श्रीगणेशाय नमः।
श्रीमद्भगवद्गीता शाङ्करभाष्य हिन्दी अनुवादसहित — पृष्ठ 191–200
श्रीमद्भगवद्गीता शाङ्करभाष्य हिन्दी अनुवादसहित · Gita Press, Gorakhpur · पृष्ठ 191–200
पृष्ठ 191
पाठ पढ़ें पाठ छिपाएँ
* शांकरभाष्य अध्याय ६ * १ ९ १ तत्र योगाभ्यासाङ्गीकरणेन परलोकेहलोक-प्राप्तिनिमित्तानि कर्माणि सन्न्यस्तानि योग सिद्धिफलं च मोक्षसाधनं सम्यग्दर्शनं न प्राप्तम् इति योगी योगमार्गाद् मरणकाले चलितचित इति तस्य नाशम् आशङ्कय– अर्जुन उवाच— अयतिः श्रद्धयोपेतो अप्राप्य योगसंसिद्धिं कां अयतिः अप्रयत्नवान् योगमार्गे श्रद्धया आस्तिक्यबुद्ध्या च उपेतो योगाद् अन्तकाले अपि चलितं मानसं मनो यस्य स चलितमानसो भ्रष्टस्मृतिः सः अप्राप्य योगसंसिद्धिं योगफलं सम्यग्दर्शनं कां गतिं हे कृष्ण गच्छति ॥ ३७ ॥
योगाभ्यासको स्वीकार करके जिसने इस लोक और परलोककी प्राप्तिके साधनरूप कर्मोंका तो | त्याग कर दिया और योगसिद्धिका फल, मोक्षप्राप्तिका साधन पूर्ण ज्ञान जिसको मिला नहीं, ऐसे जिस योगीका चित्त अन्तकालमें योगमार्गसे विचलित हो गया हो, उस योगीके नाशकी आशङ्का करके
अर्जुन पूछने लगे-योगाच्चलितमानसः ।
गतिं कृष्ण गच्छति ॥३७ ॥
हे कृष्ण! जो साधक योगमार्गमें यत्न करनेवाला नहीं है, परंतु श्रद्धासे अर्थात् आस्तिक- बुद्धिसे युक्त है और अन्तकालमें जिसका मन योगसे चलायमान हो गया है वह चञ्चलचित्त भ्रष्ट स्मृतिवाला योगी योगकी सिद्धिको अर्थात् योगफलरूप पूर्ण ज्ञानको न । पाकर किस गतिको प्राप्त होता है? ॥ ३७ ॥
कच्चिन्नोभयविभ्रष्टश्छिन्नाभ्रमिव नश्यति । अप्रतिष्ठो महाबाहो महाबाहो विमूढो ब्रह्मणः पथि ॥ ३८ ॥
कच्चित् किं न उभयविभ्रष्टः कर्ममार्गाद् हे महाबाहो! वह आश्रयरहित और ब्रह्मप्राप्तिके योगमार्गात् च विभ्रष्टः सन् छिन्नाभ्रम् इव नश्यति मार्गमें मोहित हुआ पुरुष कर्ममार्ग और ज्ञानमार्ग दोनों किं वा न नश्यति अप्रतिष्ठो निराश्रयो हे महाबाहो ओरसे भ्रष्ट होकर क्या छिन्न - भिन्न हुए बादलकी भाँति विमूढः सन् ब्रह्मणः पथि ब्रह्मप्राप्तिमार्गे ॥ ३८ ॥ नष्ट हो जाता है अथवा नष्ट नहीं होता?॥ ३८ ॥
एतन्मे संशयं कृष्ण छेत्तुमर्हस्यशेषतः । त्वदन्यः संशयस्यास्य संशयस्यास्य छेत्ता न ह्युपपद्यते ॥ ३ ९ ॥ एतद् मे मम संशयं कृष्ण छेत्तुम् अपनेतुम् हे कृष्ण! मेरे इस संशयको नि: शेषतासे काटनेके अर्हसि अशेषतः त्वदन्यः त्वत्तः अन्य ऋषिः लिये अर्थात् नष्ट करनेके लिये आप ही समर्थ हैं, देवो वा छेत्ता नाशयिता संशयस्य अस्य न हि क्योंकि आपको छोड़कर दूसरा कोई ऋषि या देवता इस संशयका नाश करनेवाला सम्भव नहीं है । यस्याद् उपपद्यते सम्भवति अतः त्वम् एव अतः आपको ही इसका नाश करना चाहिये, यह छेत्तुम् अर्हसि इत्यर्थः ॥ ३ ९ ॥ अभिप्राय है ॥ ३ ९ ॥
पृष्ठ 192
पाठ पढ़ें पाठ छिपाएँ
१ ९ २ * श्रीमद्भगवद्गीता * श्रीभगवानुवाच- श्रीभगवान् बोले— |
पार्थ नैवेह नामुत्र विनाशस्तस्य विद्यते ।
न हि कल्याणकृत्कश्चिद्दुर्गतिं तात गच्छति ॥४० ॥
हे पार्थ न एव इह लोके न अमुत्र परस्मिन् वा लोके विनाशः तस्य विद्यते, न अस्ति नाशो नाम पूर्वस्माद् हीनजन्मप्राप्तिः स योगभ्रष्टस्य न अस्ति । न हि यस्मात् कल्याणकृत् शुभकृत् कश्चिद् दुर्गतिं कुत्सितां गतिं हे तात तनोति आत्मानं पुत्ररूपेण इति पिता तात उच्यते, पिता एव पुत्र
इति पुत्रः अपि तात उच्यते शिष्यः अपि पुत्र ।
उच्यते, गच्छति ॥ ४० ॥
हे पार्थ! उस योगभ्रष्ट पुरुषका इस लोकमें या परलोकमें कहीं भी नाश नहीं होता है । पहलेकी अपेक्षा हीन - जन्मकी प्राप्तिका नाम नाश है सो ऐसी अवस्था योगभ्रष्टकी नहीं होती । क्योंकि हे तात! शुभ कार्य करनेवाला कोई भी मनुष्य दुर्गतिको अर्थात् नीच गतिको नहीं पाता । पिता पुत्ररूपसे आत्माका विस्तार करता है, अतः उसको ' तात ' कहते हैं तथा पिता ही पुत्ररूपसे उत्पन्न होता है अतः पुत्रको भी ' तात ' कहते हैं । शिष्य भी पुत्रके तुल्य है इसलिये उसको भी ' तात ' कहते हैं ॥ ४० ॥
किं तु अस्य भवति — तो फिर इस योगभ्रष्टका क्या होता है? – प्राप्य पुण्यकृतां लोकानुषित्वा शाश्वतीः समाः । शुचीनां श्रीमतां गेहे योगमार्गे प्रवृत्तः सन्यासी सामर्थ्यात् प्राप्य गत्वा पुण्यकृताम् अश्वमेधादियाजिनां लोकान् तत्र च उषित्वा वासम् अनुभूय शाश्वतीः नित्याः समाः संवत्सरान् तद्भोगक्षये शुचीनां यथोक्तकारिणां श्रीमतां विभूतिमतां गेहे गृहे योगभ्रष्टः अभिजायते ॥ ४१ ॥
योगभ्रष्टोऽभिजायते ॥ ४१ ॥
योगमार्गमें लगा हुआ योगभ्रष्ट संन्यासी पुण्यकर्म करनेवालोंके अर्थात् अश्वमेध आदि यज्ञ करनेवालोंके लोकोंमें जाकर, वहाँ बहुत कालतक अर्थात् अनन्त वर्षोंतक वास करके, उनके भोगका क्षय होनेपर शास्त्रोक्त कर्म करनेवाले शुद्ध और श्रीमान् पुरुषोंके घरमें जन्म लेता है । प्रकरणकी सामर्थ्यसे यहाँ योगभ्रष्टका अर्थ संन्यासी लिया गया है ॥ ४१ ॥
अथवा योगिनामेव कुले भवति धीमताम् ।
एतद्धि दुर्लभतरं लोके जन्म यदीदृशम् ॥ ४२ ॥
अथवा श्रीमतां कुलाद् अन्यस्मिन् योगिनाम् अथवा श्रीमानोंके कुलसे अन्य जो बुद्धिमान् एव दरिद्राणां कुले भवति जायते धीमतां बुद्धिमताम् । दरिद्र योगियोंका कुल है उसीमें जन्म ले लेता है ।
पृष्ठ 193
पाठ पढ़ें पाठ छिपाएँ
* शांकरभाष्य अध्याय ६ * १ ९ ३ एतद् हि जन्म यद् दरिद्राणां योगिनां परंतु ऐसा जन्म अर्थात् जो उपर्युक्त दरिद्र आदि कुले दुर्लभतरं दुःखलभ्यतरं पूर्वम् अपेक्ष्य विशेषणोंसे युक्त योगियोंके कुलमें उत्पन्न होना है, वह लोके जन्म यद् ईदृशं यथोक्तविशेषणे इस लोकमें पहले बतलाये हुए श्रीमानोंके कुलमें उत्पन्न कुले ॥ ४२ ॥ होनेकी अपेक्षा अत्यन्त दुर्लभ है ॥ ४२ ॥
यस्मात्— क्योंकि-तत्र तं बुद्धिसंयोगं लभते पौर्वदेहिकम् ।
यतते च ततो भूयः संसिद्धौ कुरुनन्दन ॥ ४३ ॥
तत्र योगिनां कुले तं बुद्धिसंयोगं बुद्ध्या वहाँ योगियोंके कुलमें पहले शरीरमें होनेवाले संयोगं बुद्धिसंयोगं लभते पौर्वदेहिकं पूर्वस्मिन् उस बुद्धिके संयोगको पाता है — अर्थात् योगी - कुलमें जन्म लेते ही उसका पूर्वजन्ममें प्राप्त हुई बुद्धिसे सम्बन्ध देहे भवं पौर्वदेहिकम्, यतते च प्रयत्नं करोतिहो जाता है और हे कुरुनन्दन! वह उस पूर्वकृत ततः तस्मात् पूर्वकृतात् संस्काराद् भूयो बहुतरं संस्कारके बलसे पूर्ण सिद्धि प्राप्त करनेके लिये फिर और संसिद्धौ संसिद्धिनिमित्तं हे कुरुनन्दन ॥ ४३ ॥ भी अधिक प्रयत्न करता है ॥ ४३ ॥
कथं पूर्वदेहबुद्धिसंयोग इति तद् उच्यते- पहले शरीरकी बुद्धिसे उसका संयोग कैसे होता है? सो कहते हैं— पूर्वाभ्यासेन तेनैव ह्रियते जिज्ञासुरपि योगस्य यः पूर्वजन्मनि कृतः अभ्यासः स पूर्वाभ्यासः तेन एव बलवता ह्रियते हि यस्माद् अवशः अपि स योगभ्रष्टः । न कृतं चेद् योगाभ्याससंस्काराद् बलवत्तरम् अधर्मादिलक्षणं कर्म तदा योगाभ्यासजनितेन संस्कारेण ह्रियते । अधर्मः चेद् बलवत्तरः कृतः तेन योगजः अपि संस्कारः अभिभूयते एव ।
ह्यवशोऽपि सः ।
शब्दब्रह्मातिवर्तते ॥ ४४ ॥
क्योंकि वह योगभ्रष्ट पुरुष परवश हुआ भी पूर्वाभ्यासके द्वारा अर्थात् जो पहले जन्ममें किया हुआ अभ्यास है, उस अति बलवान् पूर्वाभ्यासके द्वारा योगकी ओर खींच लिया जाता है । यदि योगाभ्यासके संस्कारोंकी अपेक्षा अधिक बलवान् अधर्मादि कर्म न किये हों तो वह योगाभ्यास-जनित संस्कारोंसे खिंच जाता है और यदि अधिक बलवान् अधर्म किया हुआ होता है तो उससे योगजन्य संस्कार भी दब ही जाते हैं ।
पृष्ठ 194
पाठ पढ़ें पाठ छिपाएँ
१ ९ ४ * श्रीमद्भगवद्गीता * तत्क्षये तु योगजः संस्कारः स्वयम् एव कार्यम् आरभते, न दीर्घकालस्थस्य अपि विनाशः तस्य अस्ति इत्यर्थः । जिज्ञासुः अपि योगस्य स्वरूपं ज्ञातुम् इच्छन् योगमार्गे प्रवृत्तः सन्यासी योगभ्रष्टः सामर्थ्यात् सः अपि शब्दब्रह्म वेदोक्तकर्मानुष्ठानफलम् अतिवर्तते अपाकरिष्यति किम् उत बुद्ध्वा यो योगं तन्निष्ठः अभ्यासं कुर्यात् ॥ ४४ ॥
परंतु उस पाप - कर्मका क्षय होनेपर योगजन्य संस्कार स्वयं ही अपना कार्य आरम्भ कर देता है । बहुत कालतक दबे रहनेपर भी उसका नाश नहीं होता । जो योगका जिज्ञासु भी है अर्थात् जो योगके स्वरूपको जाननेकी इच्छा करके योगमार्गमें लगा हुआ योगभ्रष्ट संन्यासी है वह भी शब्दब्रह्मको अर्थात् वेदमें कहे हुए कर्मफलको अतिक्रम कर जाता है, फिर जो योगको जानकर उसमें स्थित हुआ अभ्यास करता है उसका तो कहना ही क्या है । यहाँ प्रसंगकी शक्तिसे जिज्ञासुका अर्थ संन्यासी किया गया है ॥ ४४ ॥
कुतः च योगित्वं श्रेय इति- योगित्व श्रेष्ठ किस कारणसे है? -प्रयत्नाद्यतमानस्तु योगी संशुद्धकिल्बिषः । अनेकजन्मसंसिद्धस्ततो याति याति परां परां गतिम् ॥ ४५ ॥
प्रयत्नाद् यतमानः अधिकं यतमान इत्यर्थः । तत्र योगी विद्वान् संशुद्धकिल्बिषो विशुद्ध-किल्बिषः संशुद्धपापः अनेकेषु जन्मसु किञ्चित् किञ्चित् संस्कारजातम् उपचित्य तेन उपचितेन अनेकजन्मकृतेन संसिद्धः अनेकजन्मसंसिद्धः ततो लब्धसम्यग्दर्शनः सन् याति परां प्रकृष्टां गतिम् ॥ ४५ ॥
जो प्रयत्नपूर्वक — अधिक साधनमें लगा हुआ है वह विद्वान् योगी विशुद्धकिल्बिष अर्थात् अनेक जन्मोंमें थोड़े - थोड़े संस्कारोंको एकत्रित कर उन अनेक जन्मोंके सञ्चित संस्कारोंसे पापरहित होकर, सिद्ध अवस्थाको प्राप्त हुआ – सम्यक् ज्ञानको प्राप्त करके परमगति – मोक्षको प्राप्त होता है ॥ ४५ ॥
यस्माद् एवं तस्मात्- | ऐसा होनेके कारण -तपस्विभ्योऽधिको योगी ज्ञानिभ्योऽपि मतोऽधिकः । कर्मिभ्यश्चाधिको योगी तस्माद्योगी भवार्जुन ॥४६ ॥
पृष्ठ 195
पाठ पढ़ें पाठ छिपाएँ
* शांकरभाष्य अध्याय ६ * १ ९ ५ तपस्विभ्यः अधिको योगी ज्ञानिभ्यः अपि, तपस्वियों और ज्ञानियोंसे भी योगी अधिक ज्ञानम् अत्र शास्त्रपाण्डित्यं तद्वद्भ्यः अपि मतो है । यहाँ ज्ञान शास्त्र विषयक पाण्डित्यका नाम ज्ञातः अधिकः श्रेष्ठ इति कर्मिभ्यः अग्निहोत्रादि है, उससे युक्त जो ज्ञानवान् हैं उनकी अपेक्षा योगी अधिक श्रेष्ठ है । तथा अग्निहोत्रादि कर्म करनेवालोंसे कर्म तद्वद्भ्यः अधिको योगी विशिष्टो यस्मात् भी योगी अधिक श्रेष्ठ है, इसलिये हे अर्जुन! तू योगी तस्माद् योगी भव अर्जुन ॥ ४६ ॥ हो ॥ ४६ ॥
योगिनामपि सर्वेषां मद्गतेनान्तरात्मना ।
श्रद्धावान्भजते यो मां स मे युक्ततमो मतः ॥४७ ॥
योगिनाम् अपि सर्वेषां रुद्रादित्यादिध्यान- रुद्र, आदित्य आदि देवोंके ध्यानमें लगे हुए पराणां मध्ये मद्गतेन मयि वासुदेवे समाहितेन समस्त योगियोंसे भी जो योगी श्रद्धायुक्त हुआ मुझ अन्तरात्मना अन्तःकरणेन श्रद्धावान् श्रद्दधानः वासुदेवमें अच्छी प्रकार स्थित किये हुए अन्त: करणसे सन् भजते सेवते यो मां स मे मम युक्ततमः मुझे ही भजता है, उसे मैं युक्ततम अर्थात् अतिशय अतिशयेन युक्तो मतः अभिप्रेत इति ॥ ४७ ॥ श्रेष्ठ योगी मानता हूँ ॥ ४७ ॥
इति श्रीमहाभारते शतसाहस्त्र्यां संहितायां वैयासिक्यां भीष्म-पर्वणि श्रीमद्भगवद्गीतासूपनिषत्सु ब्रह्मविद्यायां योगशास्त्रे श्रीकृष्णार्जुनसंवादे ध्यानयोगो नाम षष्ठोऽध्यायः ॥ ६ ॥
इति श्रीमत्परमहंसपरिव्राजकाचार्यगोविन्दभगवत्पूज्यपादशिष्य श्रीमच्छंकरभगवतः कृतौ श्रीभगवद्गीताभाष्येऽभ्यासयोगो नाम षष्ठोऽध्यायः ॥ ६ ॥
पृष्ठ 196
पाठ पढ़ें पाठ छिपाएँ
ॐ सप्तमोऽध्यायः ‘ योगिनामपि सर्वेषां मद्गतेनान्तरात्मना । श्रद्धावान्भजते यो मां स मे युक्ततमो मतः ॥ ' इति प्रश्नबीजम् उपन्यस्य स्वयम् एव ईदृशं मदीयं तत्त्वम् एवं मद्गतान्तरात्मा स्याद् इति एतद् विवक्षुः-श्रीभगवानुवाच- -' योगिनामपि सर्वेषां मद्गतेनान्तरात्मना । श्रद्धावान्भजते यो मां स मे युक्ततमो मतः ॥ ' इस श्लोकद्वारा छठे अध्यायके अन्तमें प्रश्नके बीजकी स्थापना करके फिर स्वयं ही ‘ ऐसा मेरा तत्त्व है ' ' इस प्रकार मुझमें स्थित अन्तरात्मावाला हो जाना चाहिये ' इत्यादि बातोंका वर्णन करनेकी इच्छावाले भगवान् बोले—
मय्यासक्तमनाः पार्थ योगं युञ्जन्मदाश्रयः ।
असंशयं समग्रं मां यथा ज्ञास्यसि तच्छृणु ॥ १ ॥
मयि वक्ष्यमाणविशेषणे परमेश्वरे आसक्तं मनो यस्य स मय्यासक्तमना हे पार्थ, योगं युञ्जन् मनःसमाधानं कुर्वन् मदाश्रयः अहम् एव परमेश्वर आश्रयो यस्य स मदाश्रयः । यो हि कश्चित् पुरुषार्थेन केनचिद् अर्थी भवति स तत्साधनं कर्म अग्निहोत्रादि तपो दानं वा किञ्चिद् आश्रयं प्रतिपद्यते । अयं तु योगी माम् एव आश्रयं प्रतिपद्यते हित्वा अन्यत् साधनान्तरं मयि एव आसक्तमना भवति । यः त्वम् एवम्भूतः सन् असंशयं समग्रं समस्तं विभूतिबलशक्त्यैश्वर्यादिगुणसम्पन्नं मां यथा येन प्रकारेण ज्ञास्यसि संशयम् अन्तरेण एवम् एव भगवान् इति तत् शृणु उच्यमानं मया ॥ १ ॥
आगे कहे जानेवाले विशेषणोंसे युक्त मुझ परमेश्वर-में ही जिसका मन आसक्त हो, वह ' मय्यासक्तमना ' है और मैं परमेश्वर ही जिसका ( एकमात्र ) अवलम्बन हूँ वह ' मदाश्रय ' है, हे पार्थ! ऐसा ' मय्यासक्तमना ' और ' मदाश्रय ' होकर तू योगका साधन करता हुआ अर्थात् मनको ध्यानमें स्थित करता हुआ ( जिस प्रकार मुझको संशयरहित समग्ररूपसे जानेगा सो सुन — ) जो कोई ( धर्मादि पुरुषार्थोंमेंसे ) किसी पुरुषार्थका चाहनेवाला होता है, वह उसके साधनरूप अग्निहोत्रादि कर्म, तप या दानरूप किसी एक आश्रयको ग्रहण किया करता है, परंतु यह योगी तो अन्य साधनोंको छोड़कर केवल मुझको ही आश्रयरूपसे ग्रहण करता है और मुझमें ही आसक्तचित्त होता है । इसलिये तू उपर्युक्त गुणोंसे सम्पन्न होकर विभूति, बल, ऐश्वर्य आदि गुणोंसे सम्पन्न मुझ समग्र परमेश्वरको जिस प्रकार संशयरहित जानेगा कि ‘ भगवान् निस्सन्देह ठीक ऐसा ही है,, वह प्रकार मैं तुझसे कहता हूँ, सुन ॥ १ ॥
पृष्ठ 197
पाठ पढ़ें पाठ छिपाएँ
* शांकरभाष्य अध्याय ७ * १ ९ ७ तत् च मद्विषयम्— | वहीं यह अपने स्वरूपका
ज्ञानं तेऽहं सविज्ञानमिदं वक्ष्याम्यशेषतः ।
यज्ज्ञात्वा नेह भूयोऽन्यज्ज्ञातव्यमवशिष्यते ॥ २ ॥
ज्ञानं ते तुभ्यम् अहं सविज्ञानं विज्ञानसहितं स्वानुभवसंयुक्तम् इदं वक्ष्यामि कथयिष्यामि अशेषतः कार्त्स्न्येन । तद् ज्ञानं विवक्षितं स्तौति श्रोतुः अभिमुखीकरणाय । यद् ज्ञात्वा यद् ज्ञानं ज्ञात्वा न इह भूयः पुनः ज्ञातव्य पुरुषार्थसाधनम् अवशिष्यते, न अवशेषो भवति इति मत्तत्त्वज्ञो यः स सर्वज्ञो भवति इत्यर्थः । अतो विशिष्टफलत्वाद् दुर्लभं ज्ञानम् ॥ २ ॥
कथम् इति उच्यते-ज्ञान मैं तुझे विज्ञानके सहित अर्थात् अपने अनुभवके सहित निःशेषतः - सम्पूर्णतासे कहूँगा । श्रोताको सम्मुख अर्थात् सावधान करनेके लिये जिसका वर्णन करना है उस ज्ञानकी स्तुति करते हैं । जिस ज्ञानको जान लेनेपर फिर इस जगत्में पुरुषार्थका कोई साधन जानना शेष नहीं रहता अर्थात् जो मेरे तत्त्वको जाननेवाला है वह सर्वज्ञ हो जाता है । अतः यह ज्ञान अति उत्तम फलवाला होनेके कारण दुर्लभ है ॥२ ॥
| यह ( दुर्लभ ) कैसे है? सो कहते हैं—
मनुष्याणां सहस्रेषु कश्चिद्यतति सिद्धये ।
यततामपि सिद्धानां कश्चिन्मां वेत्ति तत्त्वतः ॥ ३ ॥
मनुष्याणां मध्ये सहस्रेषु अनेकेषु कश्चिद् यतति प्रयत्नं करोति सिद्धये सिद्ध्यर्थम्, तेषां यतताम् अपि सिद्धानां सिद्धा एव हि ते ये मोक्षाय यतन्ते तेषां कश्चिद् एव मां वेत्ति तत्त्वतो यथावत् ॥ ३ ॥
श्रोतारं प्ररोचनेन अभिमुखीकृत्य आह-| हजारों मनुष्योंमें कोई एक ही ( मोक्षरूप ) सिद्धिके लिये प्रयत्न करता है और उन यत्न करनेवाले सिद्धों में भी - जो मोक्षके लिये यत्न करते हैं वे ( एक तरहसे ) सिद्ध ही हैं उनमें भी — कोई एक ही मुझे तत्त्वसे-यथार्थ जान पाता है ॥ ३ ॥
इस प्रकार रुचि बढ़ाकर श्रोताको सम्मुख करके कहते हैं—
भूमिरापोऽनलो वायुः खं मनो बुद्धिरेव च ।
अहङ्कार इतीयं मे भिन्ना प्रकृतिरष्टधा ॥४ ॥
भूमिः इति पृथिवीतन्मात्रम् उच्यते न स्थूला ' भिन्ना प्रकृतिरष्टधा ' वह कथन होनेके कारण यहाँ भूमि - शब्दसे पृथिवी - तन्मात्रा कही जाती है, ‘ भिन्ना प्रकृतिरष्टधा ' इति वचनात् । तथा अबादयः स्थूल पृथ्वी नहीं; वैसे ही जल आदि तत्त्व भी अपि तन्मात्राणि एव उच्यन्ते । तन्मात्रारूपसे ही कहे जाते हैं ।
पृष्ठ 198
पाठ पढ़ें पाठ छिपाएँ
१ ९ ८ * श्रीमद्भगवद्गीता * आपः अनलो वायुः खं मन इति मनसः कारणम् अहङ्कारो गृह्यते । बुद्धिः इति अहङ्कार-कारणं महत्तत्त्वम् । अहङ्कार इति अविद्या-संयुक्तम् अव्यक्तम् । यथा विषसंयुक्तम् अन्नं विषम् उच्यते एवम् अहङ्कारवासनावद् अव्यक्तं मूलकारणम् अहङ्कार इति उच्यते प्रवर्तकत्वाद् अहङ्कारस्य । अहङ्कार एव हि सर्वस्य प्रवृत्तिबीजं दृष्टं लोके । इति इयं यथोक्ता प्रकृति: मे मम ईश्वरी मायाशक्तिः अष्टधा भिन्ना भेदम् आगता ॥ ४ ॥ ।
( इस प्रकार पृथ्वी, ) जल, अग्नि, वायु और आकाश एवं मन – यहाँ मनसे उसके कारणभूत अहंकारका ग्रहण किया गया है - - तथा बुद्धि अर्थात् अहंकारका कारण महत्तत्त्व और अहंकार अर्थात् अविद्यायुक्त अव्यक्त - मूलप्रकृति । जैसे विषयुक्त अन्न भी विष ही कहा जाता है वैसे ही अहंकार और वासनासे युक्त अव्यक्त — मूल-प्रकृति भी ' अहंकार ' नामसे कही जाती है; क्योंकि अहंकार सबका प्रवर्तक है, संसारमें अहंकार ही सबकी प्रवृत्तिका बीज देखा गया है । इस प्रकार यह उपर्युक्त प्रकृति अर्थात् मुझ ईश्वरकी मायाशक्ति आठ प्रकारसे भिन्न है - विभागको प्राप्त हुई है ॥ ४ ॥
अपरेयमितस्त्वन्यां प्रकृतिं
प्रकृतिं विद्धि मे पराम् ।
जीवभूतां महाबाहो ययेदं धार्यते जगत् ॥ ५ ॥
अपरा न परा निकृष्टा अशुद्धा अनर्थकरी संसारबन्धनात्मिका इयम् । इतः अस्या यथोक्तायाः तु अन्यां विशुद्धां प्रकृतिं मम आत्मभूतां विद्धि मे परां प्रकृष्टां जीवभूतां क्षेत्रज्ञलक्षणां प्राणधारणनिमित्तभूतां हे महाबाहो यया प्रकृत्या इदं धार्यते जगत् अन्तः प्रविष्टया ॥ ५ ॥
यह ( उपर्युक्त ) मेरी अपरा प्रकृति है अर्थात् परा नहीं, किंतु निकृष्ट है, अशुद्ध है और अनर्थ करनेवाली है एवं संसारबन्धनरूपा है । और हे महाबाहो! इस उपर्युक्त प्रकृतिमें दूसरी जीवरूपा अर्थात् प्राणधारणकी निमित्त बनी हुई जो क्षेत्रज्ञरूपा प्रकृति है, अन्तरमें प्रवृष्ट हुई जिस प्रकृतिद्वारा यह समस्त जगत् धारण किया जाता है उसको तू तू मेरी परा प्रकृति जान अर्थात् उसे मेरी आत्मरूपा उत्तम और शुद्ध प्रकृति जान ॥ ५ ॥
एतद्योनीनि भूतानि अहं कृत्स्नस्य जगतः एतद्योनीनि एते परापरे क्षेत्रक्षेत्रज्ञलक्षणे प्रकृती योनिः येषां भूतानां तानि एतद्योनीनि भूतानि सर्वाणि इति एवम् उपधारय जानीहि ।
सर्वाणीत्युपधारय ।
प्रभवः प्रलयस्तथा ॥६ ॥
यह क्षेत्र और क्षेत्रज्ञरूप दोनों ' परा ' और ' अपरा ' प्रकृति ही जिनकी योनि - कारण है ऐसे ये समस्त भूतप्राणी प्रकृतिरूप कारणसे ही उत्पन्न हुए हैं, ऐसा जान ।
पृष्ठ 199
पाठ पढ़ें पाठ छिपाएँ
* शांकरभाष्य अध्याय ७ * १ ९९ यस्माद् मम प्रकृती योनिः कारणं सर्व- क्योंकि मेरी दोनों प्रकृतियाँ ही समस्त भूतोंकी भूतानाम् अतः अहं कृत्स्नस्य समस्तस्य जगत: योनि यानी कारण हैं, इसलिये समस्त जगत्का प्रभव उत्पत्तिः प्रलयो विनाशः तथा, प्रकृति- प्रभव - उत्पत्ति और प्रलय - विनाश मैं ही हूँ अर्थात् द्वयद्वारेण अहं सर्वज्ञ ईश्वरो जगतः कारणम् इन दोनों प्रकृतियोंद्वारा मैं सर्वज्ञ ईश्वर ही समस्त इत्यर्थः ॥ ६ ॥ जगत्का कारण हूँ ॥ ६ ॥
यतः तस्मात्- - । ऐसा होनेके कारण-मत्तः परतरं नान्यत्किञ्चिदस्ति धनञ्जय ।
मयि सर्वमिदं प्रोतं सूत्रे मणिगणा इव ॥७ ॥
मत्तः परमेश्वरात् परतरम् अन्यत् कारणान्तरं किञ्चिद् न अस्ति न विद्यते, अहम् एव जगत्कारणम् इत्यर्थः । हे धनञ्जय यस्माद् एवं तस्माद् मयि परमेश्वरे सर्वाणि भूतानि सर्वम् इदं जगत् प्रोतम् अनुस्यूतम् अनुगतम् अनुविद्ध ग्रथितम् इत्यर्थः । दीर्घतन्तुषु पटवत् सूत्रे च मणिगणा इव ॥ ७ ॥
मुझ परमेश्वरसे परतर ( अतिरिक्त ) जगत्का कारण अन्य कुछ भी नहीं है अर्थात् मैं ही जगत्का एकमात्र कारण हूँ । हे धनंजय! क्योंकि ऐसा है इसलिये यह सम्पूर्ण जगत् और समस्त प्राणी मुझ परमेश्वरमें, दीर्घ तन्तुओंमें वस्त्रकी भाँति तथा सूत्रमें मणियोंकी भाँति पिरोया हुआ— अनुस्यूत — अनुगत - — बिंधा हुआ— गूँथा हुआ है ॥ ७ ॥
केन केन धर्मेण विशिष्टे त्वयि सर्वम् इदं यह समस्त जगत् किस - किस धर्मसे युक्त आपमें प्रोतम् इति उच्यते— पिरोया हुआ है? इसपर कहते हैं-रसोऽहमप्सु कौन्तेय प्रभास्मि शशिसूर्ययोः । प्रणवः सर्ववेदेषु शब्दः रसः अहम् अपां यः सारः स रसः तस्मिन् रसभूते मयि आपः प्रोता इत्यर्थः । एवं सर्वत्र । यथा अहम् अप्सु रस एवं प्रभा अस्मि शशिसूर्ययोः । प्रणव ओङ्कारः सर्ववेदेषु तस्मिन्
प्रणवभूते मयि सर्वे वेदाः प्रोता: ।
खे पौरुषं नृषु ॥ ८ ॥
जलमें मैं रस हूँ अर्थात् जलका जो सार है उसका नाम रस है उस रसरूप मुझ परमात्मामें समस्त जल पिरोया हुआ है । ऐसे ही और सबमें भी समझना चाहिये । जैसे जलमें मैं रस हूँ, वैसे ही चन्द्रमा और सूर्यमें मैं प्रकाश हूँ । समस्त वेदोंमें मैं ओंकार हूँ अर्थात् उस ओंकाररूप मुझ परमात्मामें सब वेद पिरोये हुए हैं ।
पृष्ठ 200
पाठ पढ़ें पाठ छिपाएँ
२०० * श्रीमद्भगवद्गीता * तथा खे आकाशे शब्दः सारभूतः तस्मिन् आकाशमें उसका सारभूत शब्द हूँ, अर्थात् उस मयि खं प्रोतम् । शब्दरूप मुझ ईश्वरमें आकाश पिरोया हुआ है । तथा पौरुषं पुरुषस्य भावो यतः पुम्बुद्धिः तथा पुरुषोंमें मैं पौरुष हूँ अर्थात् पुरुषोंमें जो पुरुषत्व है, जिससे उनको पुरुष समझा जाता है वह मैं हूँ, उस पौरुषरूप मुझ ईश्वरमें पुरुष पिरोये हुए नृषु तस्मिन् मयि पुरुषाः प्रोताः ॥ ८ ॥ हैं ॥ ८ ॥
पुण्यो गन्धः पृथिव्यां च तेजश्चास्मि विभावसौ ।
जीवनं सर्वभूतेषु तपश्चास्मि तपस्विषु ॥९ ॥
पुण्यः सुरभिः गन्धः पृथिव्यां च अहं तस्मिन् मयि गन्धभूते पृथिवी प्रोता । पुण्यत्वं गन्धस्य स्वभावत एव पृथिव्यां दर्शितम् अबादिषु रसादेः पुण्यत्वोपलक्षणार्थम् । अपुण्यत्वं तु गन्धादीनाम् अविद्याधर्माद्यपेक्षं संसारिणां भूतविशेषसंसर्गनिमित्तं भवति । तेजो दीप्ति: च अस्मि विभावसौ अग्नौ । तथा जीवनं सर्वभूतेषु येन जीवन्ति सर्वाणि भूतानि पृथिवीमें मैं पवित्र गन्ध - सुगन्ध हूँ अर्थात् उस सुगन्धरूप मुझ ईश्वरमें पृथिवी पिरोयी हुई है । जल आदिमें रस आदिकी पवित्रताका लक्ष्य करानेके लिये यहाँ गन्धकी स्वाभाविक पवित्रता ही पृथिवीमें दिखलायी गयी है । गन्ध - रस आदिमें जो अपवित्रता आ जाती है, वह तो सांसारिक पुरुषोंके अज्ञान और अधर्म आदिकी अपेक्षासे एवं भूतविशेषोंके संसर्गसे है ( वह स्वाभाविक नहीं है ) । मैं अग्निमें प्रकाश हूँ तथा सब प्राणियोंमें जीवन हूँ अर्थात् जिससे सब प्राणी जीते हैं वह जीवन मैं तद् जीवनम् । तपः च अस्मि तपस्विषु तस्मिन् हूँ और तपस्वियोंमें तप मैं हूँ अर्थात् उस तपरूप मुझ तपसि मयि तपस्विनः प्रोताः ॥ ९ ॥ परमात्मामें ( सब ) तपस्वी पिरोये हुए हैं ॥ ९ ॥
बीजं मां सर्वभूतानां विद्धि पार्थ सनातनम् ।
बुद्धिर्बुद्धिमतामस्मि तेजस्तेजस्विनामहम् ॥ १० ॥
बीजं प्ररोहकारणं मां विद्धि सर्वभूतानां हे हे पार्थ! मुझे तू सब भूतोंका सनातन - पुरातन पार्थ सनातनं चिरन्तनम् । किं च बुद्धिः बीज अर्थात् उनकी उत्पत्तिका मूल कारण जान । विवेकशक्तिः अन्तःकरणस्य बुद्धिमतां विवेक - तथा मैं ही बुद्धिमानोंकी बुद्धि अर्थात् विवेक-शक्तिमताम् अस्मि तेजः प्रागल्भ्यं तद्वतां शक्ति और तेजस्वियों अर्थात् प्रभावशाली पुरुषोंका तेजस्विनाम् अहम् ॥ १० ॥ तेज — प्रभाव हूँ ॥ १० ॥