श्रीगणेशाय नमः।

श्रीमद्भगवद्गीता शाङ्करभाष्य हिन्दी अनुवादसहित — पृष्ठ 271–280

श्रीमद्भगवद्गीता शाङ्करभाष्य हिन्दी अनुवादसहित · Gita Press, Gorakhpur · पृष्ठ 271–280

पृष्ठ 271

श्रीमद्भगवद्गीता शाङ्करभाष्य हिन्दी अनुवादसहित, पृष्ठ 271 का मूल पृष्ठ
पूरे पर्दे पर देखने के लिये चित्र दबाएँ
पाठ पढ़ें पाठ छिपाएँ

* शांकरभाष्य अध्याय ११ * २७१ कथं प्रविशन्ति मुखानि इति आह- वे किस प्रकार मुखोंमें प्रवेश करते हैं, सो

कहते हैं-यथा नदीनां बहवोऽम्बुवेगाः समुद्रमेवाभिमुखा द्रवन्ति ।

तथा तवामी नरलोकवीरा विशन्ति वक्त्राण्यभिविज्वलन्ति ॥ २८ ॥

यथा नदीनां स्रवन्तीनां बहवः अनेके अम्बूनां जैसे चलती हुई नदियोंके बहुत-- - से जलप्रवाह वेगा अम्बुवेगाः त्वरा विशेषाः समुद्रम् एव अभिमुखाः बड़े वेगसे समुद्रके सम्मुख हुए ही दौड़ते हैं - – समुद्रमें प्रतिमुखा द्रवन्ति प्रविशन्ति तथा तद्वत् तव अमी ही प्रवेश करते हैं, वैसे ही यह मनुष्यलोकके शूरवीर भीष्मादयो नरलोकवीरा मनुष्यलोकशूरा विशन्ति भीष्मादि आपके प्रज्वलित प्रकाशमान मुखोंमें प्रवेश

वक्त्राणि अभिविज्वलन्ति प्रकाशमानानि ॥ २८ ॥ । कर रहे हैं ॥ २८ ॥

ते किमर्थं प्रविशन्ति कथं च इति आह- वे किसलिये और किस प्रकार प्रवेश कर रहे हैं, सो कहते हैं—

यथा प्रदीप्तं ज्वलनं पतङ्गा विशन्ति नाशाय समृद्धवेगाः ।

तथैव नाशाय विशन्ति लोकास्तवापि वक्त्राणि समृद्धवेगाः ॥ २ ९ ॥

यथा प्रदीप्तं ज्वलनम् अग्निं पतङ्गाः पक्षिणो विशन्ति नाशाय विनाशाय समृद्धवेगाः समृद्ध उद्भूतो वेगो गतिः येषां ते समृद्धवेगाः तथा एव नाशाय विशन्ति लोकाः प्राणिनः तव अपि वक्त्राणि समृद्धवेगाः ॥ २ ९ ॥ त्वं पुनः - -जैसे पतंग — पक्षीगण अपने नाशके लिये दौड़-दौड़कर अत्यन्त वेगसे प्रदीप्त अग्निमें प्रवेश करते हैं, वैसे ही ( ये सब ) प्राणी भी नष्ट होनेके लिये दौड़-दौड़कर अत्यन्त वेगके साथ आपके मुखोंमें प्रवेश कर रहे हैं । जिनका वेग - गति बढ़ी हुई हो, वे ‘ समृद्धवेग ’ कहलाते हैं ॥ २ ९ ॥

और आप-लेलिह्यसे ग्रसमानः समन्ताल्लोकान्समग्रान्वदनैर्ज्वलद्भिः ।

तेजोभिरापूर्य जगत्समग्रं भासस्तवोग्राः प्रतपन्ति विष्णो ॥ ३० ॥

लेलिह्यसे आस्वादयसि ग्रसमानः अन्तः प्रवेशयन् समन्ततो लोकान् समग्रान् समस्तान् वदनैः वक्त्रैः ज्वलद्भिः दीप्यमानैः । तेजोभिः आपूर्य संव्याप्य जगत् समग्रं सह अग्रेण समस्तम् इति एतत् । किं च भासो दीप्तयः तव उग्रा: क्रूराः प्रतपन्ति प्रतापं कुर्वन्ति हे विष्णो व्यापनशील ॥ ३० ॥

( उन ) समस्त लोकोंको देदीप्यमान मुखोंद्वारा सब ओरसे निगलते हुए चाट रहे हैं अर्थात् उनका आस्वादन कर रहे हैं । तथा हे विष्णो - व्यापनशील परमात्मन्! आपकी उग्र - कठोर प्रभाएँ समग्र जगत्को अर्थात् समस्त जगत्‌को अपने तेजसे व्याप्त करके तप रही हैं- तेज फैला रही हैं ॥ ३० ॥

पृष्ठ 272

श्रीमद्भगवद्गीता शाङ्करभाष्य हिन्दी अनुवादसहित, पृष्ठ 272 का मूल पृष्ठ
पूरे पर्दे पर देखने के लिये चित्र दबाएँ
पाठ पढ़ें पाठ छिपाएँ

२७२ * श्रीमद्भगवद्गीता * यत एवम् उग्रस्वभावः अतः ' क्योंकि आप ऐसे उग्र स्वभाववाले हैं, इसलिये—

आख्याहि मे को भवानुग्ररूपो नमोऽस्तु ते देववर प्रसीद ।

विज्ञातुमिच्छामि भवन्तमाद्यं न हि प्रजानामि तव प्रवृत्तिम् ॥ ३१ ॥

आख्याहि कथय मे मह्यं को भवान् उग्ररूपः मुझे बतलाइये कि भयंकर आकारवाले आप कौन क्रूराकारः । नमः अस्तु ते तुभ्यं हे देववर देवानां हैं? हे देववर अर्थात् देवोंमें प्रधान! आपको नमस्कार प्रधान प्रसीद प्रसादं कुरु । विज्ञातुं विशेषेण हो, आप कृपा करें । सृष्टिके आदिसे होनेवाले आप ज्ञातुम् इच्छामि भवन्तम् आद्यम् आदौ भवम् परमेश्वरको मैं भली प्रकार जानना चाहता हूँ, क्योंकि आद्यम् । न हि यस्मात् प्रजानामि तव त्वदीयां मैं आपकी प्रवृत्ति अर्थात् चेष्टाको नहीं समझ रहा प्रवृत्तिं चेष्टाम् ॥ ३१ ॥ हूँ ॥ ३१ ॥

श्रीभगवानुवाच- श्रीभगवान् बोले—

कालोऽस्मि लोकक्षयकृत्प्रवृद्धो लोकान् समाहर्तुमिह प्रवृत्तः ।

ऋतेऽपि त्वा न भविष्यन्ति सर्वे येऽवस्थिताः प्रत्यनीकेषु योधाः ॥ ३२ ॥

कालः अस्मि लोकक्षयकृत् लोकानां क्षयं करोति इति लोकक्षयकृत् प्रवृद्धो वृद्धिं गतः । यदर्थं प्रवृद्धः तत् शृणु लोकान् समाहर्तुं संहर्तुम् इह अस्मिन् काले प्रवृत्तः । ऋते अपि विना अपि त्वा त्वां न भविष्यन्ति भीष्मद्रोणकर्ण -प्रभृतयः सर्वे येभ्यः तव आशङ्का ये अवस्थिताः प्रत्यनीकेषु अनीकम् अनीकं प्रति प्रत्यनीकेषु प्रतिपक्षभूतेषु अनीकेषु योधा योद्धारः ॥ ३२ ॥

मैं लोकोंका नाश करनेवाला बढ़ा हुआ काल हूँ | मैं जिस लिये बढ़ा हूँ वह सुन, इस समय मैं लोकोंका संहार करनेके लिये प्रवृत्त हुआ हूँ, इससे तेरे बिना भी ( अर्थात् तेरे युद्ध न करनेपर भी ) ये सब भीष्म, द्रोण और कर्ण प्रभृति शूरवीर – योद्धालोग जिनसे तुझे आशङ्का हो रही है एवं जो प्रतिपक्षियोंकी प्रत्येक सेनामें अलग - अलग डटे हुए हैं - नहीं | रहेंगे ॥ ३२ ॥

यस्माद् एवम्— | क्योंकि ऐसा है-तस्मात्त्वमुत्तिष्ठ यशो लभस्व जित्वा शत्रून् भुङ्क्ष्व राज्यं समृद्धम् । मयैवैते निहताः पूर्वमेव निमित्तमात्रं भव सव्यसाचिन् ॥ ३३ ॥

तस्मात् त्वम् उत्तिष्ठ भीष्मद्रोणप्रभृतयः अतिरथा इसलिये तू खड़ा हो और ' देवोंसे भी न जीते अजेया देवैः अपि अर्जुनेन जिता इति यशो जानेवाले भीष्म, द्रोण आदि महारथियोंको अर्जुनने लभस्व केवलं पुण्यैः हि तत् प्राप्यते । जित्वा जीत लिया ' ऐसे निर्मल यशको लाभ कर । ऐसा यश शत्रून् दुर्योधनप्रभृतीन् भुङ्क्ष्व राज्यं समृद्धम् पुण्योंसे ही मिला करता है । दुर्योधनादि शत्रुओंको असपत्नम् अकण्टकम् । जीतकर समृद्धिसम्पन्न निष्कण्टक राज्य भोग ।

पृष्ठ 273

श्रीमद्भगवद्गीता शाङ्करभाष्य हिन्दी अनुवादसहित, पृष्ठ 273 का मूल पृष्ठ
पूरे पर्दे पर देखने के लिये चित्र दबाएँ
पाठ पढ़ें पाठ छिपाएँ

* शांकरभाष्य अध्याय ११ * २७३ मया एव एते निहता निश्चयेन हताः प्राणैः ये सब ( शूरवीर ) मेरे द्वारा निःसन्देह पहले ही वियोजिताः पूर्वम् एव । निमित्तमात्रं भव त्वं हे मारे हुए हैं अर्थात् प्राणविहीन किये हुए हैं । हे सव्यसाचिन्! तू केवल निमित्तमात्र बन जा । बायें सव्यसाचिन् सव्येन वामेन अपि हस्तेन शराणां हाथसे भी बाण चलानेका अभ्यास होनेके कारण क्षेपात् सव्यसाची इति उच्यते अर्जुनः ॥ ३३ ॥ | अर्जुन ' सव्यसाची ' कहलाता है ॥ ३३ ॥

द्रोणं च भीष्मं च जयद्रथं च कर्णं तथान्यानपि योधवीरान् ।

मया हतांस्त्वं जहि मा व्यथिष्ठा युध्यस्व जेतासि रणे सपत्नान् ॥ ३४ ॥

द्रोणं च येषु येषु योधेषु अर्जुनस्य आशङ्का तान् तान् व्यपदिशति भगवान् मया हतान् इति । तत्र द्रोणभीष्मयोः तावत् प्रसिद्धम् आशङ्काकारणं द्रोणो धनुर्वेदाचार्यो दिव्यास्त्रसम्पन्न आत्मनः च विशेषतो गुरुः गरिष्ठो भीष्मः स्वच्छन्दमृत्युः दिव्यास्त्रसम्पन्नः च परशुरामेण द्वन्द्वयुद्धम् अगमद् न च पराजितः । तथा जयद्रथो यस्य पिता तपः चरति मम पुत्रस्य शिरो भूमौ पातयिष्यति यः तस्य अपि शिरः पतिष्यति इति । कर्णः अपि वासवदत्तया शक्त्या तु अमोघया सम्पन्नः सूर्यपुत्रः कानीनो यतः अतः तन्नाम्ना एव निर्देशः । मया हतान् त्वं जहि निमित्तमात्रेण मा व्यथिष्ठाः तेभ्यो भयं मा कार्षीः । युध्यस्व जेतासि दुर्योधनप्रभृतीन् रणे युद्धे सपत्नान् शत्रून् ॥ ३४ ॥

द्रोण आदि जिन - जिन शूरवीरोंसे अर्जुनको आशङ्का थी ( जिनके कारण पराजय होनेका डर था ) उन-उनका नाम लेकर भगवान् कहते हैं कि ' तू मुझसे मारे हुओंको मार ' इत्यादि । उनमेंसे द्रोण और भीष्मसे भय होनेका कारण प्रसिद्ध ही है; क्योंकि द्रोण तो धनुर्वेदके आचार्य दिव्य अस्त्रोंसे युक्त और विशेषरूपसे अपने सर्वोत्तम गुरु हैं तथा भीष्म सबसे बड़े स्वेच्छा - मृत्यु और दिव्य अस्त्रोंसे सम्पन्न हैं जो कि परशुरामजी के साथ द्वन्द्व युद्ध करनेपर भी उनसे पराजित नहीं हुए । वैसा ही जयद्रथ भी है जिसका पिता इस उद्देश्यसे तप कर रहा है कि ' जो कोई मेरे पुत्रका सिर भूमिपर गिरावेगा, उसका भी सिर गिर जायगा । ' कर्ण भी ( बड़ा शूरवीर है ); क्योंकि वह इन्द्रद्वारा दी हुई अमोघ शक्तिसे युक्त है और कन्यासे जन्मा हुआ सूर्यका पुत्र है, इसलिये उसके नामका भी निर्देश किया गया है । ( अभिप्राय यह कि द्रोण, भीष्म, जयद्रथ और कर्ण तथा अन्यान्य शूरवीर योद्धा ) जो कि मेरे द्वारा मारे हुए हैं, उनको तू निमित्तमात्रसे मार, उनसे भय मत कर । युद्ध कर, तू संग्राममें दुर्योधनादि शत्रुओंको जीतेगा ॥ ३४ ॥

पृष्ठ 274

श्रीमद्भगवद्गीता शाङ्करभाष्य हिन्दी अनुवादसहित, पृष्ठ 274 का मूल पृष्ठ
पूरे पर्दे पर देखने के लिये चित्र दबाएँ
पाठ पढ़ें पाठ छिपाएँ

२७४ * श्रीमद्भगवद्गीता * सञ्जय उवाच- । संजय बोले–

एतच्छ्रुत्वा वचनं केशवस्य कृताञ्जलिर्वेपमानः किरीटी ।

नमस्कृत्वा भूय एवाह कृष्णं सगद्गदं भीतभीतः प्रणम्य ॥ ३५ ॥

एतत् श्रुत्वा वचनं केशवस्य पूर्वोक्तं कृताञ्जलिः सन् वेपमानः कम्पमानः किरीटी नमस्कृत्वा भूयः पुनः एव आह उक्तवान् कृष्णं सगद्गदम् । भयाविष्टस्य दुःखाभिघातात् स्नेहाविष्टस्य च हर्षोद्भवाद् अश्रुपूर्णनेत्रत्वे सति श्लेष्मणा कण्ठावरोधः ततः च वाचः अपाटवं मन्दशब्द-त्वं यत् स गद्गदः तेन सह वर्तते इति सगद्गदं वचनम् आह इति । वचनक्रियाविशेषणम् एतत् । भीतभीतः पुनः पुनः भयाविष्टचेताः सन् प्रणम्य प्रह्वी भूत्वा आह इति व्यवहितेन सम्बन्धः । अत्र अवसरे सञ्जयवचनं साभिप्रायम् । कथम्, द्रोणादिषु अर्जुनेन निहतेषु अजेयेषु चतुर्षु निराश्रयो दुर्योधनो निहत एव इति मत्वा धृतराष्ट्रो जयं प्रति निराशः सन् सन्धिं करिष्यति ततः शान्तिः उभयेषां भविष्यति इति । तद् अपि न अश्रौषीद् धृतराष्ट्रो भवितव्यवशात् ॥ ३५ ॥

केशवके इन उपर्युक्त वचनोंको सुनकर अर्जुन काँपते हुए हाथ जोड़कर नमस्कार करके फिर श्रीकृष्णसे इस प्रकार गद्गद वाणीसे बोले । जब दुःख प्राप्त होनेके कारण भयभीत पुरुषके और हर्षोत्पत्तिके कारण स्नेहयुक्त पुरुषके नेत्र आँसुओंसे परिपूर्ण हो जाते हैं और कण्ठ कफसे रुक जाता है, उस समय जो वाणीमें अपटुता और शब्दमें मन्दता हो जाती है, उसका नाम गद्गद है, जो उससे युक्त थे ऐसे सगद्गद वचन बोले । यहाँ ' सगद्गद ' शब्द बोलनारूप क्रियाका विशेषण है । इस प्रकार भयभीत— भयसे बारंबार विह्वलचित्त हुए प्रणाम करके अत्यन्त नम्र होकर बोले । यहाँपर संजयके वचन इस गूढ़ अभिप्रायसे भरे हुए हैं कि द्रोणादि चार अजेय शूरवीरोंका अर्जुनके द्वारा नाश हो जानेपर आश्रयरहित दुर्योधन तो मरा हुआ ही है, ऐसा मानकर विजयसे निराश हुआ धृतराष्ट्र सन्धि कर लेगा और उससे दोनों पक्षवालोंकी शान्ति हो जायगी । परंतु भावीके वशमें होकर धृतराष्ट्र ने ऐसे वचन भी नहीं सुने ॥ ३५ ॥

अर्जुन उवाच-स्थाने हृषीकेश तव प्रकीर्त्या रक्षांसि भीतानि दिशो द्रवन्ति सर्वे स्थाने युक्तं किं तत्, तव प्रकीर्त्या त्वन्माहात्म्यकीर्तनेन श्रुतेन हे हृषीकेश यद् जगत् प्रहृष्यति प्रहर्षम् उपैति स्थाने तद् युक्तम् इत्यर्थः ।

। अर्जुन बोले-जगत्प्रहृष्यत्यनुरज्यते च ।

नमस्यन्ति च सिद्धसङ्घाः ॥ ३६ ॥

यह उचित ही है । वह क्या? कि हे हृषीकेश! आपकी कीर्तिसे अर्थात् आपकी महिमाका कीर्तन और श्रवण करनेसे जो जगत् हर्षित हो रहा है सो उचित ही है ।

पृष्ठ 275

श्रीमद्भगवद्गीता शाङ्करभाष्य हिन्दी अनुवादसहित, पृष्ठ 275 का मूल पृष्ठ
पूरे पर्दे पर देखने के लिये चित्र दबाएँ
पाठ पढ़ें पाठ छिपाएँ

* शांकरभाष्य अथवा विषयविशेषणं स्थाने इति, युक्तो हर्षादिविषयो भगवान् । यत ईश्वरः सर्वात्मा सर्वभूतसुहृत् च इति । तथा अनुरज्यते अनुरागं च उपैति तत् च विषये इति व्याख्येयम् । किं च रक्षांसि भीतानि भयाविष्टानि दिशो द्रवन्ति गच्छन्ति तत् च स्थाने विषये । सर्वे नमस्यन्ति नमस्कुर्वन्ति च सिद्धसङ्घाः सिद्धानां समुदायाः कपिलादीनां तत् च स्थाने ॥ ३६ ॥

अध्याय ११ * २७५ अथवा ' स्थाने ' यह शब्द विषयका विशेषण भी समझा जा सकता है । भगवान् हर्ष आदिके विषय हैं, यह मानना भी ठीक ही है; क्योंकि ईश्वर सबका आत्मा और सब भूतोंका सुहृद् है । यहाँ ऐसी व्याख्या करनी चाहिये कि जगत् जो भगवान्‌में अनुराग - प्रेम करता है, यह उसका अनुराग करना उचित विषयमें ही है तथा राक्षसगण भयसे युक्त हुए सब दिशाओंमें भाग रहे हैं, यह भी ठीक-ठिकानेकी ही बात है । एवं समस्त कपिलादि सिद्धोंके समुदाय जो नमस्कार कर रहे हैं, यह भी उचित विषयमें ही है ॥ ३६ ॥

भगवतो हर्षादिविषयत्वे हेतुं दर्शयति- - भगवान् हर्षादि भावोंके योग्य स्थान किस प्रकार हैं? इसमें कारण दिखाते हैं-कस्माच्च ते न नमेरन्महात्मन् गरीयसे ब्रह्मणोऽप्यादिकर्त्रे । अनन्त देवेश जगन्निवास त्वमक्षरं सदसत्तत्परं यत् ॥ ३७ ॥

कस्मात् च हेतोः ते तुभ्यं न नमेरन् न नमस्कुर्युः हे महात्मन् गरीयसे गुरुतराय यतो ब्रह्मणो हिरण्यगर्भस्य अपि आदिकर्ता कारणम् अतः तस्माद् आदिकर्त्रे कथम् एते न नमस्कुर्युः । अतो हर्षादीनां नमस्कारस्य च स्थानं त्वम् अर्हो विषय इत्यर्थः । हे अनन्त देवेश जगन्निवास त्वम् अक्षरं तत् परं यद् वेदान्तेषु श्रूयते । किं तत्, सद् असद् विद्यमानम् असत् च यत्र नास्ति इति बुद्धिः ते उपधानभूते सदसती यस्य अक्षरस्य, यद्द्वारेण सद् असद् इति उपचर्यते । परमार्थतः तु सदसतः परं तद् यद् अक्षरं वेदविदो वदन्ति तत् त्वम् एव न अन्यद् इति अभिप्राय: ॥ ३७ ॥

हे महात्मन्! आप जो अतिशय गुरुतर हैं अर्थात् सबसे बड़े हैं, उनको ये सब किसलिये नमस्कार न करें; क्योंकि आप हिरण्यगर्भके भी आदिकर्ता— कारण हैं, अतः आप आदिकर्ताको कैसे नमस्कार न करें । अभिप्राय यह कि उपर्युक्त कारणसे आप हर्षादिके और नमस्कारके योग्य पात्र हैं । हे अनन्त! हे देवेश! हे जगन्निवास! वह परम अक्षर ( ब्रह्म ) आप ही हैं, जो वेदान्तोंमें सुना जाता है । वह क्या है? सत् और असत् — जो विद्यमान है वह सत् और जिसमें ' नहीं है ' ऐसी बुद्धि होती है वह असत् है । वे दोनों सत् और असत् जिस अक्षरकी उपाधि हैं, जिनके कारण वह ब्रह्म उपचारसे ' सत् और असत् ' कहा जाता है; परंतु वास्तवमें जो सत् और असत् दोनोंसे परे है, जिसको वेदवेत्ता लोग अक्षर कहते हैं वह ब्रह्म भी आप ही हैं । अभिप्राय यह कि आपसे अतिरिक्त दूसरा कोई नहीं है ॥ ३७ ॥

पृष्ठ 276

श्रीमद्भगवद्गीता शाङ्करभाष्य हिन्दी अनुवादसहित, पृष्ठ 276 का मूल पृष्ठ
पूरे पर्दे पर देखने के लिये चित्र दबाएँ
पाठ पढ़ें पाठ छिपाएँ

२७६ * श्रीमद्भगवद्गीता * पुनः अपि स्तौति- अर्जुन फिर भी स्तुति करता है—

त्वमादिदेवः पुरुषः पुराणस्त्वमस्य विश्वस्य परं निधानम् ।

वेत्तासि वेद्यं च परं च धाम त्वया ततं विश्वमनन्तरूप ॥ ३८ ॥

त्वम् आदिदेवो जगतः स्रष्टृत्वात् पुरुषः पुरि शयनात्, पुराण: चिरन्तनः त्वम् एव अस्य विश्वस्य परं प्रकृष्टं निधानं निधीयते अस्मिन् जगत् सर्वं महाप्रलयादौ इति । किं च वेत्ता असि वेदिता असि सर्वस्य एव वेद्यजातस्य । यत् च वेद्यं वेदनार्हं तत् च असि । परं च धाम परमं पदं वैष्णवम् । त्वया ततं व्याप्तं विश्वं समस्तम् अनन्तरूप अन्तो न विद्यते तव रूपाणाम् ॥ ३८ ॥

आप जगत्के रचयिता होनेके कारण आदिदेव हैं और शरीररूप पुरमें रहनेके कारण सनातन पुरुष हैं तथा आप ही इस विश्वके परम उत्तम स्थान हैं अर्थात् महाप्रलयादिमें समस्त जगत् जिसमें स्थित होता है वह ( जगत्का आश्रय ) आप ही हैं । तथा समस्त जाननेयोग्य वस्तुओंके आप जाननेवाले हैं और जो जाननेयोग्य हैं वह भी आप ही हैं । आप ही परम धाम - परम वैष्णवपद हैं । हे अनन्तरूप! समस्त विश्व आपसे परिपूर्ण है – व्याप्त है । आपके रूपोंका अन्त नहीं है ॥ ३८ ॥

किं च- तथा—

वायुर्यमो ऽग्निर्वरुणः शशाङ्कः प्रजापतिस्त्वं प्रपितामहश्च ।

नमो नमस्तेऽस्तु सहस्रकृत्वः पुनश्च भूयोऽपि नमो नमस्ते ॥ ३ ९ ॥

वायुः त्वं यमः च अग्निः वरुणः अपां पतिः शशाङ्कः चन्द्रमाः प्रजापतिः त्वं कश्यपादिः प्रपितामहः च पितामहस्य अपि पिता प्रपितामहो ब्राह्मणः अपि पिता इत्यर्थः । नमो नमः ते तुभ्यम् अस्तु सहस्रकृत्वः पुनः च भूयः अपि नमो नमः ते । बहुशो नमस्कारक्रियाभ्यासावृत्तिगणनं कृत्वसुचा उच्यते । पुनः च भूयः अपि इति श्रद्धाभक्त्यतिशयाद् अपरितोषम् आत्मनो दर्शयति ॥ ३ ९ ॥ आप ही वायु, यम, अग्नि, जलके राजा वरुण, चन्द्रमा और कश्यपादि प्रजापति हैं और आप ही पितामहके भी पिता प्रपितामह हैं अर्थात् ब्रह्माके भी पिता हैं । आपको हजारों बार नमस्कार हो, नमस्कार हो; फिर भी बारंबार आपको नमस्कार हो, नमस्कार हो । सहस्र शब्दसे ‘ कृत्वसुच् ' प्रत्यय कर देनेसे अनेकों बार नमस्कार क्रियाके अभ्यास और आवृत्तिकी गणनाका प्रतिपादन हो जाता है; परंतु फिर भी ' पुनश्च ' ' भूयोऽपि ' इन शब्दोंसे अर्जुन अतिशय श्रद्धा और भक्तिके कारण ' नमस्कार ' करता - करता ‘ मैं तृप्त नहीं हुआ हूँ ' ऐसा अपना भाव दिखलाता है ॥ ३ ९ ॥

पृष्ठ 277

श्रीमद्भगवद्गीता शाङ्करभाष्य हिन्दी अनुवादसहित, पृष्ठ 277 का मूल पृष्ठ
पूरे पर्दे पर देखने के लिये चित्र दबाएँ
पाठ पढ़ें पाठ छिपाएँ

* शांकरभाष्य अध्याय ११ * २७७ तथा- तथा—

नमः पुरस्तादथ पृष्ठतस्ते नमोऽस्तु ते सर्वत एव सर्व ।

अनन्तवीर्यामितविक्रमस्त्वं सर्वं समाप्नोषि ततोऽसि सर्वः ॥ ४० ॥

नमः पुरस्तात् पूर्वस्यां दिशि तुभ्यम् अथ पृष्ठतः ते पृष्ठतः अपि च ते । नमः अस्तु ते सर्वत एव सर्वासु दिक्षु सर्वत्र स्थिताय हे सर्व अनन्तवीर्यामितविक्रमः अनन्तं वीर्यम् अस्य अमितो विक्रमः अस्य । वीर्यं सामर्थ्यं विक्रमः पराक्रमः । वीर्यवान् अपि कश्चित् शस्त्रादिविषये न पराक्रमते मन्दपराक्रमो वा । त्वं तु अनन्तवीर्यः अमितविक्रमः च इति अनन्तवीर्यामितविक्रमः । सर्वं समस्तं जगत् समाप्नोषि सम्यग् एकेन आत्मना व्याप्नोषि यतः तस्माद् असि भवसि सर्व:, त्वया विना भूतं न किञ्चिद् अस्ति इत्यर्थः ॥ ४० ॥

यतः अहं त्वन्माहात्म्यापरिज्ञानापराधी अतः -आपको आगेसे अर्थात् पूर्वदिशामें और पीछेसे भी नमस्कार है । हे सर्वरूप! आपको सब ओरसे नमस्कार है अर्थात् सर्वत्र स्थित हुए आपको सब दिशाओंमें नमस्कार है । आप अनन्तवीर्य और अपार पराक्रमवाले हैं I वीर्य सामर्थ्यको कहते हैं और विक्रम पराक्रमको । कोई व्यक्ति सामर्थ्यवान् होकर भी शस्त्रादि चलाने में पराक्रम नहीं दिखा सकता, अथवा मन्दपराक्रमी होता है । परंतु आप तो अनन्तवीर्य और अमित पराक्रमसे युक्त हैं । इसलिये आप अनन्तवीर्य और अमितपराक्रमी हैं । आप अपने एक स्वरूपसे सारे जगत्को व्याप्त किये हुए स्थित हैं, इसलिये आप सर्वरूप हैं, अर्थात् आपसे अतिरिक्त कुछ भी नहीं है ॥ ४० ॥

क्योंकि मैं आपकी महिमाको न जाननेका अपराधी रहा हूँ, इसलिये— सखेति मत्वा प्रसभं यदुक्तं हे कृष्ण हे यादव हे सखेति । अजानता महिमानं तवेदं मया सखा समानवया इति मत्वा ज्ञात्वा विपरीत-बुद्ध्या प्रसभम् अभिभूय प्रसह्यं यद् उक्तं हे कृष्ण हे यादव हे सखे इति च अजानता अज्ञानिना मूढेन । किम् अजानता, इति आह महिमानं माहात्म्यं तव इदम् ईश्वरस्य विश्वरूपम् । तव इदं महिमानम् अजानता इति वैयधिकरण्येन सम्बन्धः । तव इमम् इति पाठो

यदि अस्ति तदा सामानाधिकरण्यम् एव ।

प्रमादात्प्रणयेन वापि ॥ ४१ ॥

आपकी महिमाको अर्थात् आप ईश्वरके इस विश्वरूपको न जाननेवाले मुझ मूढद्वारा विपरीत बुद्धिसे आपको मित्र - समान अवस्थावाला समझकर जो अपमानपूर्वक हठसे हे कृष्ण! हे यादव! हे सखे! इत्यादि वचन कहे गये हैं-‘ तव इदं महिमानम् अजानता ' इस पाठमें ' इदम् ’ शब्द नपुंसक लिङ्ग है और ' महिमानम् ' शब्द पुंल्लिङ्ग है, अतः इनका आपसमें वैयधिकरण्यसे विशेष्य-विशेषणभाव - सम्बन्ध है । यदि ' इदम् ' की जगह ' इमम् ’ पाठ हो तो सामानाधिकरण्यसे सम्बन्ध हो सकता है ।

पृष्ठ 278

श्रीमद्भगवद्गीता शाङ्करभाष्य हिन्दी अनुवादसहित, पृष्ठ 278 का मूल पृष्ठ
पूरे पर्दे पर देखने के लिये चित्र दबाएँ
पाठ पढ़ें पाठ छिपाएँ

२७८ * श्रीमद्भगवद्गीता * मया प्रमादाद् विक्षिप्तचित्ततया प्रणयेन वा इसके सिवा प्रमादसे यानी विक्षिप्तचित्त होनेके अपि प्रणयो नाम स्नेहनिमित्तो विश्रम्भः तेन कारण अथवा प्रणयसे भी - स्नेहनिमित्तक विश्वासका नाम प्रणय है, उसके कारण भी मैंने जो कुछ कहा अपि कारणेन यद् उक्तवान् अस्मि ॥ ४१ ॥ है ॥ ४१ ॥

यच्चावहासार्थमसत्कृतोऽसि विहारशय्यासनभोजनेषु ।

एकोऽथवाप्यच्युत तत्समक्षं तत्क्षामये त्वामहमप्रमेयम् ॥ ४२ ॥

यत् च अवहासार्थं परिहासप्रयोजनाय असत्कृतः परिभूतः असि भवसि क्व, विहारशय्या-सनभोजनेषु, विहरणं विहारः पादव्यायामः, शयनं शय्या, आसनम् आस्थायिका, भोजनम् अदनम् इति एतेषु विहारशय्यासनभोजनेषु । एक: परोक्षः सन् असत्कृतः असि परिभूतः असि अथवा अपि हे अच्युत तत् समक्षं तत् शब्दः क्रियाविशेषणार्थः प्रत्यक्षं वा असत्कृतः असि तत् सर्वम् अपराधजातं क्षामये क्षमां कारये त्वाम् अहम् अप्रमेयं प्रमाणातीतम् ॥ ४२ ॥

तथा जो हँसीके लिये भी आप मुझसे असत्कृत-अपमानित हुए हैं; कहाँ? विहार, शय्या, आसन और भोजनादिमें । विचरनारूप पैरोंसे चलने - फिरनेकी क्रियाका नाम विहार है, शयनका नाम शय्या है, स्थित होने - बैठनेका नाम आसन है और भक्षण करनेका नाम भोजन है । इन सब क्रियाओंके करते समय ( मुझसे ) अकेले में – आपके पीछे अथवा आपके सामने आपका जो कुछ अपमान - तिरस्कार हुआ है; हे अच्युत! उस समस्त अपराधोंके समुदायको मैं आप अप्रमेयसे अर्थात् प्रमाणातीत परमेश्वरसे क्षमा कराता हूँ । ' समक्षम् ' शब्दके पहलेका ‘ तत् ' शब्द क्रियाविशेषण है ॥ ४२ ॥

यतः त्वम्— । क्योंकि आप -पितासि लोकस्य चराचरस्य त्वमस्य पूज्यश्च गुरुर्गरीयान् ।

नत्वत्समोऽस्त्यभ्यधिकः कुतोऽन्यो लोकत्रयेऽप्यप्रतिमप्रभाव ॥ ४३ ॥

पिता असि जनयिता असि लोकस्य इस स्थावर - जंगमरूप समस्त जगत्के यानी प्राणिजातस्य चराचरस्य स्थावरजङ्गमस्य, न प्राणिमात्रके उत्पन्न करनेवाले पिता हैं । केवल पिता केवलं त्वम् अस्य जगतः पिता पूज्यः च पूजार्हो ही नहीं, आप पूजनीय भी हैं, क्योंकि आप बड़े - से-यतो गुरुः गरीयान् गुरुतरः । बड़े गुरु हैं ।

पृष्ठ 279

श्रीमद्भगवद्गीता शाङ्करभाष्य हिन्दी अनुवादसहित, पृष्ठ 279 का मूल पृष्ठ
पूरे पर्दे पर देखने के लिये चित्र दबाएँ
पाठ पढ़ें पाठ छिपाएँ

* शांकरभाष्य कस्माद् गुरुतरः त्वम् इति आह-न च त्वत्समः त्वत्तुल्यः अन्यः अस्ति । न हि ईश्वरद्वयं सम्भवति अनेकेश्वरत्वे व्यवहारानुपपत्तेः । त्वत्सम एव तावद् अन्यो न सम्भवति कुत एव अन्यः अभ्यधिकः स्यात् । लोकत्रये अपि सर्वस्मिन् अप्रतिमप्रभाव । प्रतिमीयते यया सा प्रतिमा, न विद्यते प्रतिमा यस्य तव प्रभावस्य स त्वम् अप्रतिम -प्रभाव:, हे अप्रतिमप्रभाव निरतिशयप्रभाव इत्यर्थः ॥ ४३ ॥

अध्याय ११ * २७ ९ आप कैसे गुरुतर हैं सो ( अर्जुन ) बतलाता है— हे अप्रतिमप्रभाव! सारी त्रिलोकीमें आपके समान दूसरा कोई नहीं है; क्योंकि अनेक ईश्वर मान लेनेपर व्यवहार सिद्ध नहीं हो सकता । इसलिये ईश्वर दो नहीं हो सकते । जब कि सारे त्रिभुवनमें आपके समान ही दूसरा कोई नहीं है, फिर अधिक तो कोई हो ही कैसे सकता है? जिससे किसी वस्तुकी समानता की जाय उसका नाम ' प्रतिमा ' है, जिन आपके प्रभावकी कोई प्रतिमा नहीं है, वह आप अप्रतिमप्रभाव हैं । इस प्रकार हे अप्रतिमप्रभाव! अर्थात् हे निरतिशयप्रभाव! ॥ ४३ ॥

यत एवम्— जब कि यह बात है- — तस्मात्प्रणम्य प्रणिधाय कायं प्रसादये त्वामहमीशमीड्यम् । पितेव पुत्रस्य सखेव सख्युः प्रियः तस्मात् प्रणम्य नमस्कृत्य प्रणिधाय प्रकर्षेण नीचैः धृत्वा कायं शरीरं प्रसादये प्रसादं कारये त्वाम् अहम् ईशम् ईशितारम् ईड्यं स्तुत्यम् । त्वं पुनः पुत्रस्य अपराधं पिता यथा क्षमते सर्वं सखा इव च सख्युः अपराधं यथा वा प्रियाया अपराधं प्रियः क्षमते एवम् अर्हसि हे देव सोढुं प्रसहितुं क्षन्तुम् इत्यर्थः ॥ ४४ ॥

प्रियायार्हसि देव सोढुम् ॥ ४४ ॥

इसीलिये मैं अपने शरीरको भली प्रकार नीचा करके अर्थात् आपके चरणोंमें रखकर प्रणाम करके स्तुति करनेयोग्य शासन - कर्ता आप ईश्वरको प्रसन्न करता हूँ । अर्थात् आपसे अनुग्रह कराता हूँ । जैसे पुत्रका समस्त अपराध पिता क्षमा करता है तथा जैसे मित्रका अपराध मित्र अथवा प्रियाका अपराध प्रिय ( पति ) क्षमा करता है - सहन करता है, वैसे ही हे देव! आपको भी ( मेरे समस्त अपराधोंको सर्वथा ) सहन करना अर्थात् क्षमा करना उचित है ॥ ४४ ॥

अदृष्टपूर्वं हृषितोऽस्मि दृष्ट्वा भयेन च प्रव्यथितं मनो मे ।

तदेव मे दर्शय देव रूपं प्रसीद देवेश जगन्निवास ॥ ४५ ॥

अदृष्टपूर्वं न कदाचिद् अपि दृष्टपूर्वम् इदं आपके जिस विश्वरूपको मैंने या अन्य किसीने विश्वरूपं तव मया अन्यैः वा तद् अहं पहले कभी नहीं देखा, ऐसे पहले न देखे हुए इस दृष्ट्वा रूपको देखकर मैं हर्षित हो रहा हूँ । तथा साथ ही हृषितः अस्मि भयेन च प्रव्यथितं मनो मे । मेरा मन भयसे व्याकुल भी हो रहा है ।

पृष्ठ 280

श्रीमद्भगवद्गीता शाङ्करभाष्य हिन्दी अनुवादसहित, पृष्ठ 280 का मूल पृष्ठ
पूरे पर्दे पर देखने के लिये चित्र दबाएँ
पाठ पढ़ें पाठ छिपाएँ

२८० * श्रीमद्भगवद्गीता * अतः तद् एव मे मम दर्शय हे देव रूपं यद् इसलिये हे देव! मुझे अपना वही रूप दिखलाइये मत्सखं प्रसीद देवेश जगन्निवास जगतो निवासो जो मेरा मित्ररूप है । हे देवेश! हे जगन्निवास! आप प्रसन्न होइये । जगत्के निवासस्थानका नाम जगन्निवास जगन्निवासो हे जगन्निवास ॥ ४५ ॥ है ॥ ४५ ॥

किरीटिनं गदिनं चक्रहस्तमिच्छामि त्वां द्रष्टुमहं तथैव ।

तेनैव रूपेण चतुर्भुजेन सहस्त्रबाहो भव विश्वमूर्ते ॥ ४६ ॥

किरीटिनं किरीटवन्तं तथा गदिनं गदावन्तं चक्रहस्तम् इच्छामि त्वां प्रार्थये त्वां द्रष्टुम् अहं तथा एव पूर्ववद् इत्यर्थः । यत एवं तस्मात् तेन एव रूपेण वसुदेवपुत्र-रूपेण चतुर्भुजेन सहस्रबाहो वार्तमानिकेन | विश्वरूपेण भव विश्वमूर्ते उपसंहृत्य विश्वरूपं तेन एव रूपेण वसुदेवपुत्ररूपेण भव इत्यर्थः ॥ ४६ ॥

मैं आपको वैसे ही अर्थात् पहलेहीकी भाँति सिरपर मुकुट धारण किये, हाथोंमें गदा और चक्र लिये हुए देखना चाहता हूँ । जब कि यह बात है तो हे सहस्रबाहो! हे विश्वमूर्ते! अर्थात् वर्तमान विश्वरूपसे ( युक्त ) भगवन्! आप उसी अपने वसुदेव- पुत्ररूप चतुर्भुज - स्वरूपसे युक्त होइये । अर्थात् इस विश्वरूपका उपसंहार करके आप वसुदेव– पुत्र - श्रीकृष्णके स्वरूपसे स्थित होइये ॥ ४६ ॥

अर्जुनं भीतम् उपलभ्य उपसंहृत्य विश्वरूपं अर्जुनको भयभीत देखकर, विश्वरूपका प्रियवचनेन आश्वासयन्— उपसंहार करके प्रिय वचनोंसे धैर्य देते हुए श्रीभगवानुवाच- श्रीभगवान् बोले— मया प्रसन्नेन तवार्जुनेदं रूपं परं दर्शितमात्मयोगात् । तेजोमयं विश्वमनन्तमाद्यं यन्मे मया प्रसन्नेन प्रसादो नाम त्वयि अनुग्रहबुद्धिः तद्वता प्रसन्नेन मया तव हे अर्जुन इदं पदं रूपं विश्वरूपं दर्शितम् आत्मयोगाद् आत्मन ऐश्वर्यस्य सामर्थ्यात् तेजोमयं तेजः प्रायं विश्वं समस्तम् अनन्तम् अन्तरहितम् आदौ भवम् आद्यं यद् रूपम् मे मम त्वदन्येन त्वत्तः अन्येन केनचिद् न दृष्टपूर्वम् ॥ ४७ ॥

त्वदन्येन न दृष्टपूर्वम् ॥ ४७ ॥

हे अर्जुन! प्रसन्न हुए मुझ परमात्माने - तुझपर जो अनुग्रहबुद्धि है उसका नाम प्रसाद है, उससे युक्त मुझ परमेश्वरने - अपने ऐश्वर्यकी सामर्थ्यसे यह परम श्रेष्ठ तेजोमय - तेजसे परिपूर्ण अनन्त - अन्तरहित सबसे पहले होनेवाला अनादि विश्वरूप तुझे दिखाया है,, जो मेरा रूप तेरे सिवा पहले और किसीसे भी नहीं देखा गया ॥ ४७ ॥