श्रीगणेशाय नमः।

श्रीमद्भगवद्गीता शाङ्करभाष्य हिन्दी अनुवादसहित — पृष्ठ 261–270

श्रीमद्भगवद्गीता शाङ्करभाष्य हिन्दी अनुवादसहित · Gita Press, Gorakhpur · पृष्ठ 261–270

पृष्ठ 261

श्रीमद्भगवद्गीता शाङ्करभाष्य हिन्दी अनुवादसहित, पृष्ठ 261 का मूल पृष्ठ
पूरे पर्दे पर देखने के लिये चित्र दबाएँ
पाठ पढ़ें पाठ छिपाएँ

* शांकरभाष्य अध्याय ११ * २६१ एवम् एतद् न अन्यथा यथा येन प्रकारेण हे परमेश्वर! आप अपनेको जिस प्रकारसे बतलाते आत्थ कथयसि त्वम् आत्मानं परमेश्वर हैं, आप ठीक वैसे ही हैं अन्यथा नहीं । तथापि हे तथापि द्रष्टुम् इच्छामि ते तव ज्ञानैश्वर्यशक्ति - पुरुषोत्तम! ज्ञान, ऐश्वर्य, शक्ति, बल, वीर्य और बलवीर्यतेजोभिः सम्पन्नम् ऐश्वरं वैष्णवं रूपं तेजसे युक्त आपके ऐश्वर्यमय वैष्णवरूपको मैं देखना पुरुषोत्तम ॥ ३ ॥ चाहता हूँ ॥३ ॥

मन्यसे यदि तच्छक्यं मया द्रष्टुमिति प्रभो । योगेश्वर ततो ततो मे मे त्वं त्वं मन्यसे चिन्तयसि यदि मया अर्जुनेन तत् । शक्यं द्रष्टुम् इति प्रभो स्वामिन् योगेश्वर योगिनो योगाः तेषाम् ईश्वरो योगेश्वरो हे योगेश्वर । यस्माद् अहम् अतीव अर्थी द्रष्टुं ततः तस्माद् मे मदर्थं दर्शय त्वम् आत्मानम् अव्ययम् ॥ ४ ॥

दर्शयात्मानमव्ययम् ॥४ ॥

हे स्वामिन्! यदि मुझ अर्जुनद्वारा आप अपना वह रूप देखा जाना सम्भव समझते हैं, तो हे योगेश्वर अर्थात् योगियोंके ईश्वर! मैं आपके उस रूपका दर्शन करनेकी उत्कट इच्छा करता हूँ, इसलिये आप मुझे अपना वह अविनाशी स्वरूप दिखलाइये ॥ ४ ॥

एवं चोदितः अर्जुनेन — श्रीभगवानुवाच — | अर्जुनसे इस प्रकार प्रेरित हुए श्रीभगवान् बोले-पश्य मे पार्थ रूपाणि शतशोऽथ सहस्रशः । नानाविधानि दिव्यानि नानावर्णाकृतीनि च ॥५ ॥

पश्य मे मम पार्थ रूपाणि शतशः अथ सहस्रशः अनेकश इत्यर्थः । तानि च नानाविधानि अनेकप्रकाराणि दिवि भवानि दिव्यानि अप्राकृतानि नानावर्णाकृतीनि च नाना विलक्षणा नीलपीतादिप्रकारा वर्णाः तथा आकृतयो अवयवसंस्थानविशेषा येषां रूपाणां तानि नानावर्णाकृतीनि च ॥ ५ ॥

हे पार्थ! तू मेरे सैकड़ों - हजारों अर्थात् अनेकों रूपोंको देख, जो कि नाना प्रकारके भेदवाले और दिव्य अर्थात् देवलोकमें होनेवाले- -अलौकिक हैं तथा नाना प्रकारके वर्ण और आकृतिवाले हैं अर्थात् जिनके नील, पीत आदि नाना प्रकारके वर्ण और अनेक आकारवाले अवयव हैं, ऐसे रूपोंको देख ॥ ५ ॥

पश्यादित्यान्वसून्रुद्रानश्विनौ मरुतस्तथा ।

बहून्यदृष्टपूर्वाणि पश्याश्चर्याणि भारत ॥ ६ ॥

पृष्ठ 262

श्रीमद्भगवद्गीता शाङ्करभाष्य हिन्दी अनुवादसहित, पृष्ठ 262 का मूल पृष्ठ
पूरे पर्दे पर देखने के लिये चित्र दबाएँ
पाठ पढ़ें पाठ छिपाएँ

२६२ * श्रीमद्भगवद्गीता * पश्य आदित्यान् द्वादश, वसून् अष्टौ, रुद्रान् हे भारत! तू द्वादश आदित्योंको, आठ वसुओंको, एकादश, अश्विनौ द्वौ मरुतः सप्तसप्तगणा ये एकादश रुद्रोंको, दोनों अश्विनीकुमारोंको और उनचास मरुद्गणोंको देख । तथा और भी जिन्हें तान्, तथा बहूनि अन्यानि अपि अदृष्टपूर्वाणि मनुष्यलोकमें तूने अथवा और किसीने भी कभी नहीं मनुष्यलोके त्वया अन्येन वा केनचित् पश्य देखा, ऐसे बहुत - से आश्चर्यमय – अद्भुत दृश्य आश्चर्याणि अद्भुतानि भारत ॥ ६ ॥ देख ॥ ६ ॥

न केवलम् एतावद् एव— केवल इतना ही नहीं— इहैकस्थं जगत्कृत्स्नं पश्याद्य सचराचरम् । मम देहे गुडाकेश इह एकस्थम् एकस्मिन् स्थितं जगत् कृत्स्नं समस्तं पश्य अद्य इदानीं सचराचरं सह चरेण अचरेण च वर्तमानं मम देहे गुडाकेश यत् च अन्यद् जयपराजयादि यत् शङ्कसे ' यद्वा जयेम यदि वा नो जयेयुः ' इति यद् अवोचः तद् अपि द्रष्टुं यदि इच्छसि ॥ ७ ॥

यच्चान्यद्द्रष्टुमिच्छसि ॥७ ॥

हे गुडाकेश! अब तू मेरे इस शरीरमें एक ही स्थानमें स्थित चराचरसहित सारे जगत्‌को देख ले । तथा और भी जो कुछ जय - पराजय आदि दृश्य जिसके लिये तू ' हम उनको जीतेंगे या वे हमको जीतेंगे? ' इस प्रकार शङ्का करता था, वह सब या अन्य जो कुछ यदि देखना चाहता हो तो देख ले ॥ ७ ॥

किन्तु — | किंतु— न तु मां शक्यसे शक्यसे द्रष्टुमनेनैव

द्रष्टुमनेनैव स्वचक्षुषा ।

दिव्यं ददामि ते चक्षुः पश्य मे योगमैश्वरम् ॥८ ॥

न तु मां विश्वरूपधरं शक्यसे द्रष्टुम् अनेन | तू मुझ विश्वरूपधारी परमेश्वरको अपने इन प्राकृत एव प्राकृतेन स्वचक्षुषा स्वकीयेन चक्षुषा येन तु नेत्रोंसे नहीं देख सकेगा । जिन दिव्य नेत्रोंद्वारा तू मुझे शक्यसे द्रष्टुं दिव्येन तद् दिव्यं ददामि ते तुभ्यं देख सकेगा, वे दिव्य नेत्र ( मैं ) तुझे देता हूँ, उनके चक्षुः तेन पश्य मे योगम् ऐश्वरम् ईश्वरस्य मम ऐश्वरं द्वारा तू मुझ ईश्वरके ऐश्वर्य और योगको अर्थात् योगं योगशक्त्यतिशयम् इत्यर्थः ॥ ८ ॥ अतिशय योगसामर्थ्यको देख ॥ ८ ॥

सञ्जय उवाच- संजय बोले–

एवमुक्त्वा ततो राजन्महायोगेश्वरो हरिः ।

दर्शयामास पार्थाय परमं रूपमैश्वरम्॥९ ॥

पृष्ठ 263

श्रीमद्भगवद्गीता शाङ्करभाष्य हिन्दी अनुवादसहित, पृष्ठ 263 का मूल पृष्ठ
पूरे पर्दे पर देखने के लिये चित्र दबाएँ
पाठ पढ़ें पाठ छिपाएँ

* शांकरभाष्य अध्याय ११ * २६३ एवं यथोक्तप्रकारेण उक्त्वा ततः अनन्तरं हे हे राजा धृतराष्ट्र! इस प्रकार कहनेके अनन्तर राजन् धृतराष्ट्र महायोगेश्वरो महान् च असौ महायोगेश्वर श्रीहरिने यानी जो अति महान् योगेश्वरः च हरिः नारायणो दर्शयामास दर्शितवान् और योगेश्वर भी हैं उन नारायणने पृथापुत्र पार्थाय पृथासुताय परमं रूपं विश्वरूपम् अर्जुनको अपना ईश्वरीय परम रूप - विराट्स्वरूप ऐश्वरम् ॥ ९ ॥ दिखलाया ॥ ९ ॥

अनेकवक्त्रनयनमनेकाद्भुतदर्शनम् I अनेकदिव्याभरणं दिव्यानेकोद्यतायुधम् ॥ १० ॥

अनेकवक्त्रनयनम् अनेकानि वक्त्राणि नयनानि च यस्मिन् रूपे तद् अनेकवक्त्रनयनम् । अनेकाद्भुतदर्शनम् अनेकानि अद्भुतानि विस्माप-कानि दर्शनानि यस्मिन् रूपे तद् अनेकाद्भुत -दर्शनं तथा अनेकदिव्याभरणम् अनेकानि दिव्यानि आभरणानि यस्मिन् तद् अनेक -दिव्याभरणं तथा दिव्यानेकोद्यतायुधं दिव्यानि अनेकानि उद्यतानि आयुधानि यस्मिन् तद् दिव्यानेकोद्यतायुधं दर्शयामास इति पूर्वेण सम्बन्धः ॥ १० ॥

जो अनेक मुख और नेत्रोंवाला है अर्थात् जिस रूपमें अनेक मुख और नेत्र हैं, तथा अनेक अद्भुत दृश्योंवाला है अर्थात् जिसमें आश्चर्य उत्पन्न करनेवाले अनेक दृश्य हैं, जो अनेक दिव्य भूषणोंसे युक्त है यानी जिसमें अनेक दिव्य आभूषण हैं और जो | हाथमें उठाये हुए अनेक दिव्य शस्त्रोंसे युक्त है यानी जिस रूपके हाथोंमें अनेक दिव्य शस्त्र उठाये हुए हैं, ऐसा वह रूप भगवान्‌ने अर्जुनको दिखलाया । इस श्लोकका पूर्वश्लोकके ‘ दर्शयामास ' शब्दसे सम्बन्ध है ॥ १० ॥

किं च- | दिव्यमाल्याम्बरधरं सर्वाश्चर्यमयं देवमनन्तं दिव्यमाल्याम्बरधरं दिव्यानि माल्यानि पुष्पाणि अम्बराणि वस्त्राणि च थ्रियन्ते येन ईश्वरेण तं दिव्यमाल्याम्बरधरं दिव्यगन्धानुलेपनं दिव्यं गन्धानुलेपनं यस्य तं दिव्यगन्धानुलेपनं सर्वाश्चर्यमयं सर्वाश्चर्यप्रायं देवम् अनन्तं न अस्य अन्तः अस्ति इति अनन्तः तं विश्वतोमुखं सर्वतोमुखं सर्वभूतात्मत्वात् तं दर्शयामास अर्जुनो ददर्श इति वा अध्याह्रियते ॥ ११ ॥

या पुनः भगवतो विश्वरूपस्य भाः तस्या उपमा उच्यते— तथा—

दिव्यगन्धानुलेपनम् ।

विश्वतोमुखम् ॥ ११ ॥

जिस ईश्वरने दिव्य पुष्पमालाओं और वस्त्रोंको धारण कर रखा है, जिसने दिव्य गन्धका अनुलेपन कर रखा है, जो समस्त आश्चर्यमय दृश्योंसे युक्त है, जो सब भूतोंका आत्मा होनेके कारण सब ओर मुखवाला है तथा जिसका अन्त नहीं है ऐसा अनन्त और दिव्य विराट्रूप भगवान्ने अर्जुनको दिखलाया, इस प्रकार पूर्वश्लोकसे अन्वय कर लेना चाहिये अथवा अर्जुनने ऐसा रूप ' देखा ' इस प्रकार अध्याहार कर लेना चाहिये ॥ ११ ॥

भगवान्‌के विराट्रूपकी जो प्रभा - प्रकाश है, उसकी उपमा कहते हैं—

पृष्ठ 264

श्रीमद्भगवद्गीता शाङ्करभाष्य हिन्दी अनुवादसहित, पृष्ठ 264 का मूल पृष्ठ
पूरे पर्दे पर देखने के लिये चित्र दबाएँ
पाठ पढ़ें पाठ छिपाएँ

२६४ * श्रीमद्भगवद्गीता *

दिवि सूर्यसहस्रस्य भवेद्युगपदुत्थिता ।

यदि भाः सदृशी सा स्याद्भासस्तस्य महात्मनः ॥ १२ ॥

दिवि अन्तरिक्षे तृतीयस्यां वा दिवि सूर्याणां द्युलोकमें अर्थात् आकाशमें या तीसरे स्वर्गलोकमें सहस्त्रं सूर्यसहस्त्रं तस्य युगपदुत्थितस्य या युगपत् एक साथ उदय हुए हजारों सूर्योंका जो एक साथ उत्थिता भाः सा यदि सदृशी स्यात् तस्य उत्पन्न हुआ प्रकाश हो, वह प्रकाश उस महात्मन्— महात्मनो विश्वरूपस्य एव भासो यदि वा न विश्वरूपके प्रकाशके सदृश कदाचित् हो तो हो, स्यात् ततः अपि विश्वरूपस्य एव भा अतिरिच्यते अथवा सम्भव है कि न भी हो अर्थात् उससे भी इति अभिप्राय: ॥ १२ ॥ विश्वरूपका प्रकाश ही अधिक हो सकता है ॥ १२ ॥

किं च-तत्रैकस्थं जगत्कृत्स्नं अपश्यद्देवदेवस्य शरीरे तत्र तस्मिन् विश्वरूपे एकस्मिन् स्थितम् एकस्थं जगत् कृत्स्नं प्रविभक्तम् अनेकधा देवपितृमनुष्यादिभेदैः अपश्यद् दृष्टवान् देवदेवस्य हरेः शरीरे पाण्डवः अर्जुनः तदा ॥ १३ ॥

तथा—

प्रविभक्तमनेकधा ।

पाण्डवस्तदा ॥ १३ ॥

उस समय पाण्डुपुत्र अर्जुनने देव, पितृ और मनुष्यादि भेदसे अनेक प्रकार विभक्त हुए समस्त जगत्को उस विश्वरूप देवाधिदेव हरिके शरीरमें ही एकत्र स्थित देखा ॥ १३ ॥

ततः स विस्मयाविष्टो प्रणम्य शिरसा देवं ततः तं दृष्ट्वा स विस्मयेन आविष्टो विस्मयाविष्टो हृष्टानि रोमाणि यस्य स अयं हृष्टरोमा च अभवद् धनञ्जयः । प्रणम्य प्रकर्षेण नमनं कृत्वा प्रह्वीभूतः सन् शिरसा देवं विश्वरूपधरं कृताञ्जलिः नमस्कारार्थं सम्पुटीकृतहस्तः सन् अभाषत उक्तवान् ॥ १४ ॥

हृष्टरोमा धनञ्जयः ।

कृताञ्जलिरभाषत ॥१४ ॥

फिर, उसको देखकर वह धनञ्जय आश्चर्ययुक्त और प्रफुल्लित रोमवाला हो गया अर्थात् उसके रोंगटे खड़े हो गये, फिर वह विश्वरूपधारी परमात्मदेवको सिरसे प्रणाम करके अर्थात् नम्रतापूर्वक भली प्रकार नमस्कार करके पुनः नमस्कारके लिये हाथ जोड़कर बोला ॥ १४ ॥

कथं यत् त्वया दर्शितं विश्वरूपं तद् अहं जो विश्वरूप आपने मुझे दिखलाया है उसे मैं पश्यामि इति स्वानुभवम् आविष्कुर्वन्- किस प्रकार देख रहा हूँ - ऐसा अपना अनुभव प्रकट अर्जुन उवाच— करते हुए अर्जुन बोले-

पृष्ठ 265

श्रीमद्भगवद्गीता शाङ्करभाष्य हिन्दी अनुवादसहित, पृष्ठ 265 का मूल पृष्ठ
पूरे पर्दे पर देखने के लिये चित्र दबाएँ
पाठ पढ़ें पाठ छिपाएँ

* शांकरभाष्य अध्याय ११ * २६५

पश्यामि देवांस्तव देव देहे सर्वांस्तथा भूतविशेषसङ्घान् ।

ब्रह्माणमीशं कमलासनस्थमृषींश्च सर्वानुरगांश्च दिव्यान् ॥ १५ ॥

पश्यामि उपलभे हे देव तव देहे देवान् सर्वान् तथा भूतविशेषसङ्घान् भूतविशेषाणां स्थावरजङ्गमानां नानासंस्थानविशेषाणां सङ्घा भूतविशेषसङ्घाः तान् । किं च ब्रह्माणं चतुर्मुखम् ईशम् ईशितारं प्रजानां कमलासनस्थं पृथिवीपद्ममध्ये मेरुकर्णिकासनस्थम् इत्यर्थः । ऋषीन् च वसिष्ठादीन्, सर्वान् उरगान् च वासुकिप्रभृतीन् दिव्यान् दिवि भवान् ॥ १५ ॥

हे देव! मैं आपके शरीरमें समस्त देवोंको तथा स्थावर - जङ्गमरूप नाना प्रकारकी विभक्त आकृतिवाले समस्त भूतविशेषोंके समूहोंको एवं कमलासनपर विराजमान अर्थात् पृथ्वीरूप कमलमें सुमेरुरूप कर्णिकापर बैठे हुए प्रजाके शासनकर्ता चतुर्मुख ब्रह्माको, वसिष्ठादि ऋषियोंको और वासुकि प्रभृति समस्त दिव्य अर्थात् देवलोकमें होनेवाले सर्पोंको देख रहा हूँ ॥ १५ ॥

अनेकबाहूदरवक्त्रनेत्रं पश्यामि त्वा सर्वतोऽनन्तरूपम् ।

नान्तं न मध्यं न पुनस्तवादिं पश्यामि विश्वेश्वर विश्वरूप ॥ १६ ॥

अनेकबाहूदरवक्त्रनेत्रम् अनेके बाहव उदराणि वक्त्राणि नेत्राणि च यस्य तव स त्वम् अनेकबाहूदरवक्त्रनेत्रः तम् अनेकबाहूदरवक्त्रनेत्रं पश्यामि त्वा त्वां सर्वतः सर्वत्र अनन्तरूपम् अनन्तानि रूपाणि अस्य इति अनन्तरूपः तम् अनन्तरूपम् । न अन्तम् अन्तः अवसानं न मध्यं मध्यं नाम द्वयोः कोट्यो: अन्तरं न पुनः तव आदिम्, तव देवस्य न अन्तं पश्यामि न मध्यं पश्यामि न पुनः आदिं पश्यामि हे विश्वेश्वर हे विश्वरूप ॥१६ ॥

मैं आपको अनेकों भुजा, उदर, मुख और नेत्रोंवाला अर्थात् आपके जिस स्वरूपमें अनेकों भुजा, उदर, मुख और नेत्र हैं ऐसे रूपवाला तथा सब ओरसे अनन्त रूपवाला अर्थात् जिसके सर्वत्र अनन्त रूप हैं ऐसा, देख रहा हूँ । हे विश्वेश्वर! हे विश्वरूप!! मैं आपका न तो अन्त अर्थात् समाप्ति, न मध्य अर्थात् आदि और अन्तके बीचकी अवस्था और न आदि ही देखता हूँ, अभिप्राय यह कि मुझे आप परमात्मदेवका न अन्त दिखलायी देता है, न मध्य दीखता है और न आपका आदि ही दिखलायी देता है ॥ १६ ॥

किं च- - T तथा—

किरीटिनं गदिनं चक्रिणं च तेजोराशिं सर्वतोदीप्तिमन्तम् ।

पश्यामि त्वां दुर्निरीक्ष्यं समन्ताद्दीप्तानलार्कद्युतिमप्रमेयम् ॥ १७ ॥

किरीटिनं किरीटं नाम शिरोभूषणविशेषः सिरके भूषणविशेषका नाम किरीट है, तद् यस्य अस्ति स किरीटी तं किरीटिनं तथा वह जिसके सिरपर हो उसे किरीटी कहते गदिनं गदा यस्य विद्यते इति गदी तं गदिनं तथा हैं । जिसके पास गदा हो वह गदी है ।

पृष्ठ 266

श्रीमद्भगवद्गीता शाङ्करभाष्य हिन्दी अनुवादसहित, पृष्ठ 266 का मूल पृष्ठ
पूरे पर्दे पर देखने के लिये चित्र दबाएँ
पाठ पढ़ें पाठ छिपाएँ

२६६ * श्रीमद्भगवद्गीता * चक्रिणं चक्रम् अस्य अस्ति इति चक्री तं चक्रिणं च तेजोराशिं तेजःपुञ्जं सर्वतोदीप्तिमन्तं सर्वतो दीप्तिः यस्य अस्ति स सर्वतोदीप्तिमान् तं सर्वतोदीप्तिमन्तं पश्यामि त्वां दुर्निरीक्ष्यं दुःखेन निरीक्ष्यो दुर्निरीक्ष्यः तं दुर्निरीक्ष्यं समन्तात् समन्ततः सर्वत्र दीप्तानलार्कद्युतिम् अनलः च अर्कः च अनलार्कों द्वीप्तौ अनलाकौँ दीप्तानलार्कौ तयोः दीप्तानलार्कयोः द्युतिः इव द्युतिः तेजो यस्य तव स त्वं दीप्तानलार्कद्युतिः तं त्वां दीप्तानलार्कद्युतिम् । अप्रमेयं न प्रमेयम् अप्रमेयम् अशक्यपरिच्छेदम् इत्यर्थः ॥ १७॥

। जिसके हाथमें चक्र हो वह चक्री है । इस प्रकार, मैं आपको किरीटी - किरीटयुक्त, गदी – गदायुक्त, चक्री-चक्रयुक्त, तेजोराशि – तेजका समूह और सर्वतोदीप्तिमान्– सब ओरसे दीप्तिशाली देख रहा हूँ । तथा आपको दुर्निरीक्ष्य – जो कठिनतासे देखा जा सके ऐसा, एवं सब ओरसे प्रज्वलित अग्नि और सूर्यके समान प्रकाशमय और बुद्धि आदिसे जिसका ग्रहण न हो सके, ऐसा अप्रमेयस्वरूप देखता हूँ, प्रदीप्त यानी प्रकाशित अग्नि और अर्क यानी सूर्य इन दोनोंके समान जिसका प्रकाश – तेज हो उसका नाम ‘ दीप्तानलार्कद्युति ' है ॥ १७ ॥

इत एव ते योगशक्तिदर्शनाद् अनुमिनोमि- - इसीलिये अर्थात् आपकी योगशक्तिको देखकर

ही मैं अनुमान करता हूँ-त्वमक्षरं परमं वेदितव्यं त्वमस्य विश्वस्य परं निधानम् ।

त्वमव्ययः शाश्वतधर्मगोप्ता सनातनस्त्वं पुरुषो मतो मे ॥ १८ ॥

त्वम् अक्षरं न क्षरति इति परमं ब्रह्म वेदितव्यं ज्ञातव्यं मुमुक्षुभिः, त्वम् अस्य विश्वस्य समस्तस्य जगतः परं प्रकृष्टं निधानम्, निधीयते अस्मिन् इति निधानं पर आश्रय इत्यर्थः । किं च त्वम् अव्ययो न तव व्ययो विद्यते इति अव्ययः शाश्वतधर्मगोप्ता शश्वद् भवः शाश्वतो नित्यो धर्मः तस्य गोप्ता शाश्वतधर्मगोप्ता सनातनः चिरन्तनः त्वं पुरुषः परो मतः अभिप्रेतो मे मम ॥ १८ ॥

आप मुमुक्षु पुरुषोंद्वारा जाननेयोग्य परम- अक्षर अर्थात् जिसका कभी नाश न हो ऐसे परमब्रह्म परमात्मा हैं । आप ही इस समस्त जगत्के परम उत्तम निधान हैं— जिसमें कोई वस्तु रखी जाय उसे निधान कहते हैं, सो आप इस संसारके परम आश्रय हैं । इसके सिवा आप अविनाशी हैं अर्थात् आपका कभी नाश नहीं होता, इसलिये आप नाशरहित हैं और सनातनधर्मके रक्षक हैं अर्थात् जो सदासे है, ऐसे नित्यधर्मके आप रक्षक हैं और आप ही सनातन परमपुरुष हैं - यह मेरा मत है ॥ १८ ॥

किं च- तथा—

अनादिमध्यान्तमनन्तवीर्यमनन्तबाहुं शशिसूर्यनेत्रम् ।

पश्यामि त्वां दीप्तहुताशवक्त्रं स्वतेजसा विश्वमिदं तपन्तम् ॥ १ ९ ॥

पृष्ठ 267

श्रीमद्भगवद्गीता शाङ्करभाष्य हिन्दी अनुवादसहित, पृष्ठ 267 का मूल पृष्ठ
पूरे पर्दे पर देखने के लिये चित्र दबाएँ
पाठ पढ़ें पाठ छिपाएँ

* शांकरभाष्य अध्याय ११ * २६७ अनादिमध्यान्तम् आदिः च मध्यं च अन्तः च न विद्यते यस्य सः अयम् अनादिमध्यान्तः तं त्वाम् अनादिमध्यान्तम्, अनन्तवीर्यं न तव वीर्यस्य अन्तः अस्ति इति अनन्तवीर्यः तं त्वाम् अनन्तवीर्यम्, तथा अनन्तबाहुम् अनन्ता बाहवो यस्य तव स त्वम् अनन्तबाहुः तं त्वाम् अनन्तबाहुं शशिसूर्यनेत्रं शशिसूर्यौ नेत्रे यस्य तव स त्वं शशिसूर्यनेत्रः तं त्वां शशिसूर्यनेत्रं चन्द्रादित्य-नयनं पश्यामि, त्वां दीप्तहुताशवक्त्रं दीप्तः च असौ हुताशः च स वक्त्रं यस्य तव स त्वं दीप्तहुताशवक्त्रः तं त्वां दीप्तहुताशवक्त्रं स्वतेजसा विश्वम् इदं तपन्तं तापयन्तम् ॥ १ ९ ॥ ( मैं ) आपको आदि, मध्य और अन्तसे रहित अर्थात् जिसका आदि, मध्य और अन्त नहीं है, ऐसे रूपवाला और अनन्तवीर्य - अनन्त सामर्थ्य से युक्त देखता हूँ, आपकी सामर्थ्यका अन्त नहीं है, इसलिये आप अनन्तवीर्य हैं तथा मैं आपको अनन्त भुजाओंसे युक्त, चन्द्रमा और सूर्यरूप नेत्रोंवाला, प्रज्वलित अग्निरूप मुखोंवाला और अपने तेजसे इस जगत्को तपायमान करते हुए देखता हूँ अर्थात् जिस रूपके अनन्त हाथ हों, चन्द्रमा और सूर्य ही जिसके नेत्र हों, प्रज्वलित अग्नि ही जिसका मुख हो और जो अपने तेजसे इस सारे विश्वको तपायमान करता हो, ऐसा रूप धारण किये आपको देख रहा हूँ ॥ १ ९ ॥

द्यावापृथिव्योरिदमन्तरं हि व्याप्तं त्वयैकेन दिशश्च सर्वाः ।

दृष्ट्वाद्भुतं रूपमुग्रं तवेदं लोकत्रयं प्रव्यथितं महात्मन् ॥ २० ॥

द्यावापृथिव्योः इदम् अन्तरं हि अन्तरिक्षं व्याप्तं त्वया एकेन विश्वरूपधरेण दिशः च सर्वा व्याप्ताः । दृष्ट्वा उपलभ्य अद्भुतं विस्मापकं रूपम् इदं तव उग्रं क्रूरं लोकानां त्रयं लोकत्रयं प्रव्यथितं भीतं प्रचलितं वा हे महात्मन् अक्षुद्र -स्वभाव ॥ २० ॥

एकमात्र आप विश्वरूपधारी परमेश्वरसे ही यह स्वर्ग और पृथिवीके बीचका सारा आकाश और समस्त दिशाएँ भी परिपूर्ण हो रही हैं । हे महात्मन्! अर्थात् हे अक्षुद्र स्वभाववाले कृष्ण! आपके इस अद्भुत - आश्चर्यजनक, भयंकर— क्रूर रूपको देखकर तीनों लोक व्यथित हो रहे हैं अर्थात् भयभीत या विचलित हो रहे हैं ॥ २० ॥

अथ अधुना पुरा ' यद्वा जयेम यदि वा नो अर्जुनके मनमें जो पहले ऐसा संशय था कि संशय आसीत् तन्निर्णयाय ' हम उनको जीतेंगे या वे हमको जीतेंगे? ' जयेयुः ' इति अर्जुनस्य उसका निर्णय करनेके लिये ' मैं पाण्डवोंकी निश्चित पाण्डव जयम् ऐकान्तिकं दर्शयामि इति प्रवृत्तो विजय दिखलाऊँगा ' इस भावसे प्रवृत्त हुए भगवान् अपना वैसा रूप दिखाने लगे, उस रूपको देखकर भगवान् तं पश्यन् आह किं च- अर्जुन बोले—

अमी हि त्वा सुरसङ्घा विशन्ति केचिद्भीताः प्राञ्जलयो गृणन्ति ।

स्वस्तीत्युक्त्वा महर्षिसिद्धसङ्घाः स्तुवन्ति त्वां स्तुतिभिःपुष्कलाभिः ॥ २१ ॥

पृष्ठ 268

श्रीमद्भगवद्गीता शाङ्करभाष्य हिन्दी अनुवादसहित, पृष्ठ 268 का मूल पृष्ठ
पूरे पर्दे पर देखने के लिये चित्र दबाएँ
पाठ पढ़ें पाठ छिपाएँ

२६८ * श्रीमद्भगवद्गीता * अमी हि युध्यमाना योद्धारः त्वा त्वां सुरसङ्घा ये अत्र भूभारावताराय अवतीर्णा वस्वादिदेवसङ्घा मनुष्यसंस्थानाः त्वां विशन्ति प्रविशन्तो दृश्यन्ते । तत्र केचिद् भीताः प्राञ्जलयः सन्तो गृणन्ति स्तुवन्ति त्वाम् अन्ये पलायने अपि अशक्ताः सन्तः । युद्धे प्रत्युपस्थिते उत्पातादिनिमित्तानि उपलक्ष्य स्वस्ति अस्तु जगत इति उक्त्वा महर्षिसिद्धसङ्घा महर्षीणां सिद्धानां च सङ्घाः स्तुवन्ति त्वां स्तुतिभिः पुष्कलाभिः सम्पूर्णाभिः ॥ २१ ॥

यह युद्ध करनेवाले योद्धा - स्वरूप देवगण, यानी जो भूमिका भार उतारनेके लिये यहाँ अवतीर्ण हुए हैं, वे मनुष्योंकी - सी आकृतिवाले वस्वादि देव - समुदाय आपमें ( दौड़ - दौड़कर ) प्रवेश कर रहे हैं अर्थात् प्रवेश करते हुए दिखलायी दे रहे हैं । उनमें से अन्य कोई - कोई तो भागनेमें असमर्थ होनेके कारण भयभीत होकर हाथ जोड़े हुए आपकी स्तुति कर रहे हैं । तथा महर्षियों और सिद्धोंके समुदाय युद्ध आरम्भ होनेपर उत्पात आदि अशुभ चिह्नोंको देखकर ' संसारका कल्याण हो ' ऐसा कहकर अनेकों अर्थात् सम्पूर्ण स्तोत्रोंद्वारा आपकी स्तुति कर रहे हैं ॥ २१ ॥

किं च अन्यत्— | तथा और भी— रुद्रादित्या वसवो ये च साध्या विश्वेऽश्विनौ मरुतश्चोष्मपाश्च । गन्धर्वयक्षासुरसिद्धसङ्घा वीक्षन्ते रुद्रादित्या वसवो ये च साध्या रुद्रादयो गणा विश्वे अश्विनौ च देवौ मरुतः च ऊष्मपाः च पितरो गन्धर्वयक्षासुरसिद्धसङ्घा गन्धर्वा हाहाहूहूप्रभृतयो यक्षाः कुबेरप्रभृतयः असुरा विरोचनप्रभृतयः सिद्धाः कपिलादयः तेषां सङ्घा गन्धर्वयक्षासुरसिद्धसङ्घाः ते वीक्षन्ते पश्यन्ति त्वा त्वां विस्मिता विस्मयम् आपन्नाः सन्तः ते एव सर्वे ॥ २२ ॥

त्वा विस्मिताश्चैव सर्वे ॥ २२ ॥

जो रुद्र, आदित्य, वसु और साध्य आदि देवगण हैं,, एवं जो विश्वेदेव, दोनों अश्विनीकुमार, वायुदेव और ऊष्मपा नामक पितृगण हैं तथा जो गन्धर्व, यक्ष, असुर और सिद्धोंके समुदाय हैं यानी हाहा - हूहू आदि गन्धर्व, कुबेरादि यक्ष, विरोचनादि असुर और कपिलादि सिद्ध इन सबके समुदाय हैं, वे सभी आश्चर्ययुक्त हुए आपको देख रहे हैं ॥ २२ ॥

यस्मात्— क्योंकि-रूपं महत्ते बहुवक्त्रनेत्रं महाबाहो बहुबाहूरुपादम् ।

बहूदरं बहुदंष्ट्राकरालं दृष्ट्वा लोकाः प्रव्यथितास्तथाहम् ॥ २३ ॥

पृष्ठ 269

श्रीमद्भगवद्गीता शाङ्करभाष्य हिन्दी अनुवादसहित, पृष्ठ 269 का मूल पृष्ठ
पूरे पर्दे पर देखने के लिये चित्र दबाएँ
पाठ पढ़ें पाठ छिपाएँ

* शांकरभाष्य रूपं महद् अतिप्रमाणं ते तव बहुवक्त्रनेत्रं बहूनि वक्त्राणि मुखानि नेत्राणि चक्षूंषि च यस्मिन् तद् रूपं बहुवक्त्रनेत्रं हे महाबाहो, बहुबाहूरुपादं बहवो बाहव ऊरवः पादाः च यस्मिन् रूपे तद् बहुबाहूरुपादम्, किं च बहूदरं बहूनि उदराणि यस्मिन् इति बहूदरम्, बहुदंष्ट्राकरालं बह्वीभिः दंष्ट्राभिः करालं विकृतं तद् बहुदंष्ट्राकरालम् । दृष्ट्वा रूपम् ईदृशं लोका लौकिकाः प्राणिनः प्रव्यथिताः प्रचलिता भयेन तथा अहम् अपि ॥ २३ ॥

अध्याय ११ * २६ ९ हे महाबाहो! आपका यह रूप अति महान्— बहुत लंबा - चौड़ा, अनेकों मुख और नेत्रोंवाला– जिसके अनेकों मुख और नेत्र हैं ऐसा, बहुत - सी भुजाओं, जंघाओं और चरणोंवाला - जिसके बहुत-सी भुजाएँ, जंघाएँ और चरण हैं ऐसा, तथा बहुत-से पेटोंवाला - जिसके बहुत - से पेट हैं ऐसा और बहुत - सी दाढ़ोंसे अति विकराल आकृतिवाला है अर्थात् बहुत - सी दाढ़ोंके कारण जिसकी आकृति अति भयंकर हो गयी है, ऐसा है । आपके ऐसे ( विकट ) रूपको देखकर संसारके समस्त प्राणी भयसे व्याकुल हो रहे हैं- काँप रहे हैं, और मैं भी उन्हींकी भाँति भयभीत हो रहा हूँ ॥ २३ ॥

तत्र इदं कारणम्- उसमें यह कारण है कि-नभःस्पृशं दीप्तमनेकवर्णं व्यात्ताननं दीप्तविशालनेत्रम् । दृष्ट्वा हि त्वां प्रव्यथितान्तरात्मा धृतिं नभःस्पृशं द्युस्पर्शम् इत्यर्थः, दीप्तं प्रज्वलितम् अनेकवर्णम् अनेके वर्णा भयङ्करा नानासंस्थाना यस्मिन् त्वयि तं त्वाम् अनेकवर्णम्, व्यात्ताननं व्यात्तानि विवृतानि आननानि मुखानि यस्मिन् त्वयि तं त्वां व्यात्ताननं दीप्तविशालनेत्रं दीप्तानि प्रज्वलितानि विशालानि विस्तीर्णानि नेत्राणि यस्मिन् त्वयि तं त्वां दीप्तविशालनेत्रम् दृष्ट्वा हि त्वां प्रव्यथितान्तरात्मा प्रव्यथितः प्रभीतः अन्तरात्मा मनो यस्य मम सः अहं प्रव्यथितान्तरात्मा सन् धृतिं धैर्यं न विन्दामि न लभे शमं च उपशमं मनस्तुष्टिं हे विष्णो ॥ २४ ॥

न विन्दामि शमं च विष्णो ॥ २४ ॥

| आपको आकाशका स्पर्श किये हुए यानी स्वर्गतक व्याप्त, प्रदीप्त - प्रकाशमान और अनेक वर्णोंवाले अर्थात् अनेक भयंकर आकृतियोंसे युक्त देखकर तथा फैलाये हुए मुखोंवाले - जिस शरीरमें फैलाये हुए बहुत - से मुख हैं ऐसे और दीप्त विशाल नेत्रोंवाले - जिसके बड़े - बड़े नेत्र प्रज्वलित हो रहे हैं ऐसे, देखकर हे विष्णो! प्रव्यथित - अन्तरात्मा-अत्यन्त भयभीत अन्तःकरणवाला मैं अर्थात् जिसका मन भयसे व्याकुल हो रहा है, ऐसा, मैं धैर्य और उपशमको अर्थात् मनकी तृप्तिरूप शान्तिको नहीं पा रहा हूँ ॥२४ ॥

कस्मात् - - I क्योंकि-दंष्ट्राकरालानि च ते मुखानि दृष्ट्वैव कालानलसन्निभानि ।

दिशो न जाने न लभे च शर्म प्रसीद देवेश जगन्निवास ॥ २५ ॥

पृष्ठ 270

श्रीमद्भगवद्गीता शाङ्करभाष्य हिन्दी अनुवादसहित, पृष्ठ 270 का मूल पृष्ठ
पूरे पर्दे पर देखने के लिये चित्र दबाएँ
पाठ पढ़ें पाठ छिपाएँ

२७० * श्रीमद्भगवद्गीता * दंष्ट्राकरालानि दंष्ट्राभिः करालानि विकृतानि ते तव मुखानि दृष्ट्वा एव उपलभ्य कालानलसन्निभानि प्रलयकाले लोकानां दाहकः अग्निः कालानलः तत्सन्निभानि कालानलसदृशानि दृष्ट्वा इति एतत् । दिशः पूर्वापरविवेकेन न जाने दिङ्मूढो जातः अस्मि, अतः न लभे च न उपलभे च शर्म सुखम् अतः प्रसीद प्रसन्नो भव हे देवेश जगन्निवास ॥ २५ ॥

दाढ़ोंसे युक्त भयंकर - विकराल आकृतिवाले और कालाग्निके समान अर्थात् प्रलयकालमें लोकोंको भस्मीभूत करनेवाली जो कालाग्नि है, उसके समान आपके मुखोंको देखकर मैं इन दिशाओंको पूर्व और पश्चिमके विवेकपूर्वक नहीं जानता हूँ अर्थात् मुझे दिग्भ्रम हो गया है । इसीसे ( आपके स्वरूपका दर्शन करते हुए भी ) मुझे विश्राम – सुख नहीं मिल रहा है, सो हे देवेश! हे जगन्निवास! आप प्रसन्न होइये ॥ २५ ॥

येभ्यो मम पराजयाशङ्का आसीत् सा च जिन शूरवीरोंसे मुझे पहले पराजयकी आशङ्का अपगता यतः - थी, वह भी अब चली गयी; क्योंकि-अमी च त्वां धृतराष्ट्रस्य पुत्राः सर्वे सहैवावनिपालसङ्गैः । भीष्मो द्रोणः सूतपुत्रस्तथासौ सहास्मदीयैरपि योधमुख्यैः ॥ २६ ॥

अमी च त्वां धृतराष्ट्रस्य पुत्रा दुर्योधनप्रभृतयः त्वरमाणा विशन्ति इति व्यवहितेन सम्बन्धः । * सर्वे सह एव संहता अवनिपालसङ्घैः अवनिं पृथ्वीं पालयन्ति इति अवनिपालाः तेषां सङ्घैः । किं च भीष्मो द्रोणः सूतपुत्रः कर्णः तथा असौ सह अस्मदीयैः अपि धृष्टद्युम्नप्रभृतिभिः योधमुख्यैः योधानां मुख्यैः प्रधानैः सह ॥ २६ ॥

किं च-दुर्योधन आदि धृतराष्ट्रके समस्त पुत्र अवनिपालोंके दलोंसहित – अवनि यानी पृथ्वीका जो पालन करें उनका नाम अवनिपाल है । उनके दलोंसहित इकट्ठे होकर बड़े वेगसे आपके मुखोंमें प्रवेश कर रहे हैं । यही नहीं, किंतु भीष्म, द्रोण और यह सूतपुत्र - कर्ण एवं हमारी ओरके भी धृष्टद्युम्नादि प्रधान योद्धाओंके सहित ( सब - के - सब ) ॥२६ ॥

तथा—

वक्त्राणि ते त्वरमाणा विशन्ति दंष्ट्राकरालानि भयानकानि ।

केचिद्विलग्ना दशनान्तरेषु सन्दृश्यन्ते चूर्णितैरुत्तमाङ्गैः ॥ २७ ॥

वक्त्राणि मुखानि ते तव त्वरमाणाः त्वरायुक्ताः सन्तो विशन्ति । किंविशिष्टानि मुखानि दंष्ट्राकरालानि भयानकानि भयङ्कराणि । किं च केचिद् मुखानि प्रविष्टानां मध्ये विलग्ना दशनान्तरेषु दन्तान्तरेषु मांसम् इव भक्षितं सन्दृश्यन्ते उपलभ्यन्ते चूर्णितैः चूर्णीकृतैः उत्तमाङ्गैः शिरोभिः ॥ २७ ॥

शीघ्रतासे — बड़ी जल्दीके साथ आपके मुखोंमें प्रवेश कर रहे हैं । किस प्रकारके मुखोंमें? दाढ़ोंवाले विकराल भयंकर मुखोंमें । तथा उन मुखोंमें प्रविष्ट हुए पुरुषोंमेंसे भी कितने ही विचूर्णित मस्तकोंसहित दाँतोंके बीचमें भक्षण किये हुए मांसकी भाँति चिपके हुए दीख रहे हैं ॥ २७ ॥

* ‘ वक्त्राणि ते त्वरमाणा विशन्ति ' इस अगले श्लोकके वाक्यांशसे इस वाक्यका सम्बन्ध है ।