श्रीगणेशाय नमः।

श्रीमद्भगवद्गीता शाङ्करभाष्य हिन्दी अनुवादसहित — पृष्ठ 181–190

श्रीमद्भगवद्गीता शाङ्करभाष्य हिन्दी अनुवादसहित · Gita Press, Gorakhpur · पृष्ठ 181–190

पृष्ठ 181

श्रीमद्भगवद्गीता शाङ्करभाष्य हिन्दी अनुवादसहित, पृष्ठ 181 का मूल पृष्ठ
पूरे पर्दे पर देखने के लिये चित्र दबाएँ
पाठ पढ़ें पाठ छिपाएँ

* शांकरभाष्य अध्याय ६ * १८१ अथ इदानीं योगफलम् उच्चते- | अब योगका फल कहा जाता है— युञ्जन्नेवं सदात्मानं योगी नियतमानसः । शान्तिं निर्वाणपरमां युञ्जन् समाधानं कुर्वन् एवं यथोक्तेन विधानेन सदा आत्मानं योगी नियतमानसो नियतं संयतं मानसं मनो यस्य सः अयं नियतमानसः, शान्तिम् उपरतिं निर्वाणपरमां निर्वाणं मोक्षः तत्परमा निष्ठा यस्याः शान्तेः सा निर्वाणपरमा तां निर्वाणपरमां मत्संस्थां मदधीनाम् अधिगच्छति प्राप्नोति ॥ १५ ॥

मत्संस्थामधिगच्छति ॥ १५ ॥

नियत मनवाला योगी अर्थात् जिसका मन जीता हुआ है ऐसा योगी उपर्युक्त प्रकारसे सदा आत्माका समाधान करता हुआ अर्थात् मनको परमात्मामें स्थिर करता - करता मुझमें स्थित निर्वाणदायिनी शान्तिको — उपरतिको पाता है अर्थात् जिस शान्तिकी परमनिष्ठा - अन्तिम स्थिति मोक्ष है एवं जो मुझमें स्थित है - – मेरे अधीन है ऐसी शान्तिको प्राप्त होता है ॥ १५ ॥

इदानीं योगिन आहारादिनियम उच्यते- अब योगीके आहार आदिके नियम कहे

जाते हैं-नात्यश्नतस्तु योगोऽस्ति न चैकान्तमनश्नतः ।

न चातिस्वप्नशीलस्य जाग्रतो नैव चार्जुन ॥ १६ ॥

न अत्यश्नत आत्मसम्मितम् अन्नपरिमाणम् अतीत्य अश्नतः अत्यश्नतो न योगः अस्ति, न च एकान्तम् अनश्नतो योगः अस्ति ' यदु ह वा आत्मसम्मितमन्नं तदवति तन्न हिनस्ति ' ' यद्भूयो हिनस्ति तद्यत्कनीयो न तदवति ' ( शतपथ ) इति श्रुतेः । तस्माद् योगी न आत्मसम्मिताद् अन्नाद् अधिकं न्यूनं वा अश्नीयात् । अथ वा योगिनो योगशास्त्रे परिपठिताद् अन्नपरिमाणाद् अतिमात्रम् अश्नतो योगो न अस्ति । अधिक खानेवालेका अर्थात् अपनी शक्तिका उल्लङ्घन करके शक्तिसे अधिक भोजन करनेवालेका योग सिद्ध नहीं होता और बिलकुल न खानेवालेका भी योग सिद्ध नहीं होता; क्योंकि यह श्रुति है कि ' जो अपने शरीरकी शक्तिके अनुसार अन्न खाया जाता है वह रक्षा करता है, वह कष्ट नहीं देता ( बिगाड़ नहीं करता ); जो उससे अधिक होता है वह कष्ट देता है और जो प्रमाणसे कम होता है वह रक्षा नहीं करता । ' इसलिये योगीको चाहिये कि अपने लिये जितना उपयुक्त हो उससे कम या ज्यादा अन्न न खाय । अथवा यह अर्थ समझो कि योगीके लिये योगशास्त्रमें बतलाया हुआ जो अन्नका परिमाण है उससे अधिक खानेवालेका योग सिद्ध नहीं होता ।

पृष्ठ 182

श्रीमद्भगवद्गीता शाङ्करभाष्य हिन्दी अनुवादसहित, पृष्ठ 182 का मूल पृष्ठ
पूरे पर्दे पर देखने के लिये चित्र दबाएँ
पाठ पढ़ें पाठ छिपाएँ

१८२ * श्रीमद्भगवद्गीता * उक्तं हि ' अर्धमशनस्य सव्यञ्जनस्य तृतीयमुदकस्य तु । वायोः सञ्चरणार्थं तु चतुर्थ-मवशेषयेत् ॥ ' इत्यादि परिमाणम् । तथा न च अतिस्वप्नशीलस्य योगो भवति न एव च अतिमात्रं जाग्रतो योगो भवति च अर्जुन ॥ १६ ॥

वहाँ यह परिमाण बतलाया है कि ' पेटका आधा भाग अर्थात् दो हिस्से तो शाक - पात आदि व्यञ्जनोंसहित भोजनसे और तीसरा हिस्सा जलसे पूर्ण करना चाहिये तथा चौथा वायुके आने - जानेके लिये खाली रखना चाहिये ' इत्यादि । तथा हे अर्जुन! न तो बहुत सोनेवालेका ही योग सिद्ध होता है और न अधिक जागनेवालेको ही योग-सिद्धि प्राप्त होती है ॥ १६ ॥

कथं पुनः योगो भवति इति उच्यते- तो फिर योग कैसे सिद्ध होता है? सो कहते हैं-युक्ताहारविहारस्य युक्तचेष्टस्य कर्मसु । युक्तस्वप्नावबोधस्य योगो युक्ताहारविहारस्य आह्रियते इति आहार: अन्नं विहरणं विहारः पादक्रमः तौ युक्तौ नियतपरिमाणौ यस्य तथा युक्तचेष्टस्य युक्ता नियता चेष्टा यस्य कर्मसु तथा युक्तस्वप्नाव-बोधस्य युक्तौ स्वप्नः च अवबोधः च तौ नियतकालौ यस्य तस्य युक्ताहारविहारस्य युक्तचेष्टस्य कर्मसु युक्तस्वप्नावबोधस्य योगिनो योगो भवति दुःखहा । दुःखानि सर्वाणि हन्ति इति दुःखहा । सर्व-संसारदुःखक्षयकृद् योगो भवति इत्यर्थः ॥ १७ ॥ |

भवति दुःखहा ॥१७ ॥

जो खाया जाय वह आहार अर्थात् अन्न और चलना - फिरनारूप जो पैरोंकी क्रिया है वह विहार, यह दोनों जिसके नियमित परिमाणसे होते हैं और कर्मोंमें जिसकी चेष्टा नियमित परिमाणसे होती है, जिसका सोना और जागना नियत - कालमें यथायोग्य होता है, ऐसे यथायोग्य आहार - विहारवाले और कर्मोंमें यथायोग्य चेष्टा करनेवाले तथा यथायोग्य सोने और जागनेवाले योगीका दुःखनाशक योग सिद्ध हो जाता है । सब दुःखोंको हरनेवालेका नाम ' दुःखहा ' है । ऐसा सब संसाररूप दुःखोंका नाश करनेवाला योग ( उस योगीका ) सिद्ध होता है यह अभिप्राय है ॥ १७ ॥

अथ अधुना कदा युक्तो भवति इति उच्यते— अब यह बतलाते हैं कि ( साधक पुरुष ) कब युक्त ( समाधिस्थ ) हो जाता है—

यदा विनियतं चित्तमात्मन्येवावतिष्ठते ।

निःस्पृहः सर्वकामेभ्यो युक्त इत्युच्यते तदा ॥ १८ ॥

पृष्ठ 183

श्रीमद्भगवद्गीता शाङ्करभाष्य हिन्दी अनुवादसहित, पृष्ठ 183 का मूल पृष्ठ
पूरे पर्दे पर देखने के लिये चित्र दबाएँ
पाठ पढ़ें पाठ छिपाएँ

* शांकरभाष्य अध्याय ६ * १८३ यदा विनियतं चित्तं विशेषेण नियतं संयतम् एकाग्रताम् आपन्नं चित्तम्, हित्वा बाह्यचिन्ताम् आत्मनि एव केवले अवतिष्ठते स्वात्मनि स्थितिं लभते इत्यर्थः । निःस्पृहः सर्वकामेभ्यो निर्गता दृष्टादृष्ट-विषयेभ्यः स्पृहा तृष्णा यस्य योगिनः स युक्तः समाहित इति उच्यते तदा तस्मिन् काले ॥ १८ ॥

वशमें किया हुआ चित्त यानी विशेषरूपसे एकाग्रताको प्राप्त हुआ चित्त, जब बाह्य चिन्तनको छोड़कर केवल आत्मामें ही स्थित होता है — अपने स्वरूपमें स्थिति लाभ करता है । तब — उस समय सब भोगोंकी लालसासे रहित हुआ योगी अर्थात् दृष्ट और अदृष्ट समस्त भोगोंसे जिसकी तृष्णा नष्ट हो गयी है ऐसा योगी युक्त है - समाधिस्थ ( परमात्मामें स्थितिवाला ) है, ऐसे कहा जाता है ॥ १८ ॥

तस्य योगिनः समाहितं यत् चित्तं तस्य उस योगीका जो समाधिस्थ चित्त है उसकी उपमा उच्यते— उपमा कही जाती है—

यथा दीपो निवातस्थो नेङ्गते सोपमा स्मृता ।

योगिनो यतचित्तस्य युञ्जतो योगमात्मनः ॥१ ९ ॥

यथा दीपः प्रदीपो निवातस्थो निवाते वातवर्जिते देशे स्थितो न इङ्गते न चलति, सा उपमा उपमीयते अनया इति उपमा योगज्ञैः चित्तप्रचारदर्शिभिः स्मृता चिन्तिता योगिनो यतचित्तस्य संयतान्तःकरणस्य युञ्जतो योगम् अनुतिष्ठत आत्मनः समाधिम् अनुतिष्ठत इत्यर्थः ॥ १ ९ ॥ जैसे वायुरहित स्थानमें रखा हुआ दीपक विचलित नहीं होता, वही उपमा आत्मध्यानका अभ्यास करनेवाले समाधिमें स्थित हुए योगीके जीते हुए अन्त: करणकी, चित्त - गतिको प्रत्यक्ष देखनेवाले योगवेत्ता पुरुषोंने मानी है । जिससे किसीकी समानता की जाय उसका नाम उपमा है ॥ १ ९ ॥ एवं योगाभ्यासबलाद् एकाग्रीभूतं इस प्रकार योगाभ्यासके बलसे वायुरहित स्थानमें निवातप्रदीपकल्पं सत्- रखे हुए दीपककी भाँति एकाग्र किया हुआ—

यत्रोपरमते चित्तं निरुद्धं योगसेवया ।

यत्र चैवात्मनात्मानं पश्यन्नात्मनि तुष्यति ॥ २० ॥

यत्र यस्मिन् काले उपरमते चित्तम् उपरतिं गच्छति निरुद्धं सर्वतो निवारितप्रचारं योगसेवया योगानुष्ठानेन, यत्र च एव यस्मिन् च काले आत्मना समाधिपरिशुद्धेन अन्तःकरणेन आत्मा परं चैतन्यज्योतिःस्वरूपं पश्यन् उपलभमानः स्वे एव आत्मनि तुष्यति तुष्टिं भजते ॥ २० ॥

योगसाधनसे निरुद्ध किया हुआ, सब ओरसे चञ्चलतारहित किया हुआ, चित्त - जिस समय उपरत होता है— उपरतिको प्राप्त होता है । तथा जिस कालमें समाधिद्वारा अति निर्मल ( स्वच्छ ) हुए अन्तःकरणसे परम चैतन्य ज्योति: स्वरूप आत्माका साक्षात् करता हुआ वह अपने - आपमें ही संतुष्ट हो जाता है — तृप्ति लाभ कर लेता है ॥ २० ॥

पृष्ठ 184

श्रीमद्भगवद्गीता शाङ्करभाष्य हिन्दी अनुवादसहित, पृष्ठ 184 का मूल पृष्ठ
पूरे पर्दे पर देखने के लिये चित्र दबाएँ
पाठ पढ़ें पाठ छिपाएँ

१८४ * श्रीमद्भगवद्गीता * किं च- ' तथा—

सुखमात्यन्तिकं यत्तद्बुद्धिग्राह्यमतीन्द्रियम् ।

वेत्ति यत्र न चैवायं स्थितश्चलति तत्त्वतः ॥ २१ ॥

सुखम् आत्यन्तिकम् अत्यन्तम् एव भवति इति आत्यन्तिकम् अनन्तम् इत्यर्थः । यत् तद् बुद्धिग्राह्यं बुद्ध्या एव इन्द्रियनिरपेक्षया गृह्यते इति बुद्धिग्राह्यम् अतीन्द्रियम् इन्द्रियगोचरातीतम् अविषयजनितम् इत्यर्थः । वेत्ति तद् ईदृशं सुखम् अनुभवति यत्र यस्मिन् काले, न च एव अयं विद्वान् आत्मस्वरूपे स्थितः तस्माद् न एव

चलति तत्त्वतः तत्त्वस्वरूपाद् न प्रच्यवते ।

इत्यर्थः ॥ २१ ॥

किं च-जो सुख अत्यन्त यानी अन्तसे रहित - अनन्त है, जो इन्द्रियोंकी कुछ भी अपेक्षा न करके केवल बुद्धिसे ही ग्रहण किया जानेयोग्य है, जो इन्द्रियोंकी पहुँचसे अतीत है यानी जो विषयजनित सुख नहीं है, ऐसे सुखको यह योगी जिस कालमें अनुभव कर लेता है, जिस कालमें अपने स्वरूपमें स्थित हुआ यह ज्ञानी उस तत्त्वसे - वास्तविक स्वरूपसे चलायमान नहीं होता — विचलित नहीं होता ॥ २१ ॥

तथा—

यं लब्ध्वा चापरं लाभं मन्यते नाधिकं ततः ।

यस्मिन्स्थितो न दुःखेन गुरुणापि विचाल्यते ॥ २२ ॥

यं लब्ध्वा यम् आत्मलाभं लब्ध्वा प्राप्य च अपरम् अन्यल्लाभान्तरं ततः अधिकम् अस्ति इति न मन्यते चिन्तयति । किं च यस्मिन् आत्मतत्त्वे स्थितो दुःखेन शस्त्रनिपातादिलक्षणेन गुरुणा महता अपि न विचाल्यते ॥ २२ ॥

' यत्रोपरमते ' इत्याद्यारभ्य यावद्भिः विशेषणैः विशिष्ट आत्मावस्थाविशेषो योग उक्तः — जिस आत्मप्राप्तिरूप लाभको प्राप्त होकर उससे अधिक कोई दूसरा लाभ है ऐसा नहीं मानता, दूसरे लाभको स्मरण भी नहीं करता । एवं जिस आत्मतत्त्वमें स्थित हुआ योगी शस्त्राघात आदि बड़े भारी दुःखोंद्वारा भी विचलित नहीं किया जा सकता ॥ २२ ॥

' यत्रोपरमते ' से लेकर यहाँतक समस्त विशेषणों-से विशिष्ट आत्माका अवस्थाविशेषरूप जो योग कहा गया है—

तं विद्यादुःखसंयोगवियोगं योगसञ्ज्ञितम् ।

स निश्चयेन योक्तव्यो योगोऽनिर्विण्णचेतसा ॥ २३ ॥

तं विद्याद् विजानीयाद् दुःखसंयोगवियोगम्, दुःखैः संयोगो दुःखसंयोगः तेन वियोगो दुःखसंयोगवियोगः तं दुःखसंयोगवियोगं योग इति एव सञ्ज्ञितं विपरीतलक्षणेन विद्याद् विजानीयाद् इत्यर्थः । उस योग नामक अवस्थाको दुःखोंके संयोगका वियोग समझना चाहिये । अभिप्राय यह कि दुःखोंसे संयोग होना ' दुःखसंयोग ' है, उससे वियोग हो जाना ' दुःखोंके संयोगका वियोग ' है, उस ' दुःख - संयोग-वियोग ' को ' योग ' ऐसे विपरीत नामसे कहा हुआ समझना चाहिये ।

पृष्ठ 185

श्रीमद्भगवद्गीता शाङ्करभाष्य हिन्दी अनुवादसहित, पृष्ठ 185 का मूल पृष्ठ
पूरे पर्दे पर देखने के लिये चित्र दबाएँ
पाठ पढ़ें पाठ छिपाएँ

* शांकरभाष्य अध्याय ६ * १८५ योगफलम् उपसंहृत्य पुनः अन्वारम्भेण योगस्य कर्तव्यता उच्यते, निश्चयानिर्वेदयोः योगसाधनत्वविधानार्थम् । स यथोक्तफलो योगो निश्चयेन अध्यवसायेन योक्तव्यः अनिर्विण्णचेतसा । न निर्विण्णम् अनिर्विण्णं किं तत् चेतः तेन निर्वेदरहितेन चेतसा चित्तेन इत्यर्थः ॥ २३ ॥

योग - फलका उपसंहार करके अब दृढ़ निश्चयको और योगविषयक रुचिको भी योगका साधन बतानेके लिये पुनः प्रकारान्तरसे योगकी कर्तव्यता बतायी जाती है— वह उपर्युक्त फलवाला योग बिना उकताये हुए चित्तसे निश्चयपूर्वक करना चाहिये । जिस चित्तमें निर्विण्णता ( उद्वेग ) न हो वह अनिर्विण्णचित्त है, ऐसे अनिर्विण्ण ( न उकताये हुए ) चित्तसे निश्चयपूर्वक योगका साधन करना चाहिये, यह | अभिप्राय है ॥ २३ ॥

किं च- | तथा—

सङ्कल्पप्रभवान्कामांस्त्यक्त्वा सर्वानशेषतः ।

मनसैवेन्द्रियग्रामं विनियम्य समन्ततः ॥ २४ ॥

सङ्कल्पप्रभवान् सङ्कल्पः प्रभवो येषां संकल्पसे उत्पन्न हुई समस्त कामनाओंको कामानां ते सङ्कल्पप्रभवाः कामाः तान् निःशेषतासे अर्थात् लेशमात्र भी शेष न रखते हुए त्यक्त्वा परित्यज्य सर्वान् अशेषतो निर्लेपेन । किं च मनसा एव विवेकयुक्तेन इन्द्रियग्रामम् निर्लेपभावसे छोड़कर, एवं विवेकयुक्त मनसे इन्द्रियसमुदायं विनियम्य नियमनं कृत्वा इन्द्रियोंके समुदायको सब ओरसे रोककर अर्थात् समन्ततः समन्तात् ॥ २४ ॥ उनका संयम करके ॥ २४ ॥

शनैः शनैरुपरमेद्बुद्ध्या धृतिगृहीतया । आत्मसंस्थं मनः कृत्वा न शनैः शनैः न सहसा उपरमेद् उपरतिं कुर्यात् । कया, बुद्ध्या । किंविशिष्टया धृतिगृहीतया धृत्या धैर्येण गृहीतया धृतिगृहीतया धैर्येण युक्तया इत्यर्थः । आत्मसंस्थम् आत्मनि संस्थितम् आत्मा एव सर्वं न ततः अन्यत् किञ्चिद् अस्ति इति एवम् किञ्चिदपि चिन्तयेत् ॥ २५ ॥

शनैः - शनैः अर्थात् सहसा नहीं, क्रम - क्रमसे उपरतिको प्राप्त करे । किसके द्वारा? बुद्धिद्वारा । कैसी बुद्धिद्वारा? धैर्यसे धारण की हुई अर्थात् धैर्ययुक्त बुद्धिद्वारा । तथा मनको आत्मामें स्थित करके अर्थात् ' यह सब कुछ आत्मा ही है, उससे अतिरिक्त अन्य कुछ भी नहीं है ' इस प्रकार मनको आत्मामें अचल करके आत्मसंस्थं मनः कृत्वा, न किञ्चिद् अपि चिन्तयेद् अन्य किसी वस्तुका भी चिन्तन न करे । यह योगकी एष योगस्य परमो विधिः ॥ २५ ॥ परम श्रेष्ठ विधि है ॥ २५ ॥

पृष्ठ 186

श्रीमद्भगवद्गीता शाङ्करभाष्य हिन्दी अनुवादसहित, पृष्ठ 186 का मूल पृष्ठ
पूरे पर्दे पर देखने के लिये चित्र दबाएँ
पाठ पढ़ें पाठ छिपाएँ

१८६ * श्रीमद्भगवद्गीता * तत्र एवम् आत्मसंस्थं मनः कर्तुं प्रवृत्तो इस प्रकार मनको आत्मामें स्थित करनेमें लगा योगी- हुआ योगी—

यतो यतो निश्चरति मनश्चञ्चलमस्थिरम् ।

ततस्ततो नियम्यैतदात्मन्येव वशं नयेत् ॥ २६ ॥

यतो यतो यस्माद् यस्माद् निमित्तात् शब्दादेः निश्चरति निर्गच्छति स्वभावदोषाद् मनः चञ्चलम् अत्यर्थं चलम् अत एव अस्थिरं ततः ततः तस्मात् तस्मात् शब्दादेः निमित्ताद् नियम्य तत् तद् निमित्तं याथात्म्यनिरूपणेन आभासीकृत्य वैराग्यभावनया च एतद् मन आत्मनि एव वशं नयेद् आत्मवश्यताम् आपादयेत् । एवं योगाभ्यासबलाद् योगिन आत्मनि एव प्रशाम्यति मनः ॥ २६ ॥

स्वाभाविक दोषके कारण जो अत्यन्त चञ्चल है तथा इसीलिये जो अस्थिर है ऐसा मन जिस - जिस शब्दादि विषयके निमित्तसे विचलित होता है — बाहर जाता है, उस - उस शब्दादि विषयरूप निमित्तसे ( इस मनको ) रोककर एवं उस - उस विषयरूप निमित्तको यथार्थ तत्त्वनिरूपणद्वारा आभासमात्र दिखाकर, वैराग्यकी भावनासे इस मनका ( बारंबार ) आत्मामें ही निरोध करे अर्थात् इसे आत्माके ही वशीभूत किया करे । इस प्रकार योगाभ्यासके बलसे योगीका मन आत्मामें ही शान्त हो जाता है ॥ २६ ॥

प्रशान्तमनसं ह्येनं योगिनं सुखमुत्तमम् । उपैति शान्तरजसं प्रशान्तमनसं प्रशान्तं मनो यस्य स प्रशान्तमनाः तं प्रशान्तमनसं हि एनं योगिनं सुखम् उत्तमम् निरतिशयम् उपैति उपगच्छति । शान्तरजसं प्रक्षीणमोहादिक्लेशरजसम् इत्यर्थः । ब्रह्मभूतं जीवन्मुक्तं ब्रह्म एव सर्वम् इति एवं निश्चयवन्तं ब्रह्मभूतम् अकल्मषम् अधर्मादिवर्जितम् ॥ २७ ॥

ब्रह्मभूतमकल्मषम् ॥ २७ ॥

क्योंकि जिसका मन भलीभाँति शान्त है, जिसका रजोगुण शान्त हो गया है अर्थात् जिसका मोहादि क्लेशरूप रजोगुण अच्छी प्रकार क्षीण हो चुका है, जो ब्रह्मरूप -जीवन्मुक्त अर्थात् ' यह सब कुछ ब्रह्म ही है ' ऐसे निश्चयवाला है एवं जो अधर्मादि दोषोंसे रहित है, उस योगीको निरतिशय उत्तम सुख प्राप्त होता है ॥ २७ ॥

युञ्जन्नेवं सदात्मानं योगी विगतकल्मषः ।

सुखेन ब्रह्मसंस्पर्शमत्यन्तं सुखमश्नुते ॥ २८ ॥

युञ्जन् एवं यथोक्तेन क्रमेण योगी योगान्त- योगविषयक विघ्नोंसे रहित हुआ विगतकल्मषनिष्पाप रायवर्जितः सदा आत्मानं विगतकल्मषो विगत - योगी उपर्युक्त क्रमसे सदा चित्तको समाहित करता पापः सुखेन अनायासेन ब्रह्मसंस्पर्शं ब्रह्मणा हुआ, अनायास ही ब्रह्मप्राप्तिरूप निरतिशय- उत्कृष्ट परेण संस्पर्शो यस्य तद् ब्रह्मसंस्पर्शं सुखम् सुखका अनुभव करता है अर्थात् जिसका परब्रह्मसे अत्यन्तम् अन्तम् अतीत्य वर्तते इति अत्यन्तम् सम्बन्ध है और जो अन्तसे अतीत - अनन्त है ऐसे उत्कृष्टं निरतिशयम् अश्नुते व्याप्नोति ॥ २८ ॥ परम सुखको प्राप्त हो जाता है ॥ २८ ॥

पृष्ठ 187

श्रीमद्भगवद्गीता शाङ्करभाष्य हिन्दी अनुवादसहित, पृष्ठ 187 का मूल पृष्ठ
पूरे पर्दे पर देखने के लिये चित्र दबाएँ
पाठ पढ़ें पाठ छिपाएँ

* शांकरभाष्य अध्याय ६ * १८७ इदानीं योगस्य यत् फलं ब्रह्मैकत्वदर्शनं अब, योगका फल जो कि समस्त संसारका विच्छेद करा देनेवाला ब्रह्मके साथ एकताका देखना सर्वसंसारविच्छेदकारणं तत् प्रदर्श्यते— है वह दिखलाया जाता है- -सर्वभूतस्थमात्मानं सर्वभूतानि चात्मनि । ईक्षते योगयुक्तात्मा सर्वभूतस्थं सर्वेषु भूतेषु स्थितं स्वम् आत्मानं सर्वभूतानि च आत्मनि ब्रह्मादीनि स्तम्बपर्यन्तानि च सर्वभूतानि आत्मनि एकतां गतानि ईक्षते पश्यति योगयुक्तात्मा समाहितान्तःकरणः सर्वत्र समदर्शनः सर्वेषु ब्रह्मादिस्थावरान्तेषु विषमेषु सर्वभूतेषु समं निर्विशेषं ब्रह्मात्मैकत्वविषयं दर्शनं ज्ञानं यस्य स सर्वत्रसमदर्शनः ॥ २ ९ ॥ सर्वत्रसमदर्शनः ॥ २ ९ ॥ समाहित अन्तःकरणसे युक्त और सब जगह समदृष्टिवाला योगी - जिसका ब्रह्म और आत्माकी एकताको विषय करनेवाला ज्ञान, ब्रह्मासे लेकर स्थावरपर्यन्त समस्त विभक्त प्राणियोंमें भेदभावसे रहित - सम हो चुका है, ऐसा पुरुष - अपने आत्माको सब भूतोंमें स्थित ( देखता है ) और आत्मामें सब भूतोंको देखता है । अर्थात् ब्रह्मासे लेकर स्तम्बपर्यन्त समस्त प्राणियोंको आत्मामें एकताको प्राप्त हुए देखता है ॥ २ ९ ॥ एतस्य आत्मैकत्वदर्शनस्य फलम् उच्यते- इस आत्माकी एकताके दर्शनका फल कहा जाता है—

यो मां पश्यति सर्वत्र सर्वं च मयि पश्यति ।

तस्याहं न प्रणश्यामि स च मे न प्रणश्यति ॥ ३० ॥

यो मां पश्यति वासुदेवं सर्वस्य आत्मानं सर्वत्र सर्वेषु भूतेषु सर्वं च ब्रह्मादिभूतजातं मयि सर्वात्मनि पश्यति, तस्य एवम् आत्मैकत्वदर्शिनः अहम् ईश्वरो न प्रणश्यामि न परोक्षतां गमिष्यामि स च मे न प्रणश्यति स च विद्वान् मम वासुदेवस्य न प्रणश्यति न परोक्षीभवति । तस्य च मम च एकात्मकत्वात् । स्वात्मा हि नाम आत्मनः प्रिय एव भवति यस्मात् च अहम् एव सर्वात्मैकत्वदर्शी ॥ ३० ॥

जो सबके आत्मा मुझ वासुदेवको सब जगह अर्थात् सब भूतोंमें ( व्यापक ) देखता है और ब्रह्मा आदि समस्त प्राणियोंको मुझ सर्वात्मा ( परमेश्वर ) -में देखता है, इस प्रकार आत्माकी एकताको देखनेवाले उस ज्ञानीके लिये मैं ईश्वर कभी अदृश्य नहीं होता अर्थात् कभी अप्रत्यक्ष नहीं होता और वह ज्ञानी भी कभी मुझ वासुदेवसे अदृश्य - परोक्ष नहीं होता; क्योंकि उसका और मेरा स्वरूप एक ही है । निःसंदेह अपना आत्मा अपना प्रिय ही होता है और जो सर्वात्मभावसे एकताको देखनेवाला है वह मैं ही हूँ ॥ ३० ॥

पृष्ठ 188

श्रीमद्भगवद्गीता शाङ्करभाष्य हिन्दी अनुवादसहित, पृष्ठ 188 का मूल पृष्ठ
पूरे पर्दे पर देखने के लिये चित्र दबाएँ
पाठ पढ़ें पाठ छिपाएँ

१८८ * श्रीमद्भगवद्गीता * सर्वभूतस्थितं यो मां सर्वथा वर्तमानोऽपि स इति एतत् पूर्वश्लोकार्थं सम्यग्दर्शनम् अनूद्य तत्फलं मोक्षः अभिधीयते ॥ सर्वथा सर्वप्रकारै: वर्तमानः अपि सम्यग्दर्शी योगी मयि वैष्णवे परमे पदे वर्तते नित्यमुक्त एव स न मोक्षं प्रति केनचित् प्रतिबध्यते इत्यर्थः ॥ ३१ ॥

भजत्येकत्वमास्थितः ।

योगी मयि वर्तते ॥३१ ॥

( एकत्व भावमें स्थित हुआ जो पुरुष सम्पूर्ण भूतोंमें स्थित मुझ वासुदेवको भजता है ) इस प्रकार पहले श्लोकके अर्थरूप यथार्थ ज्ञानका इस आधे

श्लोकसे अनुवाद करके उसके फलस्वरूप मोक्षका

विधान करते हैं । वह पूर्ण ज्ञानी - योगी सब प्रकारसे

बर्तता हुआ भी वैष्णव परमपदरूप मुझ परमेश्वरमें ही बर्तता है अर्थात् वह सदा मुक्त ही है- उसके मोक्षको कोई भी रोक नहीं सकता ॥ ३१ ॥

किं च अन्यत्- तथा और भी कहते हैं—

आत्मौपम्येन सर्वत्र समं पश्यति योऽर्जुन ।

सुखं वा यदि वा दुःखं स योगी परमो मतः ॥३२ ॥

आत्मौपम्येन आत्मा स्वयम् एव उपमीयते [ अनया ] इति उपमा तस्या उपमाया भाव औपम्यम् । तेन आत्मौपम्येन सर्वत्र सर्वभूतेषु समं तुल्यं पश्यति यः अर्जुन । स च किं समं पश्यति इति उच्यते-यथा मम सुखम् इष्टं तथा सर्वप्राणिनां सुखम् अनुकूलम् । वा शब्दः चार्थे । यदि वा यत् च दुःखं मम प्रतिकूलम् अनिष्टं यथा तथा सर्वप्राणिनां दुःखम् अनिष्टं प्रतिकूलम् इति एवम् आत्मौपम्येन सुखदुःखे अनुकूलप्रतिकूले तुल्यतया सर्वभूतेषु समं पश्यति, न कस्यचित् प्रतिकूलम् आचरति अहिंसक इत्यर्थः । य एवम् अहिंसकः सम्यग्दर्शननिष्ठः स योगी परम उत्कृष्टो मतः अभिप्रेतः सर्वयोगिनां मध्ये ॥ ३२ ॥

आत्मा अर्थात् स्वयं आप और जिसके द्वारा उपमित किया जाय वह उपमा, उस उपमाके भावको ( सादृश्यको ) औपम्य कहते हैं । हे अर्जुन! उस आत्मौपम्यद्वारा अर्थात् अपनी सदृशतासे जो योगी सर्वत्र — सब भूतोंमें तुल्य देखता है । वह तुल्य क्या देखता है? सो कहते हैं— जैसे मुझे सुख प्रिय है वैसे ही सभी प्राणियोंको सुख अनुकूल है और जैसे दुःख मुझे अप्रिय— प्रतिकूल है वैसे ही वह सब प्राणियोंको अप्रिय— प्रतिकूल है । इस प्रकार जो सब प्राणियोंमें अपने समान ही सुख और दुःखको तुल्यभावसे अनुकूल और प्रतिकूल देखता है, किसीके भी प्रतिकूल आचरण नहीं करता, यानी अहिंसक है । यहाँ ' वा ' शब्दका प्रयोग ' च ' के अर्थमें हुआ है जो इस प्रकारका अहिंसक पुरुष पूर्ण ज्ञानमें स्थित है वह योगी अन्य सब योगियोंमें परम उत्कृष्ट माना जाता है ॥३२ ॥

पृष्ठ 189

श्रीमद्भगवद्गीता शाङ्करभाष्य हिन्दी अनुवादसहित, पृष्ठ 189 का मूल पृष्ठ
पूरे पर्दे पर देखने के लिये चित्र दबाएँ
पाठ पढ़ें पाठ छिपाएँ

* शांकरभाष्य अध्याय ६ * १८ ९ एतस्य यथोक्तस्य सम्यग्दर्शनलक्षणस्य इस उपर्युक्त पूर्णज्ञानरूप योगको कठिनतासे योगस्य दुःखसम्पाद्यताम् आलक्ष्य शुश्रूषुः ध्रुवं सम्पादन किया जानेयोग्य समझकर उसकी तत्प्राप्त्युपायम् - प्राप्तिके निश्चित उपायको सुननेकी इच्छावाले

अर्जुन उवाच- अर्जुन बोले-योऽयं योगस्त्वया प्रोक्तः साम्येन मधुसूदन ।

एतस्याहं न पश्यामि चञ्चलत्वात्स्थितिं स्थिराम् ॥ ३३ ॥

यः अयं योगः त्वया प्रोक्तः साम्येन समत्वेन हे मधुसूदन! आपने जो यह समत्वभावरूप हे मधुसूदन एतस्य योगस्य अहं न पश्यामि न योग कहा है, मनकी चञ्चलताके कारण मैं इस उपलभे चञ्चलत्वाद् मनसः किं स्थिराम् अचलां योगकी अचल स्थिति नहीं देखता हूँ – यह बात स्थितिं प्रसिद्धम् एतत् ॥ ३३ ॥ प्रसिद्ध है ॥ ३३ ॥

चञ्चलं हि मनः कृष्ण प्रमाथि बलवद्दृढम् ।

तस्याहं निग्रहं मन्ये वायोरिव सुदुष्करम् ॥ ३४ ॥

चञ्चलं हि मनः कृष्ण इति कृषतेः । विलेखनार्थस्य रूपं भक्तजनपापादिदोषाकर्षणात् कृष्णः । न केवलम् अत्यर्थं चञ्चलं प्रमाथि च प्रमथनशीलं प्रमथ्नाति शरीरम् इन्द्रियाणि च विक्षिपति परवशीकरोति । किं च बलवद् न केनचिद् नियन्तुं शक्यम् किं च दृढं तन्तुनागवद् अच्छेद्यम् । तस्य एवम्भूतस्य मनसः अहं निग्रहं निरोधं मन्ये वायोः इव । यथा वायोः दुष्करो निग्रहः ततः अपि मनसो दुष्करं मन्ये इति अभिप्रायः ॥ ३४ ॥

क्योंकि हे कृष्ण! यह मन बड़ा ही चञ्चल है । विलेखनके अर्थमें जो ' कृष ' धातु है उसका रूप ' कृष्ण ' है । भक्तजनोंके पापादि दोषोंको निवृत्त करनेवाले होनेके कारण भगवान्‌का नाम ' कृष्ण ' है । यह मन केवल अत्यन्त चञ्चल है इतना ही नहीं, किंतु प्रमथनशील भी है अर्थात् शरीरको क्षुब्ध और इन्द्रियोंको विक्षिप्त यानी परवश कर देता है । तथा बड़ा बलवान् है - किसीसे भी वशमें किया जाना अशक्य है । साथ ही यह बड़ा दृढ़ भी है । अर्थात् तन्तुनाग ( गोह ) नामक जलचर जीवकी भाँति अच्छेद्य है । ऐसे लक्षणोंवाले इस मनका विरोध करना मैं वायुकी भाँति दुष्कर मानता हूँ । अभिप्राय यह कि जैसे वायुका रोकना दुष्कर है, उससे भी अधिक दुष्कर मैं मनका रोकना मानता हूँ ॥ ३४ ॥

पृष्ठ 190

श्रीमद्भगवद्गीता शाङ्करभाष्य हिन्दी अनुवादसहित, पृष्ठ 190 का मूल पृष्ठ
पूरे पर्दे पर देखने के लिये चित्र दबाएँ
पाठ पढ़ें पाठ छिपाएँ

१ ९ ० * श्रीमद्भगवद्गीता * एवम् एतद् यथा ब्रवीषि— श्रीभगवान् बोले कि जैसे तू कहता है यह ठीक

श्रीभगवानुवाच- ऐसा ही है-असंशयं महाबाहो मनो दुर्निग्रहं चलम् ।

अभ्यासेन तु कौन्तेय वैराग्येण च गृह्यते ॥ ३५ ॥

असंशयं न अस्ति संशयो मनो दुर्निग्रहं चलम् इत्यत्र हे महाबाहो । किन्तु अभ्यासेन तु अभ्यासो नाम चित्तभूमौ कस्याञ्चित् समानप्रत्ययावृत्तिः चित्तस्य । वैराग्यं नाम दृष्टादृष्टेष्टभोगेषु दोषदर्शनाभ्यासाद् वैतृष्ण्यं तेन च वैराग्येण गृह्यते विक्षेपरूपः प्रचारः चित्तस्य । एवं तद् मनो गृह्यते निगृह्यते निरुध्यते इत्यर्थः ॥ ३५ ॥ ।

हे महाबाहो! मन चञ्चल और कठिनता से वशमें होनेवाला है इसमें ( कोई ) संदेह नहीं । किंतु अभ्याससे अर्थात् किसी चित्तभूमिमें एक समान वृत्तिकी बारंबार आवृत्ति करनेसे और दृष्ट तथा अदृष्ट प्रिय भोगोंमें बारंबार दोषदर्शनके अभ्यासद्वारा उत्पन्न हुए अनिच्छारूप वैराग्यसे चित्तके विक्षेपरूप प्रचार ( चञ्चलता ) -को रोका जा सकता है । अर्थात् इस प्रकार उस मनका निग्रह – निरोध किया जा सकता है ॥ ३५ ॥

यः पुनः असंयतात्मा तेन— परंतु जिसका अन्त: करण वशमें किया हुआ नहीं है उस असंयतात्मना योगो दुष्प्राप इति मे मतिः । वश्यात्मना तु यतता असंयतात्मना अभ्यासवैराग्याभ्याम् असंयत आत्मा अन्तःकरणं यस्य सः अयम् असंयतात्मा तेन असंयतात्मना योगो दुष्प्रापो दुःखेन प्राप्यते इति मे मतिः । यः तु पुनः वश्यात्मा अभ्यासवैराग्याभ्यां वश्यत्वम् आपादित आत्मा मनो यस्य सः अयं वश्यात्मा तेन वश्यात्मना तु यतता भूयः अपि प्रयत्नं कुर्वता शक्यः अवाप्तुं योग उपायतो यथोक्ताद् उपायात् ॥ ३६ ॥

शक्योऽवाप्तुमुपायतः ॥ ३६ ॥

मनको वशमें न करनेवाले पुरुषद्वारा अर्थात् जिसका अन्त: करण अभ्यास और वैराग्यद्वारा संयत किया हुआ नहीं है ऐसे पुरुषद्वारा योग प्राप्त किया जाना कठिन है, अर्थात् उसको योग कठिनतासे प्राप्त हो सकता है - यह मेरा निश्चय है । परंतु जो स्वाधीन मनवाला है - जिसका मन अभ्यास - वैराग्यद्वारा वशमें किया हुआ है और जो फिर भी बारंबार यत्न करता ही जाता है ऐसे पुरुषद्वारा पूर्वोक्त उपायोंसे यह योग प्राप्त किया जा सकता है ॥ ३६ ॥