श्रीगणेशाय नमः।

श्रीमद्भगवद्गीता शाङ्करभाष्य हिन्दी अनुवादसहित — पृष्ठ 241–250

श्रीमद्भगवद्गीता शाङ्करभाष्य हिन्दी अनुवादसहित · Gita Press, Gorakhpur · पृष्ठ 241–250

पृष्ठ 241

श्रीमद्भगवद्गीता शाङ्करभाष्य हिन्दी अनुवादसहित, पृष्ठ 241 का मूल पृष्ठ
पूरे पर्दे पर देखने के लिये चित्र दबाएँ
पाठ पढ़ें पाठ छिपाएँ

* शांकरभाष्य अध्याय ९ * २४१ पत्रं पुष्पं फलं तोयम् उदकं यो मे मह्यं जो भक्त मुझे पत्र, पुष्प, फल और जल आदि भक्त्या प्रयच्छति तद् अहं पत्रादि भक्त्या उपहृत कुछ भी वस्तु भक्तिपूर्वक देता है, उस प्रयतात्मा- -शुद्धबुद्धि भक्तके द्वारा भक्तिपूर्वक अर्पण किये हुए वे भक्तिपूर्वकं प्रापितं भक्त्या उपहृतम् अश्नामि पत्र - पुष्पादि मैं ( स्वयं ) खाता हूँ अर्थात् ग्रहण करता गृह्णामि प्रयतात्मनः शुद्धबुद्धेः ॥ २६ ॥ हूँ ॥ २६ ॥

यत एवम् अतः - | क्योंकि यह बात है, इसलिये—

यत्करोषि यदश्नासि यज्जुहोषि ददासि यत् ।

यत्तपस्यसि कौन्तेय तत्कुरुष्व मदर्पणम् ॥ २७ ॥

यत् करोषि स्वतः प्राप्तं यद् अश्नासि यत् च हे कुन्तीपुत्र! तू जो कुछ भी स्वतः प्राप्त कर्म करता जुहोषि हवनं निर्वर्तयसि श्रौतं स्मार्तं वा यद् है, जो खाता, जो कुछ श्रौत या स्मार्त यज्ञरूप हवन ददासि प्रयच्छसि ब्राह्मणादिभ्यो हिरण्यान्नाज्यादि करता है, जो कुछ सुवर्ण, अन्न, घृतादि वस्तु ब्राह्मणादि यत् तपस्यसि तपः चरसि कौन्तेय तत् कुरुष्व सत्पात्रोंको दान देता है और जो कुछ तपका आचरण मदर्पणं मत्समर्पणम् ॥ २७ ॥ करता है, वह सब मेरे समर्पण कर ॥ २७ ॥

एवं कुर्वतः तव यद् भवति तत् शृणु— | ऐसा करनेसे तुझे जो लाभ होगा वह सुन -शुभाशुभफलैरेवं मोक्ष्यसे कर्मबन्धनैः । सन्यासयोगयुक्तात्मा विमुक्तो मामुपैष्यसि ॥ २८ ॥

शुभाशुभफलैः एवं शुभाशुभे इष्टानिष्टफले येषां तानि शुभाशुभफलानि कर्माणि तैः शुभाशुभफलैः कर्मबन्धनैः कर्माणि एव बन्धनानि तैः कर्मबन्धनैः एवं मत्समर्पणं कुर्वन् मोक्ष्यसे । सः अयं सन्न्यासयोगो नाम सन्न्यासः च असौ मत्समर्पणतया कर्मत्वाद् योगः च असौ इति तेन सन्न्यासयोगेन युक्त आत्मा अन्तःकरणं यस्य तव स त्वं सन्यासयोगयुक्तात्मा सन् विमुक्तः कर्मबन्धनैः जीवन् एव पतिते च अस्मिन् शरीरे माम् उपैष्यसि आगमिष्यसि ॥ २८ ॥

इस प्रकार कर्मोंको मेरे अर्पण करके तू शुभाशुभ फलयुक्त कर्मबन्धनसे अर्थात् अच्छा और बुरा जिसका फल है ऐसे कर्मरूप बन्धनसे छूट जायगा । तथा इस प्रकार तू संन्यासयोगयुक्तात्मा होकर मेरे अर्पण करके कर्म किये जानेके कारण जो ' संन्यास ' है और कर्मरूप होनेके कारण जो ‘ योग ’ है उस संन्यासरूप योगसे जिसका अन्त: करण युक्त है उसका नाम ' संन्यासयोगयुक्तात्मा है ' ऐसा होकर – तू इस जीवितावस्थामें ही कर्मबन्धनसे मुक्त होकर इस शरीरका नाश होनेपर मुझे ही प्राप्त हो जायगा । अर्थात् मुझमें ही विलीन हो जायगा ॥ २८ ॥

पृष्ठ 242

श्रीमद्भगवद्गीता शाङ्करभाष्य हिन्दी अनुवादसहित, पृष्ठ 242 का मूल पृष्ठ
पूरे पर्दे पर देखने के लिये चित्र दबाएँ
पाठ पढ़ें पाठ छिपाएँ

२४२ * श्रीमद्भगवद्गीता * रागद्वेषवान् तर्हि भगवान् यतो भक्तान् ( यदि कहो कि ) तब तो भगवान् राग - द्वेषसे युक्त हैं; क्योंकि वे भक्तोंपर ही अनुग्रह करते हैं दूसरोंपर अनुगृह्णाति न इतरान् इति, तद् न- नहीं करते, तो यह कहना ठीक नहीं है—

समोऽहं सर्वभूतेषु न मे द्वेष्योऽस्ति न प्रियः ।

ये भजन्ति तु मां भक्त्या मयि ते तेषु चाप्यहम् ॥ २ ९ ॥

समः तुल्यः अहं सर्वभूतेषु न मे द्वेष्यः अस्ति । न प्रिया अग्निवद् अहम्, दूरस्थानां यथा अग्निः शीतं न अपनयति समीपम् उपसर्पताम् अपनयति, तथा अहं भक्तान् अनुगृह्णामि न इतरान् । ये भजन्ति तु माम् ईश्वरं भक्त्या मयि ते स्वभावत एव न मम रागनिमित्तं मयि वर्तन्ते । तेषु च अपि अहं स्वभावत एव वर्ते न इतरेषु न एतावता तेषु द्वेषो मम ॥ २ ९ ॥ मैं सभी प्राणियोंके प्रति समान हूँ, मेरा न तो ( कोई ) द्वेष्य है और न ( कोई ) प्रिय है । मैं अनिके समान हूँ । जैसे अग्नि अपनेसे दूर रहनेवाले प्राणियोंके शीतका निवारण नहीं करता, पास आनेवालोंका ही करता है, " वैसे ही मैं भक्तोंपर अनुग्रह किया करता हूँ, दूसरोंपर नहीं । जो ( भक्त ) मुझ ईश्वरका प्रेमपूर्वक भजन करते हैं, वे मुझमें स्वभावसे ही स्थित हैं, कुछ मेरी आसक्तिके कारण नहीं और मैं भी स्वभावसे ही उनमें स्थित हूँ, दूसरोंमें नहीं । परंतु इतनेहीसे यह बात नहीं है कि मेरा उनमें ( दूसरोंमें ) द्वेष है ॥ २ ९ ॥ शृणु मद्भक्तेः माहात्म्यम्— | मेरी भक्तिकी महिमा सुन–

अपि चेत्सुदुराचारो भजते मामनन्यभाक् ।

साधुरेव स मन्तव्यः सम्यग्व्यवसितो हि सः ॥ ३० ॥

अपि चेद् यद्यपि सुष्ठु दुराचारः सुदुराचारः यदि कोई सुदुराचारी अर्थात् अतिशय बुरे अतीव कुत्सिताचारः अपि भजते माम् अनन्यभाग् आचरणवाला मनुष्य भी अनन्य प्रेमसे युक्त हुआ मुझ अनन्यभक्तिः ( परमेश्वर ) - को भजता है तो उसे साधु ही मानना सन् साधुः एव सम्यग्वृत्त एव स चाहिये अर्थात् उसे यथार्थ आचरण करनेवाला ही मन्तव्यो ज्ञातव्यः सम्यग् यथावद् व्यवसितो हि समझना चाहिये; क्योंकि वह यथार्थ निश्चययुक्त हो यस्मात् साधुनिश्चयः सः ॥ ३० ॥ चुका है— उत्तम निश्चयवाला हो गया है ॥ ३० ॥

उत्सृज्य च बाह्यां दुराचारताम् | आन्तरिक यथार्थ निश्चयकी शक्तिसे बाहरी अन्तःसम्यग्व्यवसायसामर्थ्यात्— दुराचारिताको छोड़कर –

क्षिप्रं भवति धर्मात्मा शश्वच्छान्तिं निगच्छति ।

कौन्तेय प्रतिजानीहि न मे भक्तः प्रणश्यति ॥ ३१ ॥

पृष्ठ 243

श्रीमद्भगवद्गीता शाङ्करभाष्य हिन्दी अनुवादसहित, पृष्ठ 243 का मूल पृष्ठ
पूरे पर्दे पर देखने के लिये चित्र दबाएँ
पाठ पढ़ें पाठ छिपाएँ

* शांकरभाष्य अध्याय ९ * २४३ क्षिप्रं शीघ्रं भवति धर्मात्मा धर्मचित्त एव शश्वद् नित्यं शान्तिं च उपशमं निगच्छति प्राप्नोति । शृणु परमार्थं परमार्थं कौन्तेय प्रतिजानीहि निश्चितां प्रतिज्ञां कुरु, न मे मम भक्तो मयि समर्पितान्तरात्मा मद्भक्तो न प्रणश्यति इति ॥ ३१ ॥

वह शीघ्र ही धर्मात्मा - धार्मिक चित्तवाला बन जाता है और सदा रहनेवाली नित्य शान्ति – उपरतिको पा लेता है । हे कुन्तीपुत्र! तू यथार्थ बात सुन, तू यह निश्चित प्रतिज्ञा कर अर्थात् दृढ़ निश्चय कर ले कि जिसने मुझ परमात्मामें अपना अन्तःकरण समर्पित कर दिया है वह मेरा भक्त कभी नष्ट नहीं होता, अर्थात् उसका कभी पतन नहीं होता ॥ ३१ ॥

किं च- | तथा—

मां हि पार्थ व्यपाश्रित्य येऽपि स्युः पापयोनयः ।

स्त्रियो वैश्यास्तथा शूद्रास्तेऽपि यान्ति परां गतिम् ॥ ३२ ॥

मां हि यस्मात् पार्थ व्यपाश्रित्य माम् आश्रयत्वेन गृहीत्वा ये अपि स्युः भवेयुः पापयोनयः पापा योनिः येषां ते पापयोनयः पापजन्मानः । के ते इति आह स्त्रियो वैश्याः तथा शूद्राः ते अपि यान्ति गच्छन्ति परां गतिं प्रकृष्टां गतिम् ॥ ३२ ॥

क्योंकि हे पार्थ! जो कोई पापयोनिवाले हैं अर्थात् जिनके जन्मका कारण पाप है ऐसे प्राणी हैं — वे कौन हैं? सो कहते हैं — वे स्त्री, वैश्य और शूद्र भी मेरी शरणमें आकर - मुझे ही अपना अवलम्बन बनाकर परम — उत्तम गतिको ही पाते हैं ॥ ३२ ॥

किं पुनर्ब्राह्मणाः पुण्या भक्ता राजर्षयस्तथा ।

अनित्यमसुखं लोकमिमं प्राप्य भजस्व माम् ॥ ३३ ॥

किं पुनः ब्राह्मणाः पुण्याः पुण्ययोनयो भक्ता राजर्षयः तथा राजानः च ते ऋषयः च इति राजर्षयः । यत एवम् अतः अनित्यं क्षणभङ्गुरम् असुखं च सुखवर्जितम् इमं लोकं मनुष्यलोकं प्राप्य पुरुषार्थसाधनं दुर्लभं मनुष्यत्वं लब्ध्वा भजस्व सेवस्व माम् ॥ ३३ ॥

फिर जो पुण्ययोनि ब्राह्मण और राजर्षि भक्त हैं | उनका तो कहना ही क्या है? जो राजा भी हों और ऋषि भी हों, वे राजर्षि कहलाते हैं । क्योंकि यह बात है, इसलिये इस अनित्य, क्षणभङ्गुर और सुखरहित मनुष्यलोकको पाकर अर्थात् परम पुरुषार्थके साधनरूप दुर्लभ मनुष्य-शरीरको पाकर मुझ ईश्वरका ही भजन कर — मेरी ही सेवा कर ॥३३ ॥

पृष्ठ 244

श्रीमद्भगवद्गीता शाङ्करभाष्य हिन्दी अनुवादसहित, पृष्ठ 244 का मूल पृष्ठ
पूरे पर्दे पर देखने के लिये चित्र दबाएँ
पाठ पढ़ें पाठ छिपाएँ

२४४ * श्रीमद्भगवद्गीता * कथम्— किस प्रकार ( भजन - सेवा करें सो कहा जाता है— ) मन्मना भव मद्भक्तो मद्याजी मां नमस्कुरु ॥ मामेवैष्यसि युक्त्वैवमात्मानं मत्परायणः ॥ ३४ ॥

मयि मनो यस्य स त्वं मन्मना भव तथा तू मन्मना – मुझमें ही मनवाला हो । मद्भक्त - मेरा मद्भक्तो भव । मद्याजी मद्यजनशीलो भव । माम् ही भक्त हो । मद्याजी - मेरा ही पूजन करनेवाला हो एव च नमस्कुरु । माम् एव ईश्वरम् एष्यसि | और मुझे ही नमस्कार किया कर । इस प्रकार चित्तको आगमिष्यसि युक्त्वा समाधाय चित्तम् । एवम् मुझमें लगाकर मेरे परायण - शरण हुआ तू मुझ परमेश्वरको ही प्राप्त हो जायगा । अभिप्राय यह कि मैं आत्मानम् अहं हि सर्वेषां भूतानाम् आत्मा परा ही सब भूतोंका आत्मा और परमगति – परम स्थान च गतिः परम् अयनम्, तं माम् एवम्भूतम् हूँ, ऐसा जो मैं आत्मरूप हूँ उसीको तू प्राप्त हो एष्यसि इति अतीतेन पदेन सम्बन्धः । मत्परायण: जायगा । इस प्रकार पहलेके ' माम् ' शब्दसे ' आत्मानम् ’ सन् इत्यर्थः ॥ ३४ ॥ शब्दका सम्बन्ध है ॥ ३४ ॥

इति श्रीमहाभारते शतसाहस्त्र्यां संहितायां वैयासिक्यां भीष्म-पर्वणि श्रीमद्भगवद्गीतासूपनिषत्सु ब्रह्मविद्यायां योगशास्त्रे श्रीकृष्णार्जुनसंवादे राजविद्याराजगुह्ययोगो नाम नवमोऽध्यायः॥९ ॥

इति श्रीमत्परमहंसपरिव्राजकाचार्यगोविन्दभगवत्पूज्यपादशिष्य श्रीमच्छंकरभगवतः कृतौ श्रीमद्भगवद्गीताभाष्ये राजविद्याराजगुह्ययोगो नाम नवमोऽध्यायः ॥ ९ ॥

पृष्ठ 245

श्रीमद्भगवद्गीता शाङ्करभाष्य हिन्दी अनुवादसहित, पृष्ठ 245 का मूल पृष्ठ
पूरे पर्दे पर देखने के लिये चित्र दबाएँ
पाठ पढ़ें पाठ छिपाएँ

ॐ दशमोऽध्यायः सप्तमे अध्याये भगवतः तत्त्वं विभूतयः च प्रकाशिता नवमे च । अथ इदानीं येषु येषु भावेषु चिन्त्यो भगवान् ते ते भावा वक्तव्याः । तत्त्वं च भगवतो वक्तव्यम् उक्तम् अपि दुर्विज्ञेय-त्वाद् इति अतः । श्रीभगवानुवाच-सातवें और नवें अध्यायमें भगवान्‌के तत्त्वका और विभूतियोंका वर्णन किया गया । अब जिन - जिन भावोंमें भगवान् चिन्तन किये जानेयोग्य हैं उन - उन भावोंका वर्णन किया जाना चाहिये । यद्यपि भगवान्का तत्त्व पहले कहा गया है; परंतु दुर्विज्ञेय होनेके कारण फिर भी उसका वर्णन होना चाहिये, इसलिये श्रीभगवान् बोले— भूय एव

एव महाबाहो शृणु मे परमं वचः ।

यत्तेऽहं प्रीयमाणाय वक्ष्यामि हितकाम्यया ॥ १ ॥

भूय एव भूयः पुनः हे महाबाहो शृणु मे हे महाबाहो! फिर भी तू मेरे परम उत्तम मदीयं परमं प्रकृष्टं निरतिशयवस्तुनः प्रकाशकं निरतिशय वस्तुको प्रकाशित करनेवाले वाक्य सुन, जो वचो वाक्यम्, यत् परमं ते तुभ्यं प्रीयमाणाय कि मैं तुझ प्रसन्न होनेवाले के हितकी इच्छासे कहूँगा । मेरे वचनोंको सुनकर तू अमृतपान करता हुआ - सा मद्वचनात् प्रीयसे त्वम् अतीव अमृतम् इव पिबन् अत्यन्त प्रसन्न होता है, इसीलिये मैं तुझसे यह परम ततो वक्ष्यामि हितकाम्यया हितेच्छया ॥ १ ॥ वाक्य कहने लगा हूँ ॥ १ ॥

किमर्थम् अहं वक्ष्यामि इति अत आह— | मैं ( ऐसा ) किसलिये कहता हूँ? सो बतलाते हैं— न मे विदुः सुरगणाः

सुरगणाः प्रभवं न महर्षयः ।

अहमादिर्हि देवानां महर्षीणां च सर्वशः ॥ २ ॥

न मे विदुः न जानन्ति सुरगणा ब्रह्मादयः किं ते न विदुः मम प्रभवं प्रभावं प्रभुशक्त्यति-शयम्, अथवा प्रभवं प्रभवनम् उत्पत्तिम् । न अपि महर्षयो भृग्वादयो विदुः । कस्मात् ते न विदुः इति उच्यते— अहम् आदिः कारणं हि यस्माद् देवानां महर्षीणां च सर्वशः सर्वप्रकारैः ॥ २ ॥

ब्रह्मादि देवता मेरे प्रभवको यानी अतिशय प्रभुत्व-शक्तिको अथवा प्रभव यानी मेरी उत्पत्तिको नहीं जानते और भृगु आदि महर्षि भी ( मेरे प्रभवको ) नहीं जानते । वे किस कारणसे नहीं जानते? सो कहते हैं-क्योंकि देवोंका और महर्षियोंका सब प्रकारसे मैं ही आदि - मूल कारण हूँ ॥ २ ॥

पृष्ठ 246

श्रीमद्भगवद्गीता शाङ्करभाष्य हिन्दी अनुवादसहित, पृष्ठ 246 का मूल पृष्ठ
पूरे पर्दे पर देखने के लिये चित्र दबाएँ
पाठ पढ़ें पाठ छिपाएँ

२४६ * श्रीमद्भगवद्गीता * किं च-यो मामजमनादिं च असम्मूढः स मर्त्येषु यो माम् अजम् अनादिं च यस्माद् अहम् आदिः देवानां महर्षीणां च न मम अन्यः आदि: विद्यते अतः अहम् अजः अनादिः च, अनादित्वम् अजत्वे हेतुः । तं माम् अजम् अनादिं च यो वेत्ति विजानाति लोकमहेश्वरं लोकानां महान्तम् ईश्वरं तुरीयम् अज्ञानतत्कार्यवर्जितम् असम्मूढः सम्मोहवर्जितः स मर्त्येषु मनुष्येषु सर्वपापैः सर्वैः पापैः मतिपूर्वामतिपूर्वकृतैः प्रमुच्यते प्रमोक्ष्यते ॥ ३ ॥

। तथा—

वेत्ति लोकमहेश्वरम् ।

सर्वपापैः प्रमुच्यते ॥ ३ ॥

क्योंकि मैं महर्षियोंका और देवोंका आदिकारण हूँ, मेरा आदि दूसरा कोई नहीं है, इसलिये मैं अजन्मा और अनादि हूँ । अनादित्व ही जन्मरहित होनेमें कारण है । इस प्रकार जो मुझे जन्मरहित अनादि और लोकोंका महान् ईश्वर अर्थात् अज्ञान और उसके कार्यसे रहित ( जाग्रत्, स्वप्न, सुषुप्ति – इन तीनों अवस्थाओंसे अतीत ) चतुर्थ अवस्थायुक्त जानता है, वह ( इस प्रकार जाननेवाला ) मनुष्योंमें ज्ञानी है अर्थात् मोहसे रहित श्रेष्ठ पुरुष है और वह जान-बूझकर किये हुए या बिना जाने किये हुए सभी पापोंसे मुक्त हो जाता है ॥ ३ ॥

इतः च अहं महेश्वरो लोकानाम्-बुद्धिर्ज्ञानमसम्मोहः क्षमा सुखं दुःखं भवोऽभावो बुद्धिः अन्तःकरणस्य सूक्ष्माद्यर्थावबोधन-सामर्थ्यं तद्वन्तं बुद्धिमान् इति हि वदन्ति । ज्ञानम् आत्मादिपदार्थानाम् अवबोधः । असम्मोहः प्रत्युपपन्नेषु बोद्धव्येषु विवेकपूर्विका प्रवृत्तिः । क्षमा आक्रुष्टस्य ताडितस्य वा अविकृतचित्तता । सत्यं यथादृष्टस्य यथाश्रुतस्य च आत्मानुभवस्य परबुद्धिसङ्क्रान्तये तथा एव उच्चार्यमाणा वाक् सत्यम् उच्यते । दमो बाह्येन्द्रियोपशमः । शमः अन्तःकरणस्य । सुखम् आह्लादः । दुःखं सन्तापः । भव उद्भवः, अभावः तद्विपर्ययः । भयं च त्रासः, अभयम् एव च तद्विपरीतम् ॥ ४ ॥

इसलिये भी मैं लोकोंका महान् ईश्वर हूँ-सत्यं दमः शमः ।

भयं चाभयमेव च ॥४ ॥

सूक्ष्म, सूक्ष्मतर आदि पदार्थोंको समझनेवाली अन्तःकरणकी ज्ञानशक्तिका नाम बुद्धि है । उससे युक्त मनुष्यको ही ' बुद्धिमान् ' कहते हैं । ज्ञान — आत्मा आदि पदार्थोंका बोध, असम्मोह— जाननेयोग्य पदार्थ प्राप्त होनेपर उनमें विवेकपूर्वक प्रवृत्ति, क्षमा- किसीके द्वारा अपनी निन्दा की जाने या ताड़ना दी जानेपर भी चित्तमें विकार न होना, सत्य- देखने और सुननेसे जिस प्रकारका अपनेको अनुभव हुआ हो, उसको दूसरेकी बुद्धिमें पहुँचानेके लिये उसी प्रकार कही जानेवाली वाणी ' सत्य ' कहलाती है, दम – बाह्य इन्द्रियोंको वशमें कर लेना, शम - अन्तःकरणकी उपरति, सुख - आह्लाद, दुःख— सन्ताप, भव – उत्पत्ति, अभाव — - उत्पत्तिके विपरीत ( विनाश ) तथा भय - त्रास और अभय – उसके विपरीत जो निर्भयता है वह भी ॥ ४ ॥

पृष्ठ 247

श्रीमद्भगवद्गीता शाङ्करभाष्य हिन्दी अनुवादसहित, पृष्ठ 247 का मूल पृष्ठ
पूरे पर्दे पर देखने के लिये चित्र दबाएँ
पाठ पढ़ें पाठ छिपाएँ

* शांकरभाष्य अध्याय १० * २४७

अहिंसा समता तुष्टिस्तपो दानं यशोऽयशः ।

भवन्ति भावा भूतानां मत्त एव पृथग्विधाः ॥ ५ ॥

अहिंसा अपीडा प्राणिनाम् । समता समचित्तता।तुष्टिः सन्तोषः पर्याप्तबुद्धिः लाभेषु । तप इन्द्रियसंयमपूर्वकं शरीरपीडनम् । दानं यथाशक्ति संविभागः । यशो धर्मनिमित्ता कीर्तिः । अयशः तु अधर्मनिमित्ता अकीर्तिः । भवन्ति भावा यथोक्ता बुद्ध्यादयो भूतानां प्राणिनां मत्त एव ईश्वरात् पृथग्विधा नानाविधाः स्वकर्मानुरूपेण ॥ ५ ॥

किं च-अहिंसा - प्राणियोंको किसी प्रकार पीड़ा न पहुँचाना, समता – चित्तका समभाव, संतोष – जो कुछ मिले उसीको यथेष्ट समझना, तप इन्द्रियसंयमपूर्वक शरीरको सुखाना, दान- अपनी शक्तिके अनुसार धनका विभाग करना ( दूसरोंको बाँटना ), यश – धर्मके निमित्तसे होनेवाली कीर्ति, अपयश - अधर्मके निमित्तसे होनेवाली अपकीर्ति । इस प्रकार जो प्राणियोंके अपने - अपने कर्मोंके अनुसार होनेवाले बुद्धि आदि नाना प्रकारके भाव हैं, वे सब मुझ ईश्वरसे ही होते हैं ॥ ५ ॥

तथा—

महर्षयः सप्त पूर्वे चत्वारो मनवस्तथा ।

मद्भावा मानसा जाता येषां लोक इमाः प्रजाः ॥६ ॥

महर्षयः सप्त भृग्वादयः पूर्वे अतीतकाल-सम्बन्धिनः चत्वारो मनवः तथा सावर्णा इति प्रसिद्धाः २ । ते च मद्भावा मद्गतभावना वैष्णवेन सामर्थ्येन उपेता मानसा मनसा एव उत्पादिता मया जाता उत्पन्ना येषां मनूनां महर्षीणां च सृष्टिः लोके इमाः स्थावरजङ्गमाः प्रजाः ॥ ६॥

भृगु आदि सप्त महर्षि और पहले होनेवाले चार मनु जिनका अतीत कालसे सम्बन्ध है और जो ' सावर्ण ' इस नामसे पुराणोंमें प्रसिद्ध हैं, ये सभी मुझमें भावनावाले— ईश्वरीय सामर्थ्यसे युक्त और मेरे द्वारा मनसे उत्पन्न किये हुए हैं, जिन मनु और महर्षियोंकी रची हुई ये चर और अचररूप सब प्रजाएँ लोकमें | प्रसिद्ध हैं ॥ ६ ॥

एतां विभूतिं योगं च मम यो वेत्ति तत्त्वतः ।

सोऽविकम्पेन योगेन युज्यते नात्र संशयः ॥ ७ ॥

एतां यथोक्तां विभूतिं विस्तारं योगं च युक्तिं मेरी इस उपर्युक्त विभूतिको अर्थात् विस्तारको और च आत्मनो घटनम् अथवा योगैश्वर्यसामर्थ्यं योग- युक्तिको अर्थात् अपनी मायिक घटनाको, अथवा सर्वज्ञत्वं योगजं योग उच्यते । मम मदीयं यो योगसे उत्पन्न हुई सर्वज्ञतारूप सामर्थ्यको जो कि योग-वेत्ति तत्त्वतः तत्त्वेन यथावद् इति एतत् । शब्दसे कही जाती है, जो तत्त्वसे — यथार्थ जानता है । १- भृगु, मरीचि, अत्रि, पुलस्त्य, पुलह, क्रतु और वसिष्ठ - ये सात महर्षि हैं । २- मनु १४ हैं, पर चार मनु सावर्ण नामसे प्रसिद्ध हैं - सावर्णि, धर्मसावर्णि, दक्षसावर्णि और सावर्ण ।

पृष्ठ 248

श्रीमद्भगवद्गीता शाङ्करभाष्य हिन्दी अनुवादसहित, पृष्ठ 248 का मूल पृष्ठ
पूरे पर्दे पर देखने के लिये चित्र दबाएँ
पाठ पढ़ें पाठ छिपाएँ

२४८ * श्रीमद्भगवद्गीता * सः अविकम्पेन अप्रचलितेन योगेन वह पुरुष पूर्ण ज्ञानकी स्थिरतारूप निश्चल योगसे सम्यग्दर्शनस्थैर्यलक्षणेन युज्यते सम्बध्यते न युक्त हो जाता है, इस विषयमें ( कुछ भी ) संशय अत्र संशयो न अस्मिन् अर्थे संशयः अस्ति ॥ ७ ॥ । नहीं है ॥ ७ ॥

कीदृशेन अविकम्पेन योगेन युज्यते इति किस प्रकारके अविचल योगसे युक्त हो जाता उच्यते— है? सो कहा जाता है— अहं सर्वस्य प्रभवो मत्तः सर्वं प्रवर्तते । इति मत्वा भजन्ते मां अहं परं ब्रह्म वासुदेवाख्यं सर्वस्य जगतः प्रभव उत्पत्तिः मत्त एव स्थितिनाशक्रिया -फलोपभोगलक्षणं विक्रियारूपं सर्वं जगत् प्रवर्तते इति एवं मत्वा भजन्ते सेवन्ते मां बुधा अवगततत्त्वार्था भावसमन्विता भावो भावना परमार्थतत्त्वाभिनिवेश: तेन समन्विताः संयुक्ता इत्यर्थः ॥ ८ ॥

बुधा भावसमन्विताः ॥ ८ ॥

मैं वासुदेव नामक परब्रह्म समस्त जगत्की उत्पत्तिका कारण हूँ और मुझसे ही यह स्थिति, नाश, क्रिया और कर्मफलोपभोगरूप विकारमय सारा जगत् घुमाया जा रहा है । इस अभिप्रायको ( अच्छी प्रकार ) समझकर भावसमन्वित - परमार्थतत्त्वकी धारणासे युक्त हुए बुद्धिमान् - तत्त्वज्ञानी पुरुष मुझे भजते हैं अर्थात् मेरा चिन्तन किया करते हैं ॥ ८ ॥

किं च- - तथा—

मच्चित्ता मद्गतप्राणा बोधयन्तः परस्परम् ।

कथयन्तश्च मां नित्यं तुष्यन्ति च रमन्ति च ॥९ ॥

मच्चित्ता मयि चित्तं येषां ते मच्चित्ता मद्गतप्राणा मां गताः प्राप्ता: चक्षुरादयः प्राणा येषां ते मद्गतप्राणा मयि उपसंहृतकरणा इत्यर्थः अथवा मद्गतप्राणा मद्गतजीवना इति एतत् । बोधयन्तः अवगमयन्तः परस्परम् अन्योन्यं कथयन्तो ज्ञानबलवीर्यादिधर्मैः विशिष्टं मां तुष्यन्ति च परितोषम् उपयान्ति रमन्ति च रतिं च प्राप्नुवन्ति प्रियसङ्गत्या इव ॥ ९ ॥

मुझमें ही जिनका चित्त है वे मच्चित्त हैं तथा मुझमें ही जिनके चक्षु आदि इन्द्रियरूप प्राण लगे रहते हैं— मुझमें ही जिन्होंने समस्त करणोंका उपसंहार कर दिया है वे मद्गतप्राण हैं अथवा जिन्होंने मेरे लिये ही अपना जीवन अर्पण कर दिया है वे मद्गतप्राण हैं । ऐसे मेरे भक्त आपसमें एक- दूसरेको ( मेरा तत्त्व ) समझाते हुए एवं ज्ञान, बल और सामर्थ्य आदि गुणोंसे युक्त मुझ परमेश्वरके स्वरूपका वर्णन करते हुए सदा संतुष्ट रहते हैं अर्थात् संतोषको प्राप्त होते हैं और रमण करते हैं अर्थात् मानो कोई अपना अत्यन्त प्यारा मिल गया हो उसी तरह रतिको प्राप्त होते हैं ॥ ९ ॥

पृष्ठ 249

श्रीमद्भगवद्गीता शाङ्करभाष्य हिन्दी अनुवादसहित, पृष्ठ 249 का मूल पृष्ठ
पूरे पर्दे पर देखने के लिये चित्र दबाएँ
पाठ पढ़ें पाठ छिपाएँ

* शांकरभाष्य अध्याय १० * २४ ९ ये यथोक्तप्रकारैः भजन्ते मां भक्ताः जो पुरुष मुझमें प्रेम रखते हुए उपर्युक्त प्रकारसे

सन्तः मेरा भजन करते हैं-तेषां सततयुक्तानां भजतां प्रीतिपूर्वकम् ।

ददामि बुद्धियोगं तं येन मामुपयान्ति ते ॥१० ॥

तेषां सततयुक्तानां नित्याभियुक्तानां निवृत्त-सर्वबाह्यैषणानां भजतां सेवमानानाम्, किम् अर्थित्वादिना कारणेन, न इति आह, प्रीतिपूर्वकं I प्रीतिः स्नेहः तत्पूर्वकं मां भजताम् इत्यर्थः । ददामि प्रयच्छामि बुद्धियोगं बुद्धिः सम्यग्दर्शनं मत्तत्त्वविषयं तेन योगो बुद्धियोगः तं बुद्धि-योगम् । येन बुद्धियोगेन सम्यग्दर्शनलक्षणेन मां परमेश्वरम् आत्मभूतम् आत्मत्वेन उपयान्ति प्रतिपद्यन्ते । के, ते ये मच्चित्तत्वादिप्रकारैः मां भजन्ते ॥ १० ॥

उन समस्त बाह्य तृष्णाओंसे रहित निरन्तर तत्पर होकर भजन - सेवन करनेवाले पुरुषोंको, किसी वस्तुकी इच्छा आदि कारणोंसे भजनेवालोंको नहीं, किंतु प्रीतिपूर्वक भजनेवालोंको यानी प्रेमपूर्वक मेरा भजन करनेवालोंको, मैं वह बुद्धियोग देता हूँ । मेरे तत्त्वके यथार्थ ज्ञानका नाम बुद्धि है, उससे युक्त होना ही बुद्धियोग है । वह ऐसा बुद्धियोग मैं ( उनको ) देता हूँ कि जिस पूर्णज्ञानरूप बुद्धियोगसे वे मुझ आत्मरूप परमेश्वरको आत्मरूपसे समझ लेते हैं । वे कौन हैं? जो ' मच्चित्ताः ' आदि ऊपर कहे हुए प्रकारोंसे मेरा भजन करते हैं ॥ १० ॥

किमर्थं कस्य वा त्वत्प्राप्तिप्रतिबन्धहेतोः आपकी प्राप्तिके कौन - से प्रतिबन्धके कारणका नाशकं बुद्धियोगं तेषां त्वद्भक्तानां ददासि इति नाश करनेवाला बुद्धियोग आप उन भक्तोंको देते हैं और आकाङ्क्षायाम् आह- किसलिये देते हैं? इस आकांक्षापर कहते हैं—

तेषामेवानुकम्पार्थमहमज्ञानजं तमः ।

नाशयाम्यात्मभावस्थो ज्ञानदीपेन भास्वता ॥ ११ ॥

तेषाम् एव कथं नाम श्रेयः स्याद् इति अनुकम्पार्थं दयाहेतोः अहम् अज्ञानजम् अविवेकतो जातं मिथ्याप्रत्ययलक्षणं मोहान्धकारं तमो नाशयामि आत्मभावस्थ आत्मनो भावः अन्तःकरणाशयः तस्मिन् एव स्थितः सन् । ज्ञानदीपेन विवेकप्रत्ययरूपेण । भक्तिप्रसादस्नेहाभिषिक्तेन मद्भावनाभि-निवेशवातेरितेन ब्रह्मचर्यादिसाधनसंस्कारवत् -उन ( मेरे भक्तों ) - का किसी तरह भी कल्याण हो ऐसा अनुग्रह करनेके लिये ही मैं उनके आत्मभावमें स्थित हुआ अर्थात् आत्माका भाव जो अन्त: करण है उसमें स्थित हुआ उनके अविवेकजन्य मिथ्या प्रतीतिरूप मोहमय अन्धकारको प्रकाशमय विवेक - बुद्धिरूप ज्ञानदीपकद्वारा नष्ट कर देता हूँ । अर्थात् जो भक्तिके प्रसादरूप घृतसे परिपूर्ण है और मेरे स्वरूपकी भावनाके अभिनिवेशरूप वायुकी सहायतासे प्रज्वलित हो रहा है,

पृष्ठ 250

श्रीमद्भगवद्गीता शाङ्करभाष्य हिन्दी अनुवादसहित, पृष्ठ 250 का मूल पृष्ठ
पूरे पर्दे पर देखने के लिये चित्र दबाएँ
पाठ पढ़ें पाठ छिपाएँ

२५० * श्रीमद्भगवद्गीता * प्रज्ञावर्तिना विरक्तान्तःकरणाधारेण विषयव्यावृत्तचित्तरागद्वेषाकलुषितनिवातापवार -कस्थेन नित्यप्रवृत्तैकाग्र्यध्यानजनितसम्यग्दर्शन-भास्वता ज्ञानदीपेन इत्यर्थः ॥ ११ ॥

यथोक्तां भगवतो विभूतिं योगं च श्रुत्वा -अर्जुन उवाच— | जिसमें ब्रह्मचर्य आदि साधनोंके संस्कारोंसे युक्त बुद्धिरूप बत्ती है, आसक्तिरहित अन्तःकरण जिसका आधार है, जो विषयोंसे हटे हुए और राग - द्वेषरूप कालुष्यसे रहित हुए चित्तरूप वायुरहित अपवारकमें ( ढकनेमें ) स्थित है और जो निरन्तर अभ्यास किये हुए एकाग्रतारूप ध्यानजनित, पूर्ण ज्ञानस्वरूप प्रकाशसे युक्त है, उस ज्ञानदीपकद्वारा ( मैं उनके मोहका नाश कर देता हूँ ) ॥ ११ ॥

ऊपर कही हुई भगवान्‌की विभूतिको और योगको सुनकर अर्जुन बोला—

परं ब्रह्म परं धाम पवित्रं परमं भवान् ।

पुरुषं शाश्वतं दिव्यमादिदेवमजं विभुम् ॥ १२ ॥

परं ब्रह्म परमात्मा परं धाम परं तेजः पवित्रं पावनं परमं प्रकृष्टं भवान् पुरुषं शाश्वतं नित्यं दिव्यं दिवि भवम् आदिदेवं सर्वदेवानाम् आदौ भवं देवम् अजं विभुं विभवनशीलम् ॥ १२ ॥ ।

ईदृशम्-आहुस्त्वामृषयः सर्वे आप परमब्रह्म - परमात्मा, परमधाम - परमतेज और परमपावन हैं तथा आप नित्य और दिव्य पुरुष हैं अर्थात् देवलोकमें रहनेवाले अलौकिक पुरुष हैं एवं आप सब देवोंसे पहले होनेवाले आदिदेव, अजन्मा और व्यापक हैं ॥ १२ ॥

ऐसे—

देवर्षिर्नारदस्तथा ।

असितो देवलो व्यासः स्वयं चैव ब्रवीषि मे ॥ १३ ॥

आहुः कथयन्ति त्वाम् ऋषयो वसिष्ठादयः आपका वसिष्ठादि सब महर्षिगण वर्णन करते हैं सर्वे देवर्षि नारदः तथा असितो देवलः अपि तथा असित, देवल, व्यास और देवर्षि नारद भी इसी एवम् एव आह व्यासः च स्वयं च एव ब्रवीषि प्रकार कहते हैं एवं स्वयं आप भी मुझसे ऐसा ही मे ॥ १३ ॥ कह रहे हैं ॥ १३ ॥

सर्वमेतदृतं मन्ये यन्मां वदसि केशव ।

न हि ते भगवन्व्यक्तिं विदुर्देवा न दानवाः ॥१४ ॥

सर्वम् एतद् यथोक्तम् ऋषिभिः त्वया च तद् हे केशव! उपर्युक्त प्रकारसे ऋषियोंद्वारा और ऋतं सत्यम् एव मन्ये यद् मां प्रति वदसि भाषसे आपके द्वारा कही हुई ये सब बातें जो कि आप मुझसे कह रहे हैं, मैं सत्य मानता हूँ; क्योंकि हे भगवन्! हे केशव । न हि ते तव भगवन् व्यक्तिं प्रभवं आपकी उत्पत्तिको न देवता जानते हैं और न दानव विदुः न देवा न दानवाः ॥ १४ ॥ ही जानते हैं ॥१४ ॥