हैं वे केवल बीचके क्षणमें ही प्रतीतिवाले होनेसे अनित्य हैं । हे कौन्तेय! परमार्थतत्त्वको जाननेवाला विवेकशील बुद्धिमान् पुरुष उन भोगोंमें नहीं रमा करता । क्योंकि केवल अत्यन्त मूढ़ पुरुषोंकी ही पशु आदिकी भाँति विषयोंमें प्रीति देखी जाती है ॥ २२ ॥
अयं च श्रेयोमार्गप्रतिपक्षी कष्टतमो दोषः कल्याणके मार्गका प्रतिपक्षी यह ( काम - क्रोधका वेगरूप ) दोष बड़ा दुःखदायक है, सब अनर्थोंकी सर्वानर्थप्राप्तिहेतुः दुर्निवार्यः च इति तत्परिहारे प्राप्तिका कारण है और निवारण करनेमें अति कठिन भी है । इसलिये भगवान् कहते हैं कि इसको नष्ट यत्नाधिक्यं कर्तव्यम् इति आह भगवान् — करनेके लिये खूब प्रयत्न करना चाहिये ।
शक्नोतीहैव यः सोढुं प्राक्शरीरविमोक्षणात् ।
कामक्रोधोद्भवं वेगं स युक्तः स सुखी नरः ॥ २३ ॥
शक्रोति उत्सहते इह एव जीवन् एव यः सोढुं प्रसहितुं प्राक् पूर्वं शरीरविमोक्षणात् आ-मरणात् । मरणसीमाकरणं जीवतः अवश्यम्भावी हि कामक्रोधोद्भवो वेगः अनन्तनिमित्तवान् हि स इति, यावद् मरणं तावद् न विश्रम्भणीय इत्यर्थः । जो मनुष्य यहाँ - जीवितावस्थामें ही शरीर छूटने से पहले - पहले अर्थात् मरणपर्यन्त ( काम - क्रोधसे उत्पन्न हुए वेगको ) सहन कर सकता है अर्थात् सहन करनेका उत्साह रखता है ( वही युक्त और सुखी है ) । जीवित पुरुषके अन्तःकरणमें काम - क्रोधका वेग अवश्य ही होता है, इसलिये मरणपर्यन्तकी सीमा की गयी है; क्योंकि वह काम - क्रोध- जनित वेग अनेक निमित्तोंसे प्रकट होनेवाला है, अत: मरनेतक उसका विश्वास न करे । ( सदैव उससे सावधान रहे ) यह अभिप्राय है ।
पृष्ठ 163
पाठ पढ़ें पाठ छिपाएँ
* शांकरभाष्य अध्याय ५ * १६३ काम इन्द्रियगोचरप्राप्ते इष्टे विषये श्रूयमाणे स्मर्यमाणे वा अनुभूते सुखहेतौ या गर्धिः तृष्णा स कामः । क्रोधः च आत्मनः प्रतिकूलेषु दुःखहेतुषु दृश्यमानेषु श्रूयमाणेषु स्मर्यमाणेषु वा यो द्वेषः स क्रोधः । तौ कामक्रोधौ उद्भवौ यस्य वेगस्य स कामक्रोधोद्भवो वेगः रोमाञ्चनहृष्टनेत्रवदनादि-लिङ्गः अन्तःकरणप्रक्षोभरूपः कामोद्भवो वेगः । गात्रप्रकम्पप्रस्वेदसन्दष्टौष्ठपुटरक्तनेत्रादि-लिङ्गः क्रोधोद्भवो वेगः । तं कामक्रोधोद्भवं वेगं य उत्सहते प्रसहते सोढुं प्रसहितुं स युक्तो योगी सुखी च इह लोके नरः ॥ २३ ॥
किसी अनुभव किये हुए सुखदायक इष्ट - विषयके इन्द्रियगोचर हो जानेपर यानी सुन जानेपर या स्मरण हो जानेपर उसको पानेकी जो लालसा — तृष्णा होती है, उसका नाम काम है । वैसे ही अपने प्रतिकूल दुःखदायक विषयोंके दीखने, सुनायी देने या स्मरण होनेपर उनमें जो द्वेष होता है उसका नाम क्रोध है । वे काम और क्रोध जिस वेगके उत्पादक होते हैं वह काम - क्रोधसे उत्पन्न हुआ वेग कहलाता है । रोमाञ्च होना, मुख और नेत्रोंका प्रफुल्लित होना इत्यादि चिह्नोंवाला जो अन्तःकरणका क्षोभ है, वह कामसे उत्पन्न हुआ वेग है । तथा शरीरका काँपना, पसीना आ जाना, होठोंको चबाने लगना, नेत्रोंका लाल हो जाना इत्यादि चिह्नोंवाला वेग क्रोधसे उत्पन्न हुआ वेग है । ऐसे काम और क्रोधके वेगको जो सहन कर सकता है, उसको सहन करनेका उत्साह रखता है वह मनुष्य इस संसारमें योगी है और वही सुखी है ॥ २३ ॥
कथम्भूतः च ब्रह्मणि स्थितो ब्रह्म प्राप्नोति ब्रह्ममें स्थित हुआ कैसा पुरुष ब्रह्मको प्राप्त होता इति आह- - है? सो कहते हैं— योऽन्तःसुखोऽन्तरारामस्तथान्तर्ज्योतिरेव यः । स योगी ब्रह्मनिर्वाणं यः अन्तःसुखःअन्तरात्मनि सुखं यस्य सः अन्तःसुखः तथा अन्तरेव आत्मनि आराम आक्रीडा यस्य सः अन्तरारामः तथा एव अन्तरात्मा एव ज्योतिः प्रकाशो यस्य सः
अन्तर्ज्योतिः एव ।
ब्रह्मभूतोऽधिगच्छति ॥ २४ ॥
जो पुरुष अन्तरात्मामें सुखवाला है - जिसको अन्तरात्मामें ही सुख है वह अन्तः सुखवाला है तथा जो अन्तरात्मामें रमण करनेवाला है - जिसकी क्रीड़ा ( खेल ) अन्तरात्मामें ही होती है वह अन्तरारामी है और अन्तरात्मा ही जिसकी ज्योति – प्रकाश है वह अन्तर्ज्योति है ।
पृष्ठ 164
पाठ पढ़ें पाठ छिपाएँ
१६४ * श्रीमद्भगवद्गीता * य ईदृशः स योगी ब्रह्मनिर्वाणं ब्रह्मणि जो ऐसा योगी है वह यहाँ जीवितावस्थामें ही निर्वृतिं मोक्षम् इह जीवन् एव ब्रह्मभूतः सन् ब्रह्मरूप हुआ ब्रह्ममें लीन होनारूप मोक्षको प्राप्त हो अधिगच्छति प्राप्रोति ॥ २४ ॥ जाता है ॥ २४ ॥
किं च- और भी-लभन्ते ब्रह्मनिर्वाणमृषयः क्षीणकल्मषाः । छिन्नद्वैधा यतात्मानः लभन्ते ब्रह्मनिर्वाणं मोक्षम् ऋषयः सम्यग्दर्शिनः सन्यासिनः क्षीणकल्मषाः क्षीणपापादिदोषाः छिन्नद्वैधाः छिन्नसंशया यतात्मानः संयतेन्द्रियाः सर्वभूतहिते रताः सर्वेषां भूतानां हिते आनुकूल्ये रता अहिंसका इत्यर्थः ॥ २५ ॥
सर्वभूतहिते रताः ॥ २५ ॥
जिनके पापादि दोष नष्ट हो गये हैं, जिनके सब | संशय क्षीण हो गये हैं, जो जितेन्द्रिय हैं, जो सब भूतोंके हितमें अर्थात् अनुकूल आचरणमें रत हैं अर्थात् अहिंसक हैं, ऐसे ऋषिजन – सम्यक् ज्ञानी— संन्यासी लोग ब्रह्मनिर्वाणको अर्थात् मोक्षको प्राप्त होते हैं ॥ २५ ॥
किं च- - तथा—
कामक्रोधवियुक्तानां यतीनां यतचेतसाम् ।
अभितो ब्रह्मनिर्वाणं वर्तते विदितात्मनाम् ॥ २६ ॥
कामक्रोधवियुक्तानां कामः च क्रोधः च कामक्रोधौ ताभ्यां वियुक्तानां यतीनां सन्यासिनां यतचेतसां संयतान्तःकरणानाम् अभित उभयतो जीवतां मृतानां च ब्रह्मनिर्वाणं मोक्षो वर्तते विदितात्मनां विदितो ज्ञात आत्मा येषां ते विदितात्मानः तेषां विदितात्मनां सम्यग्दर्शिनाम् इत्यर्थः ॥ २६ ॥
जो काम और क्रोध - इन दोनों दोषोंसे रहित हो चुके हैं, जिन्होंने अन्तःकरणको अपने वशमें कर लिया है, जिन्होंने आत्माको जान लिया है, ऐसे आत्मज्ञानी सम्यग्दर्शी यती – संन्यासियोंको दोनों ओरसे अर्थात् जीवित रहते हुए भी और मरनेके पश्चात् भी दोनों अवस्थाओं में ब्रह्मनिर्वाण यानी मोक्ष प्राप्त रहता है ॥ २६ ॥
सम्यग्दर्शननिष्ठानां सन्न्यासिनां सद्यो-मुक्तिः उक्ता कर्मयोगः च ईश्वरार्पित-सर्वभावेन ईश्वरे ब्रह्मणि आधाय क्रियमाणः सत्त्वशुद्धिज्ञानप्राप्तिसर्वकर्मसन्यासक्रमेण मोक्षाय इति भगवान् पदे पदे अब्रवीद वक्ष्यति च । यथार्थ ज्ञानमें निष्ठावाले संन्यासियोंके लिये सद्यः ( तुरंत ही होनेवाली ) मुक्ति बतलायी गयी है तथा सब प्रकार ईश्वरार्पितभावसे पूर्ण ब्रह्म परमात्मामें सब कर्मोंका त्याग करके किया हुआ कर्मयोग भी अन्तःकरणकी शुद्धि, ज्ञानप्राप्ति और सर्वकर्मसंन्यासके क्रमसे मोक्षदायक है— यह बात भगवान्ने पद - पदपर कही है और ( आगे भी ) कहेंगे ।
पृष्ठ 165
पाठ पढ़ें पाठ छिपाएँ
* शांकरभाष्य अध्याय ५ * १६५ अथ इदानीं ध्यानयोगं सम्यग्दर्शनस्य अन्तरङ्गं अब सम्यक् ज्ञानके अन्तरङ्ग साधनरूप ध्यानयोगको विस्तरेण वक्ष्यामि इति, तस्य सूत्रस्थानीयान् विस्तारपूर्वक कहूँगा, यह विचारकर, उस ध्यानयोगके
श्लोकान् उपदिशति स्म— सूत्रस्थानीय श्लोकोंका उपदेश करते हैं-स्पर्शान्कृत्वा बहिर्बाह्यांश्चक्षुश्चैवान्तरे भ्रुवोः ।
प्राणापानौ समौ कृत्वा स्पर्शान् शब्दादीन् कृत्वा बहिः बाह्यान् श्रोत्रादिद्वारेण अन्तर्बुद्धौ प्रवेशिताः शब्दादयो विषयाः तान् अचिन्तयतो बाह्या बहिः एव कृता भवन्ति । तान् एवं बहिः कृत्वा चक्षुः च एव अन्तरे भ्रुवोः कृत्वा इति अनुषज्यते । तथा प्राणापानौ नासाभ्यन्तरचारिणौ समौ कृत्वा ॥ २७ ॥
नासाभ्यन्तरचारिणौ ॥ २७ ॥
शब्दादि बाह्य विषयोंको बाहर करके यानी जो शब्दादि विषय श्रोत्रादि इन्द्रियोंद्वारा अन्तःकरणके भीतर प्रविष्ट कर लिये गये हैं, उनका चिन्तन न करना ही बाह्य विषयोंको निकाल बाहर करना है, इस प्रकार उनको बाहर करके एवं दोनों नेत्रों ( -की दृष्टि ) -को भृकुटि मध्यस्थानमें स्थित करके तथा नासिका ( और कण्ठादि आभ्यन्तर भागों ) -के भीतर विचरनेवाले प्राण । और अपानको समान करके ॥ २७ ॥
यतेन्द्रियमनोबुद्धिर्मुनिर्मोक्षपरायणः विगतेच्छाभयक्रोधो यः सदा मुक्त एव सः ॥ २८ ॥
यतेन्द्रियमनोबुद्धिः यतानि संयतानि इन्द्रियाणि मनो बुद्धिः च यस्य स यतेन्द्रिय-मनोबुद्धिः मननाद् मुनिः सन्न्यासी मोक्षपरायण एवं देहसंस्थानो मोक्षपरायणो मोक्ष एव परम् अयनं परा गतिः यस्य सः अयं मोक्षपरायणो मुनिः भवेत् । विगतेच्छाभयक्रोध इच्छा च भयं च क्रोधः च इच्छाभयक्रोधाः ते विगता यस्मात् स विगतेच्छाभयक्रोधः । य एवं वर्तते सदा सन्यासी मुक्त एव स न तस्य मोक्षः अन्यः कर्तव्यः अस्ति ॥ २८ ॥
जिसके इन्द्रिय, मन और बुद्धि वशमें किये हुए हैं, जो ईश्वरके स्वरूपका मनन करनेसे मुनि यानी संन्यासी है, जो शरीरमें रहता हुआ भी मोक्षपरायण है, अर्थात् जो मोक्षको ही परम आश्रय – परम गति समझनेवाला मुनि है तथा जो इच्छा, भय और क्रोधसे रहित हो चुका है - जिसके इच्छा, भय और क्रोध चले गये हैं — जो इस प्रकार बर्तता है वह संन्यासी सदा मुक्त ही है, उसे कोई दूसरी मुक्ति प्राप्त नहीं करनी है ॥ २८ ॥
एवं समाहितचित्तेन किं विज्ञेयम् इति इस प्रकार समाहित - चित्त हुए पुरुषद्वारा जाननेयोग्य उच्यते- क्या है? इसपर कहते हैं—
पृष्ठ 166
पाठ पढ़ें पाठ छिपाएँ
१६६ * श्रीमद्भगवद्गीता * भोक्तारं यज्ञतपसां सुहृदं सर्वभूतानां ज्ञात्वा भोक्तारं यज्ञानां तपसां च कर्तृरूपेण देवतारूपेण च सर्वलोकमहेश्वरं सर्वेषां लोकानां महान्तम् ईश्वरं सर्वलोकमहेश्वरम्, सुहृदं सर्वभूतानां सर्वप्राणिनां प्रत्युपकारनिरपेक्षतया उपकारिणम्, सर्वभूतानां हृदयेशयं सर्वकर्मफलाध्यक्षं सर्वप्रत्ययसाक्षिणं मां नारायणं ज्ञात्वा शान्तिं सर्वसंसारोपरतिम् ऋच्छति प्राप्नोति ॥ २ ९ ॥
सर्वलोकमहेश्वरम् ।
मां शान्तिमृच्छति ॥ २ ९ ॥
( मनुष्य ) मुझ नारायणको कर्तारूपसे और देवरूपसे समस्त यज्ञों और तपोंका भोक्ता, सर्वलोक-महेश्वर अर्थात् सब लोकोंका महान् ईश्वर, समस्त प्राणियोंका सुहृद् — प्रत्युपकार न चाहकर उनका उपकार करनेवाला, सब भूतोंके हृदयमें स्थित, सब कर्मोंके फलोंका स्वामी और सब संकल्पोंका साक्षी जानकर शान्तिको अर्थात् सब संसारसे उपरामताको प्राप्त हो जाता है ॥ २ ९ ॥ इति श्रीमहाभारते शतसाहस्त्र्यां संहितायां वैयासिक्यां भीष्म-पर्वणि श्रीमद्भगवद्गीतासूपनिषत्सु ब्रह्मविद्यायां योगशास्त्रे श्रीकृष्णार्जुनसंवादे कर्मसन्न्यासयोगो नाम पञ्चमोऽध्यायः ॥ ५ ॥
इति श्रीमत्परमहंसपरिव्राजकाचार्यगोविन्दभगवत्पूज्यपादशिष्यश्रीमच्छंकर-भगवतः कृतौ श्रीमद्भगवद्गीताभाष्ये प्रकृतिगर्भो नाम पञ्चमोऽध्यायः ॥ ५ ॥
पृष्ठ 167
पाठ पढ़ें पाठ छिपाएँ
ॐ षष्ठोऽध्यायः अतीतान्तराध्यायान्ते ध्यानयोगस्य सम्यग्दर्शनं प्रति अन्तरङ्गस्य सूत्रभूताः श्लोकाः ‘ स्पर्शान्कृत्वा बहिः ' इत्यादय उपदिष्टाः तेषां वृत्तिस्थानीयः अयं षष्ठः अध्याय आरभ्यते । तत्र ध्यानयोगस्य बहिरङ्गं कर्म इति यावद् ध्यानयोगारोहणासमर्थः तावद् गृहस्थेन अधिकृतेन कर्तव्यं कर्म इति अतः तत् स्तौति । ननु किमर्थं ध्यानयोगारोहणसीमाकरणं यावता अनुष्ठेयम् एव विहितं कर्म यावज्जीवम् । न, ‘ आरुरुक्षोः मुनेर्योगं कर्म कारणमुच्यते ' इति विशेषणाद् आरूढस्य च शमेन एव सम्बन्धकरणात् । आरुरुक्षोः आरूढस्य च शमः कर्म च उभयं कर्तव्यत्वेन अभिप्रेतं चेत् स्यात् तदा आरुरुक्षोः आरूढस्य च इति शमकर्मविषयभेदेन विशेषणं विभागकरणं च अनर्थकं स्यात् । तत्र आश्रमिणां कश्चिद् योगम् आरुरुक्षुः भवति आरूढः च कश्चिद् अन्ये न आरुरुक्षवो न च आरूढाः तान् अपेक्ष्य आरुरुक्षोः आरूढस्य च इति विशेषणं विभागकरणं च उपपद्यते एव इति चेत् । यथार्थ ज्ञानके लिये जो अन्तरङ्ग साधन है उस ध्यानयोगके सूत्ररूप जिन ' स्पर्शान्कृत्वा बहिः ' इत्यादि
श्लोकोंका पूर्वाध्यायके अन्तमें उपदेश किया है, उन
श्लोकोंका व्याख्यारूप यह छठा अध्याय आरम्भ
किया जाता है । परंतु ध्यानयोगका बहिरङ्ग साधन कर्म है, इसलिये जबतक ध्यानयोगपर आरूढ होनेमें समर्थ न हो, तबतक अधिकारी गृहस्थको कर्म करना चाहिये, अतः उस ( कर्म ) -की स्तुति करते हैं । पू ० – ध्यानयोगपर आरूढ होनेतककी सीमा क्यों बाँधी गयी? जबतक जीवे तबतक विहित कर्मोंका अनुष्ठान तो सबको करते ही रहना चाहिये । उ ० - - यह ठीक नहीं; क्योंकि ' योगपर आरूढ़ होनेकी इच्छावाले मुनिके लिये कर्म कर्तव्य कहे गये हैं ' ऐसा कहा है और योगारूढ योगीका केवल उपशमसे ही सम्बन्ध बतलाया गया है । यदि आरुरुक्षु और आरूढ दोनोंहीके लिये शम और कर्म दोनों ही कर्तव्यरूपसे माने गये हों तो आरुरुक्षु और आरूढके शम और कर्म अलग - अलग विषय बतलाकर विशेषण देना और विभाग करना व्यर्थ होगा । पू ० – उन आश्रमवालोंमें कोई योगारूढ होनेकी इच्छावाला होता है और कोई आरूढ होता है, परंतु कुछ दूसरे न तो आरूढ होते हैं और न आरुरुक्षु ही होते हैं । उनकी अपेक्षासे ‘ आरुरुक्षु ’ और ‘ आरूढ ' यह विशेषण देना और ( उन दोनों प्रकारके योगियोंको साधारण श्रेणीके लोगोंसे पृथक् करके ) उनका विभाग करना, ये दोनों बातें ही बन सकती हैं ।
पृष्ठ 168
पाठ पढ़ें पाठ छिपाएँ
१६८ * श्रीमद्भगवद्गीता * न, ' तस्यैव ' इति वचनात् । पुनः योग-ग्रहणात् च ‘ योगारूढस्य ' इति य आसीत् पूर्वं योगम् आरुरुक्षुः तस्य एव आरूढस्य शम एव कर्तव्यं कारणं योगफलं प्रति उच्यते इति । अतो न यावज्जीवं कर्तव्यत्वप्राप्तिः कस्यचिद् अपि कर्मणः । योगविभ्रष्टवचनात् च । गृहस्थस्य चेत् कर्मिणो योगो विहितः षष्ठे अध्याये स योगविभ्रष्टः अपि कर्मगतिं कर्मफलं प्राप्नोति इति तस्य नाशाशङ्का अनुपपन्ना स्यात् । अवश्यं हि कृतं कर्म काम्यं नित्यं वा मोक्षस्य नित्यत्वाद् अनारभ्यत्वे स्वं फलम् आरभते एव । नित्यस्य च कर्मणो वेदप्रमाणावबुद्धत्वात् फलेन भवितव्यम् इति अवोचाम अन्यथा वेदस्य आनर्थक्यप्रसङ्गाद् इति । न च कर्मणि सति उभयविभ्रष्टवचनम् अर्थवत् कर्मणो विभ्रंशकारणानुपपत्तेः । कर्म कृतम् ईश्वरे संन्यस्य इति अतः कर्तरि कर्म फलं न आरभते इति चेत् । न, ईश्वरे संन्यासस्य अधिकतरफल-हेतुत्वोपपत्तेः । उ ० — यह कहना ठीक नहीं; क्योंकि ' तस्यैव ' इस पदका प्रयोग किया गया है । एवं ' योगारूढस्य ' इस विशेषणमें योग शब्द भी ग्रहण किया गया है । अर्थात् जो पहले योगका आरुरुक्षु था वही जब योगपर आरूढ हो गया तो उसी योगारूढका योग-फलकी प्राप्ति के लिये शम ही कारण यानी कर्तव्य बताया गया है । इसलिये किसी भी कर्मके लिये जीवनपर्यन्त कर्तव्यताकी प्राप्ति नहीं होती । तथा योगभ्रष्टविषयक वर्णनसे भी यही बात सिद्ध होती है । अभिप्राय यह कि यदि कर्म करनेवाले गृहस्थके लिये भी छठे अध्यायमें कहा हुआ योग विहित हो, तो वह योगसे भ्रष्ट हुआ भी कर्मोंकी गतिको अर्थात् कर्मोंके फलको तो प्राप्त होता ही है, इसलिये उसके नाशकी आशङ्का युक्तियुक्त नहीं रह जाती । क्योंकि नित्य होनेके कारण मोक्ष तो कर्मोंसे प्राप्त हो ही नहीं सकता । इसलिये किये हुए काम्य या नित्य कर्म अपने फलका आरम्भ अवश्य ही करेंगे । नित्यकर्म भी वेदप्रमाणद्वारा विज्ञात होनेके कारण अवश्य ही फल देनेवाले होते हैं, नहीं तो वेदको निरर्थक माननेका प्रसङ्ग आ जाता है, यह पहले कह चुके हैं । कर्मोंके नाशक किसी हेतुकी कोई सम्भावना न होनेके कारण कर्मोंके रहते हुए ( गृहस्थको ) उभयभ्रष्ट कहना युक्तियुक्त नहीं हो सकता । पू ० – - यदि ऐसा मानें कि ' वे कर्म ईश्वरमें अर्पण करके, किये गये हैं, इसलिये वे कर्ताके लिये फलका आरम्भ नहीं करेंगे । उ ० - यह ठीक नहीं; क्योंकि ईश्वरमें अर्पण किये हुए कर्मोंका तो और भी अधिक फल देनेवाला होना ही युक्तिसंगत है ।
पृष्ठ 169
पाठ पढ़ें पाठ छिपाएँ
* शांकरभाष्य अध्याय ६ * १६ ९ मोक्षाय एव इति चेत् स्वकर्मणां कृतानाम् ईश्वरे न्यासो मोक्षाय एव न फलान्तराय योगसहितो योगात् च विभ्रष्ट इति अतः तं प्रति नाशाशङ्का युक्ता एव इति चेत् । न, ' एकाकी यतचित्तात्मा निराशीरपरिग्रहः ' ' ब्रह्मचारिव्रते स्थितः ' इति कर्मसन्यासविधानात् । न च अत्र ध्यानकाले स्त्रीसहायत्वाशङ्का येन एकाकित्वं विधीयते । न च गृहस्थस्य ‘ निराशीरपरिग्रहः ' इत्यादिवचनम् अनुकूलम् उभयविभ्रष्टप्रश्नानुपपत्तेः च । ' अनाश्रितः ' इति अनेन कर्मिण एव सन्यासित्वं योगित्वं च उक्तं प्रतिषिद्धं च निरग्नेः अक्रियस्य च सन्यासित्वं योगित्वं च इति चेत् । न, ध्यानयोगं प्रति बहिरङ्गस्य सतः कर्मणः फलाकाङ्क्षासन्न्यासस्तुतिपरत्वात् । न केवलं निरग्निः अक्रिय एव सन्यासी योगी च किं तर्हि कर्मी अपि कर्मफलासङ्गं सन्यस्य कर्मयोगम् अनुतिष्ठन् सत्त्वशुद्ध्यर्थं स सन्यासी च योगी च भवति इति स्तूयते । न च एकेन वाक्येन कर्मफलासङ्गसन्यास-स्तुतिः चतुर्थाश्रमप्रतिषेधः च उपपद्यते । पू ० - यदि ऐसे मानें कि वे कर्म केवल मोक्षके लिये ही होते हैं अर्थात् अपने किये हुए कर्मोंका जो ईश्वरमें योगसहित ( समतापूर्वक ) संन्यास है वह केवल मोक्षके लिये ही होता है, दूसरे फलके लिये नहीं और वह उस योगसे ( समत्वसे ) भ्रष्ट हो गया है, अतः उसके लिये नाशकी आशङ्का ठीक ही है । उ ० — यह भी ठीक नहीं; क्योंकि ' एकाकी यतचित्तात्मा निराशीरपरिग्रहः ' ' ब्रह्मचारिव्रते स्थितः ' आदि वचनोंद्वारा कर्म - संन्यासका विधान किया गया है । यहाँ ध्यानकालमें स्त्रीकी सहायताकी तो कोई आशङ्का नहीं होती कि जिससे गृहस्थके लिये एकाकीका विधान किया जाता । ‘ निराशीरपरिग्रहः ’ इत्यादि वचन भी गृहस्थके अनुकूल नहीं है तथा उभयभ्रष्टविषयक प्रश्नकी उपपत्ति न होनेके कारण भी ( उपर्युक्त मान्यता ) ठीक नहीं है । पू ० –'अनाश्रित: ' इस श्लोकसे कर्म करनेवालेको ही संन्यासी और योगी कहा है, अग्निरहित और क्रियारहितके संन्यासित्व और योगित्वका निषेध किया है । उ ० - - यह कहना भी ठीक नहीं; क्योंकि यह
श्लोक केवल ध्यानयोगके लिये बहिरंग साधनरूप
कर्मोंके फलाकाङ्क्षासम्बन्धी संन्यासकी स्तुति करने के निमित्त ही है । केवल अग्निरहित और क्रियारहित ही संन्यासी और योगी होता है; ऐसा नहीं, किंतु जो कोई कर्म करनेवाला भी कर्मफल और आसक्तिको छोड़कर अन्तःकरणकी शुद्धिके लिये कर्मयोगमें स्थित है वह भी संन्यासी और योगी है, इस प्रकार कर्मयोगीकी स्तुति की गयी है । एक ही वाक्यसे कर्मफलविषयक आसक्तिके त्यागरूप संन्यासकी स्तुति और चतुर्थ आश्रमका प्रतिषेध नहीं बन सकता ।
पृष्ठ 170
पाठ पढ़ें पाठ छिपाएँ
१७० * श्रीमद्भगवद्गीता * न च प्रसिद्धं निरग्नेः अक्रियस्य परमार्थ-सन्यासिनः श्रुतिस्मृतिपुराणेतिहासयोग-शास्त्रविहितं सन्यासित्वं योगित्वं च प्रतिषेधति भगवान् । स्ववचनविरोधात् च । ' सर्वकर्माणि मनसा सन्यस्य ' ' नैव कुर्वन्न कारयन् आस्ते ' ‘ मौनी सन्तुष्टो येन केनचित् ' ‘ अनिकेतः स्थिरमति: ' ' विहाय कामान्यः सर्वान्पुमांश्चरति निःस्पृहः ' ' सर्वारम्भपरित्यागी ' इति च तत्र तत्र भगवता स्ववचनानि दर्शितानि तैः विरुध्येत चतुर्थाश्रमप्रतिषेधः । तस्माद् मुनेः योगम् आरुरुक्षोः प्रतिपन्न-गार्हस्थ्यस्य अग्निहोत्रादि फलनिरपेक्षम् अनुष्ठीयमानं ध्यानयोगारोहणसाधनत्वं सत्त्वशुद्धिद्वारेण प्रतिपद्यते । इति स सन्यासी च योगी च इति स्तूयते- — अग्निरहित और क्रियारहित वास्तविक संन्यासीका संन्यासित्व और योगित्व जो श्रुति, स्मृति, पुराण, इतिहास और योगशास्त्रसे विहित तथा सर्वत्र प्रसिद्ध है उसका भगवान् प्रतिषेध नहीं करते; क्योंकि इससे भगवान्के अपने कथनमें भी विरोध आता है । अभिप्राय यह है कि ' सब कर्मोंको मनसे छोड़कर ' ' न करता हुआ न करवाता हुआ रहता है ' ' मौन भाववाला जिस किस प्रकारसे भी सदा संतुष्ट ' ' बिना घर - द्वारवाला स्थिरबुद्धि ' ‘ जो पुरुष समस्त कामनाओंको छोड़कर निःस्पृह भावसे विचरता है ' ' समस्त आरम्भोंका त्यागी ' इस प्रकार जगह-जगह भगवान् ने जो अपने वचन प्रदर्शित किये हैं, उनसे चतुर्थ आश्रमके प्रतिषेधका विरोध है । इसलिये ( यह सिद्ध हुआ कि ) जो गृहस्थाश्रममें स्थित पुरुष योगारूढ होनेकी इच्छावाला और मननशील है, उसके फल न चाहकर अनुष्ठान किये हुए अग्निहोत्रादि कर्म अन्तःकरणकी शुद्धिद्वारा ध्यानयोगमें आरूढ होनेके साधन बन सकते हैं । इसी भावसे ‘ वह संन्यासी और योगी है ' इस प्रकार उसकी स्तुति की जाती है— श्रीभगवानुवाच— भगवान् श्रीकृष्ण बोले-अनाश्रितः कर्मफलं कार्यं कार्यं कर्म कर्म करोति यः । स सन्यासी च योगी च अनाश्रितो न आश्रितः अनाश्रितः किं कर्मफलं कर्मणः फलं कर्मफलं यत् तद् अनाश्रितः कर्मफलतृष्णारहित इत्यर्थः । यो हि कर्मफलतृष्णावान् स कर्मफलम् आश्रितो भवति अयं तु तद्विपरीतः अतः अनाश्रितः कर्मफलम् । एवम्भूतः सन् कार्यं कर्तव्यं नित्यं काम्य-विपरीतम् अग्निहोत्रादिकं करोति निर्वर्तयति, न निरग्निर्न चाक्रियः ॥ १ ॥
जिसने आश्रय नहीं लिया हो, वह अनाश्रित है, किसका? कर्मफलका अर्थात् जो कर्मोंके फलका आश्रय न लेनेवाला कर्मफलकी तृष्णासे रहित है । क्योंकि जो कर्मफलकी तृष्णावाला होता है वही कर्मफलका आश्रय लेता है, यह उससे विपरीत है, इसलिये कर्मफलका आश्रय न लेनेवाला है । ऐसा ( कर्मफलके आश्रयसे रहित ) होकर जो पुरुष कर्तव्यकर्मोंको अर्थात् काम्यकर्मोंसे विपरीत नित्य अग्रिहोत्रादि कर्मोंको पूरा करता है,