श्रीगणेशाय नमः।
श्रीमद्भगवद्गीता शाङ्करभाष्य हिन्दी अनुवादसहित — पृष्ठ 251–260
श्रीमद्भगवद्गीता शाङ्करभाष्य हिन्दी अनुवादसहित · Gita Press, Gorakhpur · पृष्ठ 251–260
पृष्ठ 251
पाठ पढ़ें पाठ छिपाएँ
* शांकरभाष्य अध्याय १० * २५१ यतः त्वं देवादीनाम् आदिः अतः | क्योंकि आप देवादिके आदि कारण हैं, इसलिये—
स्वयमेवात्मनात्मानं वेत्थ त्वं पुरुषोत्तम ।
भूतभावन भूतेश देवदेव जगत्पते ॥ १५ ॥
स्वयम् एव आत्मना आत्मानं वेत्थ त्वं हे पुरुषोत्तम! हे भूतप्राणियोंको उत्पन्न करनेवाले निरतिशयज्ञानैश्वर्यबलादिशक्तिमन्तम् ईश्वरं भूतभावन! हे भूतेश - भूतोंके ईश्वर! हे देवोंके देव! पुरुषोत्तम । भूतानि भावयति इति भूतभावनो हे जगत्पते! आप स्वयं ही अपने द्वारा अपने - आपको हे भूतभावन भूतेश भूतानाम् ईश, हे देवदेव अर्थात् निरतिशय ज्ञान, ऐश्वर्य, सामर्थ्य आदि शक्तियोंसे जगत्पते ॥ १५ ॥ युक्त ईश्वरको जानते हैं ॥ १५ ॥
वक्तुमर्हस्यशेषेण दिव्या ह्यात्मविभूतयः ।
याभिर्विभूतिभिर्लोकानिमांस्त्वं व्याप्य तिष्ठसि ॥ १६ ॥
वक्तुं कथयितुम् अर्हसि अशेषेण दिव्या अपनी दिव्य विभूतियोंका पूर्णतया वर्णन करनेमें हि आत्मविभूतय आत्मनो विभूतयो याः ता ( आप ही ) समर्थ हैं - आपकी जो विभूतियाँ हैं, जिन वक्तुम् अर्हसि याभिः विभूतिभिः आत्मनो विभूतियोंसे अर्थात् अपने माहात्म्यके विस्तारसे आप माहात्म्यविस्तरैः इमान् लोकान् त्वं व्याप्य इन सारे लोकोंको व्याप्त करके स्थित हो रहे हैं, उन्हें तिष्ठसि ॥ १६ ॥ कहनेमें आप ही समर्थ हैं ॥ १६ ॥
कथं विद्यामहं योगिंस्त्वां सदा परिचिन्तयन् ।
केषु केषु च भावेषु चिन्त्योऽसि भगवन्मया ॥१७ ॥
कथं विद्यां विजानीयाम् अहं हे योगिन् हे योगिन्! आपका सदा चिन्तन करता हुआ मैं त्वां सदा परिचिन्त्यन् । केषु केषु च भावेषु आपको किस प्रकार जानूँ? हे भगवन्! आप किन-वस्तुषु चिन्त्यः असि ध्येयः असि भगवन् किन भावोंमें अर्थात् वस्तुओंमें मेरे द्वारा चिन्तन किये मया ॥ १७ ॥ जानेयोग्य हैं ॥ १७ ॥
विस्तरेणात्मनो योगं विभूतिं च जनार्दन ।
भूयः कथय तृप्तिर्हि शृण्वतो नास्ति मेऽमृतम् ॥ १८ ॥
विस्तरेण आत्मनो योगं योगैश्वर्यशक्ति- हे जनार्दन! अपने योगको – अपनी योगैश्वर्यरूप विशेषं विभूतिं च विस्तरं ध्येयपदार्थानां हे विशेष शक्तिको और विभूतिको यानी चिन्तन करनेयोग्य जनार्दन । पदार्थोंके विस्तारको, विस्तारपूर्वक कहिये ।
पृष्ठ 252
पाठ पढ़ें पाठ छिपाएँ
२५२ * श्रीमद्भगवद्गीता * अर्दतेः * गतिकर्मणो रूपम् । असुराणां देवप्रतिपक्षभूतानां जनानां नरकादिगमयितृत्वाद् जनार्दनः । अभ्युदयनिः श्रेयसपुरुषार्थप्रयोजनं सर्वैः जनैः याच्यते इति वा । भूयः पूर्वम् उक्तम् अपि कथय तृप्तिः हि परितोषो यस्माद् न अस्ति मे शृण्वतः त्वन्मुख-निःसृतवाक्यामृतम् ॥ १८ ॥
गमन जिसका कर्म है ऐसी अर्द धातुका रूप जनार्दन है । असुरोंको यानी देवोंके प्रतिपक्षी मनुष्यों को नरकादिमें भेजनेवाले होनेसे भगवान्का नाम जनार्दन है । अथवा उन्नति और कल्याण - ये दोनों पुरुषार्थरूप प्रयोजन सब लोगोंके द्वारा भगवान्से माँगे जाते हैं, इसलिये भगवान्का नाम जनार्दन है— यद्यपि आप पहले कह चुके हैं तो भी फिर कहिये; क्योंकि आपके मुखसे निकले हुए वाक्यरूप अमृतको सुनते - सुनते मुझे तृप्ति नहीं होती है — संतोष नहीं होता है ॥ १८ ॥
श्रीभगवानुवाच- श्रीभगवान् बोले—
हन्त ते कथयिष्यामि दिव्या ह्यात्मविभूतयः ।
प्राधान्यतः कुरुश्रेष्ठ नास्त्यन्तो विस्तरस्य मे ॥१ ९ ॥
हन्त इदानीं ते दिव्या दिवि भवा आत्मविभूतय आत्मनो मम विभूतयो याः ताः कथयिष्यामि इति एतत्, प्राधान्यतो यत्र यत्र प्रधाना या या विभूतिः तां तां प्रधानां प्राधान्यतः कथयिष्यामि अहं कुरुश्रेष्ठ । अशेषत: तु वर्षशतेन अपि न शक्या वक्तुं यतो न अस्ति अन्तो विस्तरस्य मे मम विभूतीनाम् इत्यर्थः ॥ १ ९ ॥ हे कुरुवंशियों में श्रेष्ठ! अब मैं तुझे अपनी दिव्य-देवलोकमें होनेवाली विभूतियाँ प्रधानतासे बतलाता हूँ अर्थात् मेरी जहाँ - जहाँपर जो - जो प्रधान - प्रधान विभूतियाँ हैं, उन - उन प्रधान विभूतियोंका ही मैं प्रधानतासे वर्णन करता हूँ । सम्पूर्णतासे तो वे सैकड़ों वर्षोंमें भी नहीं कही जा सकतीं; क्योंकि मेरे विस्तारका अर्थात् मेरी विभूतियोंका अन्त नहीं है ॥ १ ९ ॥ तत्र प्रथमम् एव तावत् शृणु- उनमें तू पहली विभूतिको ही सुन-अहमात्मा गुडाकेश सर्वभूताशयस्थितः । अहमादिश्च मध्यं च भूतानामन्त एव च ॥ २० ॥
अहम् आत्मा प्रत्यगात्मा गुडाकेश निद्रा तस्या ईशो गुडाकेशो जितनिद्र घनकेश इति वा । सर्वेषां भूतानाम् अन्तर्हदि स्थितः नित्यं ध्येयः । * अर्द धातुके दो अर्थ होते हैं - गमन व्युत्पत्ति दिखलायी गयी है, फिर ' अथवा ' गुडाका गुडाका — निद्रा उसका स्वामी यानी निद्राजयी होनेके कारण अथवा घनकेश होनेके कारण अर्जुनका इत्यर्थः, नाम गुडाकेश है । हे गुडाकेश! समस्त भूतोंके आशये आशयमें यानी आन्तरिक हृदयदेशमें स्थित सबका अन्तरात्मा मैं हूँ ( ऊँचे अधिकारियोंको तो ) मेरा ध्यान सदा इस प्रकार करना चाहिये । और याचना । यहाँ पहले गमन अर्थ स्वीकार करके उसके अनुसार कहकर पक्षान्तरमें याचना अर्थ भी स्वीकार किया गया है ।
पृष्ठ 253
पाठ पढ़ें पाठ छिपाएँ
* शांकरभाष्य अध्याय १० * २५३ तदशक्तेन च उत्तरेषु भावेषु चिन्त्यः, अहं परंतु जो ऐसा ध्यान करनेमें असमर्थ हों उन्हें आगे कहे हुए भावोंमें मेरा चिन्तन करना चाहिये, चिन्तयितुं शक्यो यस्माद् अहम् एव आदिः अर्थात् उनके द्वारा ( इन अगले भावोंमें ) मेरा चिन्तन भूतानां कारणं तथा मध्यं च स्थितिः अन्तः किया जा सकता है; क्योंकि मैं ही सब भूतोंका आदि, मध्य और अन्त हूँ अर्थात् उनकी उत्पत्ति, स्थिति और प्रलयः च ॥ २० ॥ प्रलयरूप मैं ही हूँ ॥ २० ॥
एवं च ध्येयः अहम् — तथा इस प्रकार भी मेरा ध्यान किया जा सकता है— आदित्यानामहं विष्णुर्ज्योतिषां
विष्णुर्ज्योतिषां रविरंशुमान् ।
मरीचिर्मरुतामस्मि नक्षत्राणामहं शशी ॥ २१ ॥
आदित्यानां द्वादशानां विष्णुः नाम आदित्यः द्वादश आदित्योंमें मैं विष्णु नामक आदित्य हूँ । अहम्, ज्योतिषां रविः प्रकाशयितृणाम् अंशुमान् प्रकाश करनेवाली ज्योतियोंमें मैं किरणोंवाला सूर्य हूँ । रश्मिमान् मरीचिः नाम मरुतां मरुद्देवताभेदानाम् वायु- सम्बन्धी देवताओंके भेदोंमें मैं मरीचि नामक अस्मि नक्षत्राणाम् अहं शशी चन्द्रमाः ॥ २१ ॥ | देवता हूँ और नक्षत्रोंमें मैं शशी - चन्द्रमा हूँ ॥ २१ ॥
वेदानां सामवेदोऽस्मि देवानामस्मि वासवः ।
इन्द्रियाणां मनश्चास्मि भूतानामस्मि चेतना ॥ २२ ॥
वेदानां मध्ये सामवेदः अस्मि, देवानां रुद्रा- मैं वेदोंमें सामवेद हूँ, रुद्र, आदित्य आदि देवोंमें दित्यादीनां वासव इन्द्रः अस्मि इन्द्रियाणाम् इन्द्र हूँ और चक्षु आदि एकादश इन्द्रियोंमें संकल्प-एकादशानां चक्षुरादीनां मनः च अस्मि | विकल्पात्मक मन हूँ । सब प्राणियोंमें ( मैं ) चेतना सङ्कल्पविकल्पात्मकं मनः च अस्मि । भूतानाम् हूँ । कार्य - करणके समुदायरूप शरीरमें सदा अस्मि चेतना, कार्यकरणसङ्घाते नित्याभिव्यक्ता प्रकाशित रहनेवाली जो बुद्धिवृत्ति है, उसका नाम बुद्धिवृत्तिः चेतना ॥ २२ ॥ चेतना है ॥ २२ ॥
रुद्राणां शङ्करश्चास्मि वित्तेशो यक्षरक्षसाम् ।
वसूनां पावकश्चास्मि मेरुः शिखरिणामहम् ॥ २३ ॥
रुद्राणां एकादशानां शङ्करः च अस्मि, वित्तेशः एकादश रुद्रोंमें मैं शंकर हूँ । यक्ष और कुबेरो यक्षरक्षसां यक्षाणां रक्षसां च, वसूनाम् राक्षसोंमें मैं धनेश्वर कुबेर हूँ । आठ वसुओंमें मैं अष्टानां पावकः च अस्मि अग्निः, मेरुः शिखरिणां पावक - अग्नि हूँ । शिखरवालोंमें ( पर्वतोंमें ) मैं सुमेरु शिखरवताम् अहम् ॥ २३ ॥ पर्वत हूँ ॥२३ ॥
पृष्ठ 254
पाठ पढ़ें पाठ छिपाएँ
२५४ * श्रीमद्भगवद्गीता *
पुरोधसां च मुख्यं मां विद्धि पार्थ बृहस्पतिम् ।
सेनानीनामहं स्कन्दः सरसामस्मि सागरः ॥ २४ ॥
पुरोधसां राजपुरोहितानां मुख्यं प्रधानं मां विद्धि जानीहि हे पार्थ बृहस्पतिम् । स हि इन्द्रस्य इति मुख्यः स्यात् पुरोधाः । सेनानीनां सेनापतीनाम् अहं स्कन्दो देवसेनापतिः । सरसां यानि देवखातानि सरांसि तेषां सरसां सागर: अस्मि भवामि ॥ २४ ॥
महर्षीणां भृगुरहं हे पार्थ! पुरोहितोंमें यानी राजपुरोहितोंमें तू मुझे प्रधान पुरोहित बृहस्पति समझ; क्योंकि वे ही इन्द्रके मुख्य पुरोहित हैं । सेनापतियोंमें मैं देवोंका सेनापति कार्तिकेय हूँ तथा सरोवरोंमें अर्थात् जो देवनिर्मित सरोवर हैं उनमें समुद्र हूँ ॥ २४ ॥
गिरामस्म्येकमक्षरम् ।
यज्ञानां जपयज्ञोऽस्मि स्थावराणां हिमालयः ॥ २५ ॥
महर्षीणां भृगुः अहम्, गिरां वाचां महर्षियोंमें मैं भृगु हूँ, वाणीसम्बन्धी भेदोंमें— पदलक्षणानाम् एकम् अक्षरम् ओङ्कारः अस्मि । पदात्मक वाक्यों में एक अक्षर - ओंकार हूँ, यज्ञोंमें यज्ञानां जपयज्ञः अस्मि, स्थावराणां स्थितिमतां जपयज्ञ हूँ और स्थावरोंमें अर्थात् अचल पदार्थोंमें हिमालयः ॥ २५ ॥ हिमालय नामक पर्वत हूँ ॥ २५ ॥
अश्वत्थः सर्ववृक्षाणां देवर्षीणां च नारदः ।
गन्धर्वाणां चित्ररथः सिद्धानां कपिलो मुनिः ॥ २६ ॥
अश्वत्थः सर्ववृक्षाणाम्, देवर्षीणां च नारदो समस्त वृक्षोंमें पीपलका वृक्ष और देवर्षियोंमें देवा एव सन्त ऋषित्वं प्राप्ता मन्त्रदर्शित्वात् अर्थात् जो देव होकर मन्त्रोंके द्रष्टा होनेके कारण ते देवर्षयः तेषां नारदः अस्मि । गन्धर्वाणां ऋषिभावको प्राप्त हुए हैं, उनमें मैं नारद हूँ । गन्धर्वोंमें चित्ररथो नाम गन्धर्वः अस्मि | सिद्धानां जन्मना मैं चित्ररथ नामक गन्धर्व हूँ, सिद्धोंमें अर्थात् जन्मसे एव धर्मज्ञानवैराग्यैश्वर्यातिशयं प्राप्तानां कपिलो ही अतिशय धर्म, ज्ञान, वैराग्य और ऐश्वर्यको प्राप्त हुए मुनिः ॥ २६ ॥ पुरुषोंमें मैं कपिल मुनि हूँ ॥ २६ ॥
उच्चैःश्रवसमश्वानां विद्धि माममृतोद्भवम् ।
ऐरावतं गजेन्द्राणां नराणां च नराधिपम् ॥ २७ ॥
उच्चैःश्रवसम् अश्वानाम् उच्चैःश्रवा नाम घोड़ोंमें, जो अमृतप्राप्तिके निमित्त किये हुए अश्वः तं मां विद्धि जानीहि अमृतोद्भवम् समुद्रमन्थनसे उत्पन्न उच्चैःश्रवा नामक घोड़ा है, अमृतनिमित्तमथनोद्भवम् । ऐरावतम् इरावत्या उसको तू मेरा स्वरूप समझ । गजेन्द्रोंमें – मुख्य अपत्यं गजेन्द्राणां हस्तीश्वराणां तं मां विद्धि हाथियोंमें - इरावतीका पुत्र जो ऐरावत नामक हाथी इति अनुवर्तते । नराणां मनुष्याणां च नराधिपं है, उसको तू मेरा स्वरूप जान और मनुष्योंमें मुझे तू राजानं मां विद्धि जानीहि ॥ २७ ॥ राजा समझ ॥ २७ ॥
पृष्ठ 255
पाठ पढ़ें पाठ छिपाएँ
* शांकरभाष्य अध्याय १० * २५५
आयुधानामहं वज्रं धेनूनामस्मि कामधुक् ।
प्रजनश्चास्मि कन्दर्पः सर्पाणामस्मि वासुकिः ॥ २८ ॥
आयुधानाम् अहं वज्रं दधीच्यस्थिसम्भवं धेनूनां शस्त्रोंमें मैं दधीचि ऋषिकी अस्थियोंसे बना हुआ दोग्ध्रीणाम् अस्मि कामधुक्, वसिष्ठस्य सर्वकामानां वज्र हूँ । दूध देनेवाली गौओंमें कामधेनु – वसिष्ठको सब कामनारूप दूध देनेवाली अथवा सामान्य भावसे जो भी दोग्ध्री सामान्या वा कामधुक् । प्रजनः प्रजनयिता कामधेनु है वह मैं हूँ । प्रजाको उत्पन्न करनेवाला अस्मि कन्दर्पः कामः, सर्पाणां सर्पभेदानाम् कामदेव मैं हूँ और सर्पोंमें अर्थात् सर्पोंके नाना भेदोंमें अस्मि वासुकिः सर्पराजः ॥ २८ ॥ सर्पराज वासुकि मैं हूँ ॥ २८ ॥
अनन्तश्चास्मि नागानां
नागानां वरुणो यादसामहम् ।
पितॄणामर्यमा चास्मि यमः संयमतामहम् ॥ २ ९ ॥
अनन्तः च अस्मि नागानां नागविशेषाणां नागोंके नाना भेदोंमें मैं अनन्त हूँ अर्थात् नागराज नागराजः च अस्मि । वरुणो यादसाम् अहम् शेष हूँ और जलसम्बन्धी देवोंमें उनका राजा वरुण अब्देवतानां राजा अहम् । पितॄणाम् अर्यमा नाम पितृराजः च अस्मि, यमः संयमतां संयमनं मैं हूँ । मैं पितरोंमें अर्यमा नामक पितृराज हूँ और कुर्वताम् अहम् ॥ २ ९ ॥ शासन करनेवालोंमें यमराज हूँ ॥ २ ९ ॥
प्रह्लादश्चास्मि दैत्यानां कालः कलयतामहम् ।
मृगाणां च मृगेन्द्रोऽहं वैनतेयश्च पक्षिणाम् ॥ ३० ॥
प्रह्लादो नाम च अस्मि दैत्यानां दितिवंश्यानाम्, दैत्योंमें अर्थात् दितिके वंशजोंमें मैं प्रह्लाद नामक कालः कलयतां कलनं गणनं कुर्वताम् अहम्, दैत्य हूँ और कलना - गणना करनेवालोंमें मैं काल मृगाणां च मृगेन्द्रः सिंहो व्याघ्रो वा अहम्, वैनतेय: च गरुत्मान् विनतासुतः पक्षिणां हूँ । पशुओंमें पशुओंका राजा सिंह या व्याघ्र और पतत्रिणाम् ॥ ३० ॥ पक्षियोंमें विनतापुत्र - गरुड़ मैं हूँ ॥ ३० ॥
पवनः पवतामस्मि रामः शस्त्रभृतामहम् ।
झषाणां मकरश्चास्मि स्त्रोतसामस्मि जाह्नवी ॥३१ ॥
पवनो वायुः पवतां पावयितॄणाम् अस्मि, पवित्र करनेवालोंमें वायु और शस्त्रधारियोंमें रामः शस्त्रभृताम् अहं शस्त्राणां धारयितॄणां दशरथपुत्र राम मैं हूँ, मछली आदि जलचर प्राणियोंमें दाशरथी रामः अहम् । झषाणां मत्स्यादीनां मकरो नाम जातिविशेषः अहं स्रोतसां स्त्रवन्तीनाम मकर नामक जलचरोंकी जातिविशेष मैं हूँ, स्रोतोंमें— अस्मि जाह्नवी गङ्गा ॥ ३१ ॥ नदियोंमें मैं जाह्नवी –गङ्गा हूँ ॥ ३१ ॥
पृष्ठ 256
पाठ पढ़ें पाठ छिपाएँ
२५६ * श्रीमद्भगवद्गीता *
सर्गाणामादिरन्तश्च मध्यं चैवाहमर्जुन ।
अध्यात्मविद्या विद्यानां वादः प्रवदतामहम् ॥ ३२ ॥
सृष्टीनाम् आदिः अन्तः च मध्यं च एव अहम् उत्पत्तिस्थितिलया अहम् अर्जुन । भूतानां जीवाधिष्ठितानाम् एव आदिः अन्तः च इत्यादि उक्तम् उपक्रमे, इह तु सर्वस्य एव सर्गमात्रस्य इति विशेषः । अध्यात्मविद्या विद्यानां मोक्षार्थत्वात् प्रधानम् अस्मि । वादः अर्थनिर्णयहेतुत्वात् प्रवदतां प्रधानम् अतः सः अहम् अस्मि । प्रवक्तृद्वारेण वदनभेदानाम्
एव वादजल्पवितण्डानाम् इह ग्रहणं प्रवदताम् ।
इति ॥ ३२ ॥
हे अर्जुन! सृष्टियोंका आदि, अन्त और मध्य अर्थात् उत्पत्ति, स्थिति और प्रलय मैं हूँ । आरम्भमें तो भगवान् ने अपनेको केवल चेतनाधिष्ठित प्राणियोंका ही आदि, मध्य और अन्त बतलाया है, परंतु यहाँ समस्त जगन्मात्रका आदि, मध्य और अन्त बतलाते हैं, यह विशेषता है । समस्त विद्याओंमें जो कि मोक्ष देनेवाली होनेके कारण प्रधान है, वह अध्यात्मविद्या मैं हूँ । शंका - समाधान करनेके समय बोले जानेवाले वाक्योंमें जो अर्थनिर्णयका हेतु होनेसे प्रधान है वह वाद नामक वाक्य मैं हूँ । यहाँ ' प्रवदताम् ' इस पदसे वक्ताद्वारा बोले जानेवाले वाद, जल्प और वितण्डा– इन तीन प्रकारके वचन - भेदोंका ही ग्रहण है ( बोलनेवालोंका नहीं ) ॥ ३२ ॥
अक्षराणामकारोऽस्मि द्वन्द्वः सामासिकस्य च ।
अहमेवाक्षयः कालो धाताहं विश्वतोमुखः ॥ ३३ ॥
अक्षराणां वर्णानाम् अकारो वर्णः अस्मि द्वन्द्वः समासः अस्मि सामासिकस्य समाससमूहस्य । किं च अहम् एव अक्षयः अक्षीणः कालः प्रसिद्धः क्षणाद्याख्यः, अथवा परमेश्वरः कालस्य अपि कालः अस्मि, धाता अहं कर्मफलस्य विधाता सर्वजगतो विश्वतोमुखः सर्वतोमुखः ॥ ३३ ॥
अक्षरोंमें — वर्णोंमें अकार- " अ ' वर्ण मैं हूँ । समाससमूहमें द्वन्द्व नामक समास मैं हूँ तथा मैं ही अविनाशी काल - जो क्षण - घड़ी आदि नामोंसे प्रसिद्ध है वह समय अथवा कालका भी काल परमेश्वर हूँ और मैं ही विधाता – सब जगत् के कर्मफलका विधान करनेवाला तथा सब ओर मुखवाला परमात्मा हूँ ॥ ३३ ॥
मृत्युः सर्वहरश्चाहमुद्भवश्च भविष्यताम् ।
कीर्तिः श्रीर्वाक्च नारीणां स्मृतिर्मेधा धृतिः क्षमा ॥ ३४ ॥
पृष्ठ 257
पाठ पढ़ें पाठ छिपाएँ
* शांकरभाष्य अध्याय १० * २५७ मृत्युः द्विविधो धनादिहरः प्राणहरः च सर्वहर उच्यते सः अहम् इत्यर्थः । अथवा पर ईश्वरः प्रलये सर्वहरणात् सर्वहरः सः अहम् । उद्भव उत्कर्षः अभ्युदयः तत्प्राप्तिहेतुः च अहम्, केषां भविष्यतां भाविकल्याणानाम् उत्कर्षप्राप्तियोग्यानाम् इत्यर्थः । कीर्तिः श्रीः वाक् च नारीणां स्मृति: मेधा धृतिः क्षमा इति एता उत्तमाः स्त्रीणाम् अहम् अस्मि यासाम् आभासमात्रसम्बन्धेन अपि लोकः कृतार्थम् आत्मानं मन्यते ॥ ३४ ॥
धनादिका नाश करनेवाला और प्राणोंका नाश करनेवाला ऐसे दो प्रकारका मृत्यु ' सर्वहर ' कहलाता है, वह सर्वहर मृत्यु मैं हूँ । अथवा परम ईश्वर प्रलयकालमें सबका नाश करनेवाला होनेसे सर्वहर है, वह मैं हूँ । भविष्यत्में जिनका कल्याण होनेवाला है अर्थात् जो उत्कर्षता - प्राप्तिके योग्य हैं उनका उद्भव अर्थात् उत्कर्ष — उन्नतिकी प्राप्तिका कारण मैं हूँ । स्त्रियोंमें जो कीर्ति, श्री, वाणी, स्मृति, बुद्धि, धृति और क्षमा ये उत्तम स्त्रियाँ हैं, जिनके आभासमात्र-सम्बन्धसे भी लोग अपनेको कृतार्थ मानते हैं, वे मैं हूँ ॥३४ ॥
बृहत्साम तथा साम्नां गायत्री छन्दसामहम् ।
मासानां मार्गशीर्षोऽहमृतूनां कुसुमाकरः ॥ ३५ ॥
बृहत्साम तथा साम्नां प्रधानम् अस्मि । गायत्री छन्दसाम् अहं गायत्र्यादिछन्दोविशिष्टानाम् ऋचां गायत्री ऋग् अहम् इत्यर्थः । मासानां मार्गशीर्षः अहम् ऋतूनां कुसुमाकरो वसन्तः ॥ ३५ ॥
तथा सामवेदके प्रकरणोंमें जो बृहत्साम नामक प्रधान प्रकरण है वह मैं हूँ । छन्दोंमें मैं गायत्री छन्द हूँ अर्थात् जो गायत्री आदि छन्दोबद्ध ऋचाएँ हैं उनमें गायत्री नामक ऋचा मैं हूँ । महीनोंमें मार्गशीर्ष नामक महीना और ऋतुओंमें वसन्त-ऋतु मैं हूँ ॥ ३५ ॥
द्यूतं छलयतामस्मि तेजस्तेजस्विनामहम् ।
जयोऽस्मि व्यवसायोऽस्मि सत्त्वं सत्त्ववतामहम् ॥ ३६ ॥
द्यूतम् अक्षदेवनादिलक्षणं छलयतां छल करनेवालोंमें जो पासोंसे खेलना आदि द्यूत छलस्य कर्तॄणाम् अस्मि तेजः तेजस्विनाम् है वह मैं हूँ | तेजस्वियोंका मैं तेज हूँ । जीतनेवालोंका अहम्, जयः अस्मि जेतॄणाम्, व्यवसायः अस्मि मैं विजय हूँ । निश्चय करनेवालोंका निश्चय ( अथवा व्यवसायिनाम् सत्त्वं सत्त्ववतां सात्त्विकानाम् उद्यमशीलोंका उद्यम ) हूँ और सत्त्वयुक्त पुरुषोंका अहम् ॥ ३६ ॥ अर्थात् सात्त्विक पुरुषोंका मैं सत्त्वगुण हूँ ॥ ३६ ॥
पृष्ठ 258
पाठ पढ़ें पाठ छिपाएँ
२५८ * श्रीमद्भगवद्गीता *
वृष्णीनां वासुदेवोऽस्मि पाण्डवानां धनञ्जयः ।
मुनीनामप्यहं व्यासः कवीनामुशना कविः ॥ ३७ ॥
वृष्णीनां वासुदेवः अस्मि अयम् एव अहं वृष्णिवंशियों में यह तुम्हारा सखा वासुदेव मैं हूँ । त्वत्सखा, पाण्डवानां धनञ्जयः त्वम् एव, पाण्डवोंमें धनञ्जय अर्थात् तू ही मैं हूँ । मुनियोंमें मुनीनां मननशीलानां सर्वपदार्थज्ञानिनाम् अपि अर्थात् मनन करनेवालोंमें और सब पदार्थोंको जाननेवालोंमें अहं व्यासः, कवीनां क्रान्तदर्शिनाम् उशना कवि भी मैं व्यास हूँ । कवियोंमें अर्थात् त्रिकालदर्शियोंमें मैं अस्मि ॥ ३७ ॥ शुक्राचार्य हूँ ॥ ३७ ॥
दण्डो दमयतामस्मि नीतिरस्मि जिगीषताम् ।
मौनं चैवास्मि गुह्यानां ज्ञानं ज्ञानवतामहम् ॥ ३८ ॥
दण्डो दमयतां दमयितॄणाम् अस्मि अदान्तानां दमन करनेवालोंका दण्ड अर्थात् उन्मार्गमें दमकारणम्, नीतिः अस्मि जिगीषतां जेतुम् चलनेवालोंको दमन करनेकी शक्ति मैं हूँ । विजय इच्छताम्, मौनं च एव अस्मि गुह्यानां गोप्यानाम्, चाहनेवालोंका न्याय मैं हूँ । गुप्त रखने योग्य भावोंमें
ज्ञानं ज्ञानवताम् अहम् ॥ ३८ ॥ मौन मैं हूँ । ज्ञानवानोंका ज्ञान मैं हूँ ॥ ३८ ॥
यच्चापि सर्वभूतानां बीजं तदहमर्जुन ।
न तदस्ति विना यत्स्यान्मया भूतं चराचरम् ॥ ३ ९ ॥
यत् च अपि सर्वभूतानां बीजं प्ररोहकारणं तद् अहम् अर्जुन । प्रकरणोपसंहारार्थं विभूतिसङ्क्षेपम् आह— न तद् अस्ति भूतं चराचरं चरम् अचरं वा मया विना यत् स्याद् भवेद् मया अपकृष्टं परित्यक्तं निरात्मकं शून्यं हि तत् स्याद् अतो मदात्मकं सर्वम् इत्यर्थः ॥ ३ ९ ॥ हे अर्जुन! सर्वभूतोंका जो बीज अर्थात् उत्पत्तिका कारण है, वह मैं हूँ । प्रकरणका उपसंहार करनेके लिये समस्त विभूतियोंका सार कहते हैं— ऐसा वह चर या अचर कोई भी भूत प्राणी नहीं है जो मेरे बिना हो । क्योंकि जो मुझसे रहित होगा वह सत्तारहित - शून्य होगा, अतः यह सिद्ध हुआ कि सब कुछ मेरा ही स्वरूप है ॥ ३ ९ ॥ नान्तोऽस्ति मम दिव्यानां विभूतीनां परन्तप । एष तूद्देशतः प्रोक्तो प्रोक्तो विभूतेर्विस्तरो मया ॥ ४० ॥
पृष्ठ 259
पाठ पढ़ें पाठ छिपाएँ
* शांकरभाष्य अध्याय १० * २५ ९ न अन्तः अस्ति मम दिव्यानां विभूतीनां विस्तराणां परन्तप । न हि ईश्वरस्य सर्वात्मनो दिव्यानां विभूतीनाम् इयत्ता शक्या वक्तुं ज्ञातुं वा केनचित् । एष तु उद्देशत एकदेशेन प्रोक्तो विभूतेः विस्तरो मया ॥ ४० ॥
हे परन्तप! मेरी दिव्य विभूतियोंका अर्थात् विस्तारका अन्त नहीं है । क्योंकि सर्वात्मरूप ईश्वरकी दिव्य विभूतियाँ ‘ इतनी ही है ' इस प्रकार किसीके द्वारा भी जाना या कहा नहीं जा सकता । यह तो अपनी विभूतियोंका विस्तार मेरे द्वारा संक्षेपसे अर्थात् एक अंशसे ही कहा गया है ॥ ४० ॥
यद्यद्विभूतिमत्सत्त्वं श्रीमदूर्जितमेव वा । तत्तदेवावगच्छ त्वं मम यद् यद् लोके विभूतिमद् विभूतियुक्तं सत्त्वं वस्तु श्रीमद् उर्जितम् एव वा श्रीः लक्ष्मी: तया सहितम् उत्साहोपेतं वा । तत् तद् एव अवगच्छ त्वं जानीहि मम ईश्वरस्य तेजोऽशसम्भवं तेजसः अंश एकदेश: सम्भवो यस्य यत् तेजोऽशसम्भवम् इति अवगच्छ त्वम् ॥ ४१ ॥
अथवा बहुनैतेन किं तेजोंऽशसम्भवम् ॥ ४१ ॥
संसारमें जो - जो भी पदार्थ विभूतिमान् — विभूतियुक्त हैं तथा श्रीमान् और ऊर्जित ( शक्तिमान् ) अर्थात् श्री लक्ष्मी, उससे युक्त और उत्साहयुक्त हैं उन उनको तू मुझ ईश्वरके तेजोमय अंशसे उत्पन्न हुए ही जान । अर्थात् मेरे तेजका एक अंश - भाग ही जिनकी उत्पत्तिका कारण है, इन सब वस्तुओंको ऐसी जान ॥ ४१ ॥
ज्ञातेन तवार्जुन ।
विष्टभ्याहमिदं कृत्स्नमेकांशेन स्थितो जगत् ॥४२ ॥
अथवा बहुना एतेन एवमादिना किं ज्ञातेन तव अर्जुन स्यात् सावशेषेण । अशेषतः त्वम् इमम् उच्यमानम् अर्थं शृणु । विष्टभ्य विशेषतः स्तम्भनं दृढं कृत्वा इदं कृत्स्नं जगद् एकांशेन एकावयवेन एकपादेन सर्वभूतस्वरूपेण इति एतत्, तथा च मन्त्र -वर्णः - ' पादोऽस्य विश्वा भूतानि ' ( तै ० आर ० ३। १२ ) इति स्थितः अहम् इति ॥ ४२ ॥
इति श्रीमहाभारते शतसाहस्त्र्यां अथवा हे अर्जुन! इस उपर्युक्त प्रकारसे वर्णन किये हुए अधूरे विभूति - विस्तारके जाननेसे तेरा क्या ( प्रयोजन सिद्ध ) होगा, ( तू तो बस, ) यह सम्पूर्णतासे कहा जानेवाला अभिप्राय ही सुन ले-मैं एक अंशसे अर्थात् सर्व भूतोंका आत्मरूप जो मेरा एक अवयव है उससे, इस सारे जगत्को विशेष रूपसे दृढ़तापूर्वक धारण करके स्थित हो रहा हूँ । ऐसा ही वेदमन्त्र भी कहते हैं कि ' समस्त भूत इस
परमेश्वरका एक पाद है । ' इत्यादि ॥ ४२ ॥
संहितायां वैयासिक्यां भीष्म-पर्वणि श्रीमद्भगवद्गीतासूपनिषत्सु ब्रह्मविद्यायां योगशास्त्रे श्रीकृष्णार्जुनसंवादे विभूतियोगो नाम दशमोऽध्यायः ॥ १० ॥
पृष्ठ 260
पाठ पढ़ें पाठ छिपाएँ
ॐ एकादशोऽध्यायः भगवतो विभूतय उक्ताः तत्र च ' विष्टभ्याह-मिदं कृत्स्नमेकांशेन स्थितो जगत् ' इति भगवता अभिहितं श्रुत्वा यद् जगदात्मरूपम् आद्यम् ऐश्वरं तत् साक्षात् कर्तुम् इच्छन्– अर्जुन उवाच— मदनुग्रहाय परमं ( पूर्वाध्यायमें जो ) भगवान्की विभूतियोंका वर्णन किया गया है उसमें भगवान्से कहे हुए ‘ मैं इस सारे जगत्को एक अंशसे व्याप्त करके स्थित हूँ ' इन वचनोंको सुनकर ईश्वरका जो जगदात्मक आदि स्वरूप है उसका प्रत्यक्ष दर्शन करनेकी इच्छासे अर्जुन बोले— गुह्यमध्यात्मसञ्ज्ञितम् । यत्त्वयोक्तं वचस्तेन मोहोऽयं मोहोऽयं विगतो मम ॥१ ॥
मदनुग्रहाय मम अनुग्रहार्थं परमं निरतिशयं मुझपर अनुग्रह करनेके लिये आपने जो परम— गुह्यं गोप्यम् अध्यात्मसञ्ज्ञितम् आत्मानात्मविवेक- अत्यन्त श्रेष्ठ, गुह्य – गोपनीय, अध्यात्म नामक अर्थात् विषयं यत् त्वया उक्तं वचो वाक्यम्, तेन ते आत्मा - अनात्माके विवेचनविषयक वाक्य कहे हैं, वचसा मोहः अयं विगतो मम अविवेकबुद्धिः उन आपके वचनोंसे मेरा यह मोह नष्ट हो गया है अपगता इत्यर्थः ॥ १ ॥ अर्थात् मेरी अविवेक - बुद्धि नष्ट हो गयी है ॥ १ ॥
किं च- तथा—
भवाप्ययौ हि भूतानां श्रुतौ विस्तरशो मया ।
त्वत्तः कमलपत्राक्ष माहात्म्यमपि चाव्ययम् ॥२ ॥
भव उत्पत्तिः अप्ययः प्रलयो भूतानां तौ मैंने आपसे प्राणियोंके भव- उत्पत्ति और अप्यय-भवाप्ययौ श्रुतौ विस्तरशो मया न सङ्क्षेपतः प्रलय, ये दोनों संक्षेपसे नहीं, विस्तारपूर्वक सुने हैं; त्वत्त: त्वत्सकाशात् कमलपत्राक्ष कमलस्य पत्रं और हे कमलपत्राक्ष अर्थात् कमलपत्रके सदृश नेत्रोंवाले कमलपत्रं तद्वद् अक्षिणी यस्य तव स त्वं कृष्ण! आपका अविनाशी - अक्षय माहात्म्य भी मैं कमलपत्राक्षो हे कमलपत्राक्ष माहात्म्यम् अपि सुन चुका हूँ । ' श्रुतम् ' यह क्रिया - पद पूर्ववाक्यसे
च अव्ययम् अक्षयं श्रुतम् इति अनुवर्तते ॥ २ ॥ । लिया गया है ॥ २ ॥
एवमेतद्यथात्थ त्वमात्मानं परमेश्वर ।
द्रष्टुमिच्छामि ते रूपमैश्वरं पुरुषोत्तम ॥ ३ ॥