श्रीगणेशाय नमः।

श्रीमद्भगवद्गीता शाङ्करभाष्य हिन्दी अनुवादसहित — पृष्ठ 281–290

श्रीमद्भगवद्गीता शाङ्करभाष्य हिन्दी अनुवादसहित · Gita Press, Gorakhpur · पृष्ठ 281–290

पृष्ठ 281

श्रीमद्भगवद्गीता शाङ्करभाष्य हिन्दी अनुवादसहित, पृष्ठ 281 का मूल पृष्ठ
पूरे पर्दे पर देखने के लिये चित्र दबाएँ
पाठ पढ़ें पाठ छिपाएँ

* शांकरभाष्य अध्याय ११ * २८१ आत्मनो मम रूपदर्शनेन कृतार्थ एव त्वं मेरे रूपका दर्शन करके तू नि: संदेह कृतार्थ हो संवृत्त इति तत् स्तौति— गया है । इस प्रकार उस रूप - दर्शनकी स्तुति करते हैं—

न वेदयज्ञाध्ययनैर्न दानैर्न च क्रियाभिर्न तपोभिरुग्रैः ।

एवंरूपः शक्य अहं नृलोके द्रष्टुं त्वदन्येन कुरुप्रवीर ॥ ४८ ॥

न वेदयज्ञाध्ययनैः न दानैः चतुर्णाम् अपि वेदानाम् अध्ययनैः यथावद् यज्ञाध्ययनैः च । वेदाध्ययनैः एव यज्ञाध्ययनस्य सिद्धत्वात् पृथग् यज्ञाध्ययनग्रहणं यज्ञविज्ञानोप-लक्षणार्थम् । तथा न दानैः तुलापुरुषादिभिः न च क्रियाभिः अग्निहोत्रादिभिः श्रौतादिभिः न अपि तपोभिः उग्रैः चान्द्रायणादिभिः उग्रैः घोरैः एवंरूपो यथादर्शितं विश्वरूपं यस्य सः अहम् एवंरूपः शक्यो न शक्यः अहं नृलोके मनुष्यलोके द्रष्टुं त्वदन्येन त्वत्तः अन्येन कुरुप्रवीर ॥ ४८ ॥

न तो वेद और यज्ञोंके अध्ययनद्वारा अर्थात् न तो चारों वेदोंका यथावत् अध्ययन करनेसे और न यज्ञोंका अध्ययन करनेसे ही ( मैं दर्शन दे सकता हूँ ) । वेदोंके अध्ययनसे ही यज्ञोंका अध्ययन सिद्ध हो सकता था, उसपर भी जो अलग यज्ञोंके अध्ययनका ग्रहण है, वह यज्ञविषयक विशेष विज्ञानके उपलक्षणके लिये है । वैसे ही न मनुष्यके बराबर तोलकर सुवर्णादि दान करनेसे, न श्रौतस्मार्तादि अग्निहोत्ररूप क्रियाओंसे और न चान्द्रायण आदि उग्र तपोंसे ही मैं अपने ऐसे रूपका दर्शन दे सकता हूँ । हे कुरुप्रवीर! जैसा विश्वरूप तुझे दिखाया गया है वैसा मैं तेरे सिवा इस मनुष्यलोकमें और किसीके द्वारा नहीं देखा जा सकता ॥ ४८ ॥

मा ते व्यथा मा च विमूढभावो दृष्ट्वा रूपं घोरमीदृङ्ममेदम् ।

व्यपेतभीः प्रीतमनाः पुनस्त्वं तदेव मे रूपमिदं प्रपश्य ॥ ४ ९ ॥

मा ते व्यथा मा भूत् ते भयं मा च विमूढभावो जैसा पहले दिखाया जा चुका है, वैसे मेरे इस विमूढचित्तता दृष्ट्वा उपलभ्य रूपं घोरम् ईदृग् घोर रूपको देखकर तुझे भय न होना चाहिये यथादर्शितं मम इदम् । व्यपेतभीः विगतभयः और विमूढभाव अर्थात् चित्तकी मूढावस्था भी नहीं प्रीतमनाः च सन् पुनः भूयः त्वं तद् एव होनी चाहिये । तू भयरहित और प्रसन्नमन हुआ चतुर्भुजं शङ्खचक्रगदाधरं तव इष्टं रूपम् इदं वही अपना इष्ट यह शङ्ख - चक्र - गदाधारी चतुर्भुजरूप प्रपश्य ॥ ४ ९ ॥ फिर भी देख ॥ ४ ९ ॥ सञ्जय उवाच- | संजय बोले–

इत्यर्जुनं वासुदेवस्तथोक्त्वा स्वकं रूपं दर्शयामास भूयः ।

आश्वासयामास च भीतमेनं भूत्वा पुनः सौम्यवपुर्महात्मा ॥ ५० ॥

पृष्ठ 282

श्रीमद्भगवद्गीता शाङ्करभाष्य हिन्दी अनुवादसहित, पृष्ठ 282 का मूल पृष्ठ
पूरे पर्दे पर देखने के लिये चित्र दबाएँ
पाठ पढ़ें पाठ छिपाएँ

२८२ * श्रीमद्भगवद्गीता * इति एवम् अर्जुनं वासुदेवः तथा भूतं वचनम् इस प्रकार भगवान् वासुदेवने पूर्वोक्त वचन उक्त्वा स्वकं वसुदेवगृहे जातं रूपं दर्शयामास कहकर अर्जुनको अपना - वसुदेवके घरमें प्रकट हुआ दर्शितवान् । भूयः पुनः आश्वासयामास च रूप दिखलाया । फिर सौम्यमूर्ति होकर अर्थात् प्रसन्न आश्वासितवान् च भीतम् एनं भूत्वा पुनः सौम्यवपुः | देहसे युक्त होकर महात्मा कृष्णने इस भयभीत प्रसन्नदेहो महात्मा ॥ ५० ॥ अर्जुनको पुनः - पुनः धैर्य दिया ॥ ५० ॥

अर्जुन उवाच- अर्जुन बोले-दृष्ट्वेदं मानुषं रूपं तव सौम्यं जनार्दन ।

इदानीमस्मि संवृत्तः सचेताः प्रकृतिं गतः ॥ ५१ ॥

दृष्ट्वा इदं मानुषं रूपं मत्सखं प्रसन्नं तव हे जनार्दन! अब मैं अपने मित्रकी आकृतिमें सौम्यं जनार्दन इदानीम् अधुना अस्मि संवृत्तः आपके इस प्रसन्नमुख सौम्य मानुषरूपको देखकर सञ्जातः किं सचेताः प्रसन्नचित्तः प्रकृतिं स्वभावं सचेता यानी प्रसन्नचित्त हुआ हूँ और अपनी प्रकृतिको— गतः च अस्मि ॥ ५१ ॥ वास्तविक स्थितिको प्राप्त हुआ हूँ ॥ ५१ ॥

श्रीभगवानुवाच- श्रीभगवान् बोले—

सुदुर्दर्शमिदं रूपं दृष्टवानसि यन्मम ।

देवा अप्यस्य रूपस्य नित्यं दर्शनकाङ्क्षिणः ॥ ५२ ॥

सुदुर्दर्शं सुष्ठु दुःखेन दर्शनम् अस्य इति सुदुर्दर्शम् इदं रूपं दृष्टवानसि यद् मम । देवा अपि अस्य मम रूपस्य नित्यं सर्वदा दर्शनकाङ्क्षिणः, दर्शनेप्सवः अपि न त्वम् इव दृष्टवन्तो न द्रक्ष्यन्ति च इति अभिप्रायः ॥ ५२ ॥

मेरे जिस रूपको तूने देखा है, वह बड़ा दुर्दर्श है । अर्थात् जिसका दर्शन बड़ी कठिनतासे हो, ऐसा है । देवता लोग भी मेरे इस रूपका दर्शन करनेकी सदा इच्छा करते हैं । अभिप्राय यह है कि दर्शनकी इच्छा करते हुए भी उन्होंने तेरी भाँति ( मेरा रूप ) देखा नहीं है और देखेंगे भी नहीं ॥ ५२ ॥

कस्मात् किस लिये? —

नाहं वेदैर्न तपसा न दानेन न चेज्यया ।

शक्य एवंविधो द्रष्टुं दृष्टवानसि मां यथा ॥५३ ॥

पृष्ठ 283

श्रीमद्भगवद्गीता शाङ्करभाष्य हिन्दी अनुवादसहित, पृष्ठ 283 का मूल पृष्ठ
पूरे पर्दे पर देखने के लिये चित्र दबाएँ
पाठ पढ़ें पाठ छिपाएँ

* शांकरभाष्य न अहं वेदैः ऋग्यजुःसामाथर्ववेदैः चतुर्भिः अपि न तपसा उग्रेण चान्द्रायणादिना न दानेन गोभूहिरण्यादिना न च इज्यया यज्ञेन पूजया वा शक्य एवंविधो यथादर्शितप्रकारो द्रष्टुं दृष्टवान् असि मां यथा त्वम् ॥ ५३ ॥

अध्याय ११ * २८३ जिस प्रकार मुझे तूने देखा है ऐसे पहले दिखलाये हुए रूपवाला मैं न तो ऋक्, यजु, साम और अथर्व आदि चारों वेदोंसे, न चान्द्रायण आदि उग्र तपोंसे, न गौ, भूमि तथा सुवर्ण आदिके दानसे और न यजनसे ही देखा जा सकता हूँ अर्थात् यज्ञ या पूजासे भी मैं ( इस प्रकार ) नहीं देखा जा सकता ॥ ५३ ॥

कथं पुनः शक्य इति उच्यते-भक्त्या त्वनन्यया शक्य ज्ञातुं द्रष्टुं च तत्त्वेन भक्त्या तु किंविशिष्टया इति आह -अनन्यया अपृथग्भूतया भगवतः अन्यत्र पृथग् न कदाचिद् अपि या भवति सा तु अनन्यभक्तिः सर्वैः अपि करणैः वासुदेवाद् अन्यद न उपलभ्यते यया सा अनन्यभक्तिः तया भक्त्या शक्यः अहम् एवंविधो विश्वरूपप्रकारो हे अर्जुन ज्ञातुं शास्त्रतो न केवलं ज्ञातुं शास्त्रतो द्रष्टुं च साक्षात्कर्तुं तत्त्वेन तत्त्वतः प्रवेष्टुं च मोक्षं च गन्तुं परन्तप ॥ ५४ ॥

तो फिर आपके दर्शन किस प्रकार हो सकते हैं?

इसपर कहते हैं— -अहमेवंविधोऽर्जुन ।

प्रवेष्टुं च परन्तप ॥ ५४ ॥

भक्तिसे दर्शन हो सकते हैं, " सो किस प्रकारकी भक्तिसे हो सकते हैं, यह बतलाते हैं— हे अर्जुन! अनन्य भक्तिसे अर्थात् जो भगवान्‌को छोड़कर अन्य किसी पृथक् वस्तुमें कभी भी नहीं होती वह अनन्य भक्ति है एवं जिस भक्तिके कारण ( भक्तिमान् पुरुषको ) समस्त इन्द्रियोंद्वारा एक वासुदेव परमात्माके अतिरिक्त अन्य किसीकी भी उपलब्धि नहीं होती, वह अनन्य भक्ति है । ऐसी अनन्य भक्तिद्वारा इस प्रकारके रूपवाला अर्थात् विश्वरूपवाला मैं परमेश्वर शास्त्रोंद्वारा जाना जा सकता हूँ । केवल शास्त्रोंद्वारा जाना जा सकता हूँ इतना ही नहीं,, हे परन्तप! तत्त्वसे देखा भी जा सकता हूँ अर्थात् साक्षात् भी किया जा सकता हूँ और प्राप्त भी किया जा सकता हूँ अर्थात् मोक्ष भी प्राप्त करा सकता हूँ ॥ ५४ ॥

अधुना सर्वस्य गीताशास्त्रस्य सारभूतः अर्थो अब समस्त गीताशास्त्रका सारभूत अर्थ संक्षेप-में कल्याणप्राप्तिके लिये कर्तव्यरूपसे बतलाया निःश्रेयसार्थः अनुष्ठेयत्वेन समुच्चित्य उच्यते - | जाता है—

पृष्ठ 284

श्रीमद्भगवद्गीता शाङ्करभाष्य हिन्दी अनुवादसहित, पृष्ठ 284 का मूल पृष्ठ
पूरे पर्दे पर देखने के लिये चित्र दबाएँ
पाठ पढ़ें पाठ छिपाएँ

२८४ * श्रीमद्भगवद्गीता * मत्कर्मकृन्मत्परमो मद्भक्तः सङ्गवर्जितः । निर्वैरः सर्वभूतेषु यः स मत्कर्मकृद् मदर्थं कर्म मत्कर्म तत्करोति इति मत्कर्मकृत् । मत्परमः करोति भृत्यः स्वामिकर्म न तु आत्मनः परमा प्रेत्य गन्तव्या गतिः इति स्वामिनं प्रतिपद्यते, अयं तु मत्कर्मकृद् माम् एव परमां गतिं प्रतिपद्यते इति मत्परमः अहं परमः परा गतिः यस्य सः अयं मत्परमः । तथा मद्भक्तो माम् एव सर्वप्रकारैः सर्वात्मना सर्वोत्साहेन भजते इति मद्भक्तः । सङ्गवर्जितो धनपुत्रमित्रकलत्रबन्धुवर्गेषु सङ्गवर्जितः सङ्गः प्रीतिः स्नेहः तद्वर्जितः । निर्वैरो निर्गतवैरः सर्वभूतेषु शत्रुभावरहित आत्मनः अत्यन्तापकारप्रवृत्तेषु अपि । य ईदृशो मद्भक्तः स माम् एति अहम् एव तस्य परा गतिः न अन्या गतिः काचिद् भवति अयं तव उपदेश इष्टो मया उपदिष्टो हे पाण्डव इति ॥ ५५ ॥

मामेति पाण्डव ॥ ५५ ॥

जो मुझ परमेश्वरके लिये कर्म करनेवाला है और मेरे ही परायण है - सेवक स्वामीके लिये कर्म करता है, परंतु मरनेके पश्चात् पानेयोग्य अपनी परमगति उसे नहीं मानता और यह तो मेरे लिये ही कर्म करनेवाला और मुझे ही अपनी परमगति समझनेवाला होता है, इस प्रकार जिसकी परमगति मैं ही हूँ ऐसा जो मत्परायण है । तथा मेरा ही भक्त है अर्थात् जो सब प्रकारसे सब इन्द्रियोंद्वारा सम्पूर्ण उत्साहसे मेरा ही भजन करता है, ऐसा मेरा भक्त है । तथा जो धन, पुत्र, मित्र, स्त्री और बन्धुवर्गमें सङ्ग — प्रीति — स्नेहसे रहित है । तथा सब भूतोंमें वैरभावसे रहित है अर्थात् अपना अत्यन्त अनिष्ट करनेकी चेष्टा करनेवालोंमें भी जो शत्रुभावसे रहित है । ऐसा जो मेरा भक्त है, हे पाण्डव! वह मुझे पाता है अर्थात् मैं ही उसकी परमगति हूँ, उसकी दूसरी कोई गति कभी नहीं होती । यह मैंने तुझे तेरे जाननेके लिये इष्ट उपदेश दिया है ॥ ५५ ॥

इति श्रीमहाभारते शतसाहस्त्र्यां संहितायां वैयासिक्यां भीष्मपर्वणि श्रीमद्भगवद्गीतासूपनिषत्सु ब्रह्मविद्यायां योगशास्त्रे श्रीकृष्णार्जुन-संवादे विश्वरूपदर्शनं नामैकादशोऽध् ऽध्यायः ॥ ११ ॥

इति श्रीमत्परमहंसपरिव्राजकाचार्यगोविन्दभगवत्पूज्यपादशिष्यश्रीमच्छंकरभगवतः कृतौ श्रीभगवद्गीताभाष्ये विश्वरूपदर्शनं नामैकादशोऽध्यायः ॥११ ॥

पृष्ठ 285

श्रीमद्भगवद्गीता शाङ्करभाष्य हिन्दी अनुवादसहित, पृष्ठ 285 का मूल पृष्ठ
पूरे पर्दे पर देखने के लिये चित्र दबाएँ
पाठ पढ़ें पाठ छिपाएँ

ॐ द्वादशोऽध्यायः द्वितीयप्रभृतिषु अध्यायेषु विभूत्यन्तेषु परमात्मनो ब्रह्मणः अक्षरस्य विध्वस्तसर्व-विशेषणस्य उपासनम् उक्तम् । सर्वयोगैश्वर्यसर्वज्ञानशक्तिमत्सत्त्वोपाधेः ईश्वरस्य तव च उपासनं तत्र तत्र उक्तम् । विश्वरूपाध्याये तु ऐश्वरम् आद्यं समस्त-जगदात्मरूपं विश्वरूपं त्वदीयं दर्शितम् उपासना-र्थम् एव त्वया, तत् च दर्शयित्वा उक्तवान् असि ‘ मत्कर्मकृत् ' इत्यादि, अतः अहम् अनयोः उभयोः पक्षयोः विशिष्टतरबुभुत्सया त्वां पृच्छामि इति-अर्जुन उवाच-दूसरे अध्यायसे लेकर विभूतियोगतक अर्थात् दसवें अध्यायतक समस्त विशेषणोंसे रहित अक्षरब्रह्म परमात्माकी उपासनाका वर्णन किया गया है । तथा उन्हीं अध्यायोंमें स्थान - स्थानपर सम्पूर्ण योग - ऐश्वर्य और सम्पूर्ण ज्ञान - शक्तिसे युक्त, सत्त्वगुणरूप उपाधिवाले आप परमेश्वरकी उपासनाका भी वर्णन किया गया है । तथा विश्वरूप ( एकादश ) अध्यायमें आपने उपासनाके लिये ही मुझे सम्पूर्ण ऐश्वर्ययुक्त, सबका आदि और समस्त जगत्का आत्मारूप अपना विश्वरूप भी दिखलाया है और वह रूप दिखलाकर आपने ' मेरे ही लिये कर्म करनेवाला हो ' इत्यादि वचन भी कहे हैं । इसलिये इन दोनों पक्षोंमें कौन - सा पक्ष श्रेष्ठतर है, यह जानने की इच्छासे मैं आपसे पूछता हूँ । इस प्रकार अर्जुन बोले—

एवं सततयुक्ता ये भक्तास्त्वां पर्युपासते ।

ये चाप्यक्षरमव्यक्तं तेषां के योगवित्तमाः ॥ १ ॥

एवम् इति अतीतानन्तरश्लोके उक्तम् अर्थं परामृशति, ‘ मत्कर्मकृत् ' इत्यादिना । एवं सततयुक्ता नैरन्तर्येण भगवत्कर्मादौ यथोक्ते अर्थे समाहिताः सन्तः प्रवृत्ता इत्यर्थः । ये भक्ता अनन्यशरणाः सन्तः त्वां यथादर्शितं विश्वरूपं पर्युपासते ध्यायन्ति । ' एवम् ' शब्दसे जिसके आदिमें ' मत्कर्मकृत् ' यह पद है, उस पासमें ही कहे हुए श्लोकके अर्थका अर्थात् एकादश अध्यायके अन्तिम श्लोकमें कहे हुए अर्थका ( अर्जुन ) निर्देश करता है । इस प्रकार निरन्तरतासे उपर्युक्त साधनोंमें अर्थात् भगवदर्थ कर्म करने आदिमें दत्तचित्त हुए - लगे हुए जो भक्त, अनन्य भावसे शरण होकर पूर्वदर्शित विश्वरूपधारी आप परमेश्वरकी उपासना करते हैं—– उसीका ध्यान किया करते हैं ।

पृष्ठ 286

श्रीमद्भगवद्गीता शाङ्करभाष्य हिन्दी अनुवादसहित, पृष्ठ 286 का मूल पृष्ठ
पूरे पर्दे पर देखने के लिये चित्र दबाएँ
पाठ पढ़ें पाठ छिपाएँ

२८६ * श्रीमद्भगवद्गीता * ये च अन्ये अपि त्यक्तसर्वेषणाः सन्न्यस्त-सर्वकर्माणो यथाविशेषितं ब्रह्म अक्षरं निरस्त-सर्वोपाधित्वाद् अव्यक्तम् अकरणगोचरम् । यद् हि लोके करणगोचरं तद् व्यक्तम् उच्यते अञ्जेः धातोः तत्कर्मकत्वाद् इदं तु अक्षरं तद्विपरीतम्, शिष्टैः च उच्यमानैः विशेषणैः विशिष्टं तद् ये च अपि पर्युपासते । तेषाम् उभयेषां मध्ये के योगवित्तमाः के अतिशयेन योगविद इत्यर्थः ॥ १ ॥

तथा दूसरे जो समस्त वासनाओंका त्याग करनेवाले, सर्व - कर्म - संन्यासी ( ज्ञानीजन ) उपर्युक्त विशेषणोंसे युक्त परम अक्षर, जो समस्त उपाधियोंसे रहित होनेके कारण अव्यक्त है, ऐसे इन्द्रियादि करणोंसे अतीत ब्रह्मकी उपासना किया करते हैं । संसारमें जो इन्द्रियादि करणोंसे जाननेमें आनेवाला पदार्थ है वह व्यक्त कहा जाता है; क्योंकि ' अञ्ज ' धातुका अर्थ इन्द्रियगोचर होना ही है और यह अक्षर उससे विपरीत अकरणगोचर हैं एवं महापुरुषोंद्वारा कहे हुए विशेषणोंसे युक्त हैं, ऐसे ब्रह्मकी जो उपासना करते हैं उन दोनोंमें श्रेष्ठतर योगवेत्ता कौन हैं? अर्थात् अधिकतासे योग जाननेवाले कौन हैं? ॥ १ ॥

श्रीभगवानुवाच— ये तु अक्षरोपासकाः सम्यग्दर्शिनो निवृत्तैषणाः ते तावत् तिष्ठन्तु तान् प्रति यद् वक्तव्यं तद् उपरिष्टाद् वक्ष्यामः । ये तु इतरे — मय्यावेश्य मनो मनो ये मां श्रीभगवान् बोले— जो कामनाओंसे रहित पूर्णज्ञानी अक्षरब्रह्मके उपासक हैं उनको अभी रहने दो, उनके प्रति जो कुछ कहना है वह आगे कहेंगे, परंतु जो | दूसरे हैं—

नित्ययुक्ता उपासते ।

श्रद्धया परयोपेतास्ते मे युक्ततमा मताः ॥ २ ॥

मयि विश्वरूपे परमेश्वरे आवेश्य समाधाय मनो ये भक्ताः सन्तः, मां सर्वयोगेश्वराणाम् अधीश्वरं सर्वज्ञं विमुक्तरागादिक्लेशतिमिरदृष्टिम्, नित्ययुक्ता अतीतानन्तराध्यायान्तोक्त-श्लोकार्थन्यायेन सततयुक्ताः सन्त उपासते श्रद्धया परया प्रकृष्टया उपेताः, ते मे मम मता अभिप्रेता युक्ततमा इति । नैरन्तर्येण हि ते मच्चित्ततया अहोरात्रम् अतिवाहयन्ति अतो युक्तं तान् प्रति युक्ततमा इति वक्तुम् ॥ २ ॥

जो भक्त मुझ विश्वरूप परमेश्वरमें मनको समाधिस्थ करके सर्व योगेश्वरोंके अधीश्वर रागादि पञ्चक्लेशरूप अज्ञानदृष्टिसे रहित मुझ सर्वज्ञ परमेश्वरकी पिछले ( एकादश ) अध्यायके अन्तिम श्लोकके अर्थानुसार निरन्तर तत्पर हुए उत्तम श्रद्धासे युक्त होकर उपासना करते हैं, वे श्रेष्ठतम योगी हैं, यह मैं मानता हूँ । क्योंकि वे लगातार मुझमें ही चित्त लगाकर रात-दिन व्यतीत करते हैं, अतः उनको युक्ततम कहना उचित ही है ॥ २ ॥

पृष्ठ 287

श्रीमद्भगवद्गीता शाङ्करभाष्य हिन्दी अनुवादसहित, पृष्ठ 287 का मूल पृष्ठ
पूरे पर्दे पर देखने के लिये चित्र दबाएँ
पाठ पढ़ें पाठ छिपाएँ

* शांकरभाष्य अध्याय १२ * २८७ किम् इतरे युक्ततमा न भवन्ति, न, किं तु तो क्या दूसरे युक्ततम नहीं हैं? यह बात नहीं, तान् प्रति यद् वक्तव्यं तत् शृणु- किंतु उनके विषयमें जो कुछ कहना है सो सुन—

ये त्वक्षरमनिर्देश्यमव्यक्तं पर्युपासते ।

सर्वत्रगमचिन्त्यं च कूटस्थमचलं ध्रुवम् ॥ ३ ॥

ये तु अक्षरम् अनिर्देश्यम् अव्यक्तत्वाद् अशब्दगोचरम् इति न निर्देष्टुं शक्यते अतः अनिर्देश्यम् अव्यक्तं न केन अपि प्रमाणेन व्यज्यते इति अव्यक्तं पर्युपासते परि समन्ताद् उपासते । उपासनं नाम यथाशास्त्रम् उपास्यस्य अर्थस्य विषयीकरणेन सामीप्यम् उपगम्य तैलधारावत् समानप्रत्ययप्रवाहेण दीर्घकालं यद् आसनं तद् उपासनम् आचक्षते । अक्षरस्य विशेषणम् आह— सर्वत्रगं व्योमवद् व्यापि, अचिन्त्यम् च अव्यक्तत्वाद् अचिन्त्यम् । यद् हि करण गोचरं तद् मनसा अपि चिन्त्यं तद्विपरीतत्वाद् अचिन्त्यम् अक्षरम् कूटस्थम् । दृश्यमानगुणम् अन्तर्दोषं वस्तु कूटं कूटरूपं कूटसाक्ष्यम् इत्यादौ कूटशब्दः प्रसिद्धो लोके । तथा च अविद्यादि अनेकसंसारबीजम् अन्तर्दोषवद् मायाव्याकृतादिशब्दवाच्यं ' मायां तु प्रकृतिं विद्यान्मायिनं तु महेश्वरम् ' ( श्वे ० उ ० ४। १० ) ' मम माया दुरत्यया ' इत्यादौ प्रसिद्धं यत् तत् कूटम् । तस्मिन् कूटे स्थितं कूटस्थं तदध्यक्षतया । परंतु जो पुरुष उस अक्षरकी - जो कि अव्यक्त होनेके कारण शब्दका विषय न होनेसे किसी प्रकार भी बतलाया नहीं जा सकता इसलिये अनिर्देश्य है और किसी भी प्रमाणसे प्रत्यक्ष नहीं किया जा सकता इसलिये अव्यक्त है - सब प्रकारसे उपासना करते हैं । उपास्य वस्तुको शास्त्रोक्त विधिसे बुद्धिका विषय बनाकर उसके समीप पहुँचकर तैलधाराके तुल्य समान वृत्तियोंके प्रवाहसे जो दीर्घकालतक उसमें स्थित रहना है, उसको ' उपासना ' कहते हैं— उस अक्षरके विशेषण बतलाते हैं-वह आकाशके समान सर्वव्यापक है और अव्यक्त होनेसे अचिन्त्य है; क्योंकि जो वस्तु इन्द्रियादि करणोंसे जाननेमें आती है उसीका मनसे भी चिन्तन किया जा सकता है । परंतु अक्षर उससे विपरीत होनेके कारण अचिन्त्य और कूटस्थ है । जो वस्तु ऊपरसे गुणयुक्त प्रतीत होती हो और भीतर दोषोंसे भरी हो उसका नाम ' कूट ' है । संसारमें भी ‘ कूटरूप ' ' कूटसाक्ष्य ' इत्यादि प्रयोगोंमें कूट शब्द ( इसी अर्थ में ) प्रसिद्ध है I । वैसे ही जो अविद्यादि अनेक संसारोंकी बीजभूत अन्तर्दोषोंसे युक्त प्रकृति ‘ माया - अव्याकृत ' आदि शब्दोंद्वारा कही जाती है एवं ' प्रकृतिको तो माया और महेश्वरको मायापति समझना चाहिये ' ' मेरी माया दुस्तर है ' इत्यादि श्रुति - स्मृतिके वचनोंमें जो माया नामसे प्रसिद्ध है, उसका नाम कूट है । उस कूट ( नामक माया ) -में जो उसका अधिष्ठातारूपसे स्थित हो रहा हो उसका नाम कूटस्थ है ।

पृष्ठ 288

श्रीमद्भगवद्गीता शाङ्करभाष्य हिन्दी अनुवादसहित, पृष्ठ 288 का मूल पृष्ठ
पूरे पर्दे पर देखने के लिये चित्र दबाएँ
पाठ पढ़ें पाठ छिपाएँ

२८८ * श्रीमद्भगवद्गीता * अथवा राशिः इव स्थितं कूटस्थम् अत एव अथवा राशि – ढेरकी भाँति जो ( कुछ भी क्रिया न करता हुआ ) स्थित हो उसका नाम कूटस्थ है अचलं यस्माद् अचलं तस्माद् ध्रुवं नित्यम् इस प्रकार कूटस्थ होनेके कारण जो अचल है और अचल होनेके कारण ही जो ध्रुव अर्थात् नित्य है ( उस ब्रह्मकी जो लोग उपासना करते इत्यर्थः ॥ ३ ॥ हैं ) ॥ ३ ॥

सन्नियम्येन्द्रियग्रामं सर्वत्र समबुद्धयः । ते प्राप्नुवन्ति मामेव सन्नियम्य सम्यग् नियम्य संहृत्य इन्द्रियग्रामं इन्द्रियसमुदायम्, सर्वत्र सर्वस्मिन् काले समबुद्धयः समा तुल्या बुद्धिः येषाम् इष्टानिष्टप्राप्तौ ते समबुद्धयः ये एवंविधाः ते प्राप्नुवन्ति माम् एव सर्वभूतहिते रताः । न तु तेषां वक्तव्यं किञ्चिद् मां ते प्राप्नुवन्ति इति।‘ज्ञानी त्वात्मैव मे मतम् ' इति हि उक्तम् । नहि भगवत्स्वरूपाणां सतां युक्ततमत्वम् अयुक्ततमत्वं वा वाच्यम् ॥ ४ ॥

सर्वभूतहिते रताः ॥ ४ ॥

तथा जो इन्द्रियोंके समुदायको भली प्रकार संयम करके - उन्हें विषयोंसे रोककर, सर्वत्र – सब समय समबुद्धिवाले होते हैं अर्थात् इष्ट और अनिष्टकी प्राप्तिमें जिनकी बुद्धि समान रहती है, ऐसे वे समस्त भूतोंके हितमें तत्पर अक्षरोपासक मुझे ही प्राप्त करते हैं । उन अक्षर - उपासकोंके सम्बन्धमें ' वे मुझे प्राप्त होते हैं ' इस विषयमें तो कहना ही क्या है; क्योंकि ' ज्ञानीको तो मैं अपना आत्मा ही समझता हूँ ' यह पहले ही कहा जा चुका है । जो भगवत्स्वरूप ही हैं उन संतजनोंके विषयमें युक्ततम या अयुक्ततम कुछ भी कहना नहीं बन सकता ॥ ४ ॥

किं तु - किंतु-क्लेशोऽधिकतरस्तेषामव्यक्तासक्तचेतसाम् I अव्यक्ता हि गतिर्दुःखं देहवद्भिरवाप्यते ॥ ५ ॥

क्लेशः अधिकतरो यद्यपि मत्कर्मादिपराणां ( उनको ) क्लेश अधिकतर होता है । यद्यपि मेरे क्लेशः अधिक एव क्लेशः अधिकतरः तु ही लिये कर्मादि करनेमें लगे हुए साधकोंको भी बहुत अक्षरात्मनां परमार्थदर्शिनां देहाभिमान- क्लेश होता है, परंतु जिनका चित्त अव्यक्तमें आसक्त परित्यागनिमित्तः अव्यक्तासक्तचेतसाम् अव्यक्ते है, उन अक्षरचिन्तक परमार्थदर्शियोंको तो देहाभिमानका आसक्तं चेतो येषां ते अव्यक्तासक्तचेतसः परित्याग करना पड़ता है, इसलिये उन्हें और भी तेषाम् अव्यक्तासक्तचेतसाम् । अधिक क्लेश उठाना पड़ता है ।

पृष्ठ 289

श्रीमद्भगवद्गीता शाङ्करभाष्य हिन्दी अनुवादसहित, पृष्ठ 289 का मूल पृष्ठ
पूरे पर्दे पर देखने के लिये चित्र दबाएँ
पाठ पढ़ें पाठ छिपाएँ

* शांकरभाष्य अध्याय १२ * २८ ९ अव्यक्ता हि यस्माद् या गतिः अक्षरात्मिका क्योंकि जो अक्षरात्मिका अव्यक्तगति है वह दुःखं सा देहवद्भिः देहाभिमानवद्भिः अवाप्यते देहाभिमानयुक्त पुरुषोंको बड़े कष्टसे प्राप्त होती है, अतः उनको अधिकतर क्लेश होता है । उन अक्षरोपासकोंका अतः क्लेशः अधिकतरः । अक्षरोपासकानां यद् जैसा आचार - विचार - व्यवहार होता है वह आगे वर्तनं तद् उपरिष्टाद् वक्ष्यामः ॥ ५ ॥ ( ' अद्वेष्टा ' इत्यादि श्लोकोंसे ) बतलायेंगे ॥ ५ ॥

ये तु सर्वाणि कर्माणि मयि सन्न्यस्य मत्पराः । अनन्येनैव योगेन मां ये तु सर्वाणि कर्माणि मयि ईश्वरे सन्यस्य मत्परा अहं परो येषां ते मत्पराः सन्तः अनन्येन एव अविद्यमानम् अन्यद् आलम्बनं विश्वरूपं देवम् आत्मानं मुक्त्वा यस्य स अनन्यः तेन अनन्येन एव केवलेन योगेन समाधिना मां ध्यायन्तः चिन्तयन्त उपासते ॥ ६ ॥

ध्यायन्त उपासते ॥ ६ ॥

परंतु जो समस्त कर्मोंको मुझ ईश्वरके समर्पण करके मेरे परायण होकर अर्थात् मैं ही जिनकी परमगति हूँ ऐसे होकर केवल अनन्ययोगसे अर्थात् विश्वरूप आत्मदेवको छोड़कर जिसमें अन्य अवलम्बन नहीं है, ऐसे अनन्य समाधियोगसे ही मेरा चिन्तन करते हुए मेरी उपासना करते हैं ॥ ६ ॥

तेषां किम्— तेषामहं समुद्धर्ता भवामि नचिरात्पार्थ तेषां मदुपासनैकपराणाम् अहम् ईश्वरः समुद्धर्ता । कुत इति आह मृत्युसंसारसागरात् मृत्युयुक्तः संसारो मृत्युसंसारः स एव सागर इव सागरो दुरुत्तरत्वात् तस्माद् मृत्युसंसारसागराद् अहं तेषां समुद्धर्ता भवामि न चिरात् किं तर्हि क्षिप्रम् एव हे पार्थ मयि आवेशितचेतसां मयि विश्वरूपे आवेशितं समाहितं प्रवेशितं चेतो येषां ते मयि आवेशितचेतसः तेषाम् ॥ ७ ॥

उनका क्या होता है—

मृत्युसंसारसागरात् ।

मय्यावेशितचेतसाम् ॥७ ॥

हे पार्थ! मुझ विश्वरूप परमेश्वरमें ही जिनका चित्त समाहित है ऐसे केवल एक मुझ परमेश्वरकी उपासनामें ही लगे हुए उन भक्तोंका मैं ईश्वर उद्धार करनेवाला होता हूँ । किससे ( उनका उद्धार करते हैं )? सो कहते हैं कि मृत्युयुक्त संसार - समुद्रसे । मृत्युयुक्त संसारका नाम मृत्युसंसार है, वही पार उतरनेमें कठिन होनेके कारण सागरकी भाँति सागर है,, उससे मैं उनका विलम्बसे नहीं, किंतु शीघ्र ही उद्धार कर देता हूँ ॥ ७ ॥

यत एवं तस्मात् — जब कि यह बात है तो—

मय्येव मन आधत्स्व मयि बुद्धिं निवेशय ।

निवसिष्यसि मय्येव अत ऊर्ध्वं न संशयः ॥ ८ ॥

पृष्ठ 290

श्रीमद्भगवद्गीता शाङ्करभाष्य हिन्दी अनुवादसहित, पृष्ठ 290 का मूल पृष्ठ
पूरे पर्दे पर देखने के लिये चित्र दबाएँ
पाठ पढ़ें पाठ छिपाएँ

२ ९ ० * श्रीमद्भगवद्गीता * मयि एव विश्वरूपे ईश्वरे मनः सङ्कल्प-विकल्पात्मकम् आधत्स्व स्थापय, मयि एव अध्यवसायं कुर्वतीं बुद्धिम् आधत्स्व निवेशय । ततः ते किं स्याद् इति शृणु-निवसिष्यसि निवत्स्यसि निश्चयेन मदात्मना मयि निवासं करिष्यसि एव अतः शरीरपाताद ऊर्ध्वं न संशयः संशयः अत्र न कर्त्तव्यः ॥ ८ ॥

तू मुझ विश्वरूप ईश्वरमें ही अपने संकल्प-विकल्पात्मक मनको स्थिर कर और मुझमें ही निश्चय करनेवाली बुद्धिको स्थिर कर — लगा । उससे तेरा क्या ( लाभ ) होगा सो सुन -इसके पश्चात् अर्थात् शरीरका पतन होनेके उपरान्त तू निःसन्देह एकात्मभावसे मुझमें ही निवास करेगा, इसमें कुछ भी संशय नहीं है अर्थात् इस विषयमें संशय नहीं करना चाहिये ॥ ८ ॥

अथ चित्तं समाधातुं न शक्नोषि मयि स्थिरम् ।

अभ्यासयोगेन ततो मामिच्छाप्तुं धनञ्जय ॥ ९ ॥

अथ एवं यथा अवोचाम तथा मयि चित्तं समाधातुं स्थापयितुं स्थिरम् अचलं न शक्नोषि चेत् ततः पश्चाद् अभ्यासयोगेन चित्तस्य एकस्मिन् आलम्बने सर्वतः समाहृत्य पुनः पुनः स्थापनम् अभ्यासः तत्पूर्वको योगः समाधानलक्षणः तेन अभ्यासयोगेन मां विश्वरूपम् इच्छ प्रार्थयस्व आप्तुं प्राप्तुं हे धनञ्जय ॥ ९ ॥

यदि इस प्रकार यानी जैसे मैंने बतलाया है उस प्रकार तू मुझमें चित्तको अचल स्थापित नहीं कर सकता, तो फिर हे धनंजय! तू अभ्यासयोगके द्वारा - चित्तको सब ओरसे खींचकर बारंबार एक अवलम्बनमें लगानेका नाम अभ्यास है उससे युक्त जो समाधानरूप योग है, ऐसे अभ्यासयोगके द्वारा – मुझ - विश्वरूप परमेश्वरको प्राप्त करनेकी इच्छा कर ॥ ९ ॥

अभ्यासेऽप्यसमर्थोऽसि मत्कर्मपरमो भव ।

मदर्थमपि कर्माणि कुर्वन्सिद्धिमवाप्स्यसि ॥१० ॥

अभ्यासे अपि असमर्थः असि अशक्तः असि तर्हि मत्कर्मपरमो भव, मदर्थं कर्म मत्कर्म तत्परमो मत्कर्मप्रधान इत्यर्थः । अभ्यासेन विना मदर्थम् अपि कर्माणि केवलं कुर्वन् सिद्धिं सत्त्वशुद्धियोगज्ञानप्राप्तिद्वारेण अवाप्स्यसि ॥ १० ॥

( यदि तू ) अभ्यासमें भी असमर्थ है तो मेरे लिये कर्म करनेमें तत्पर हो— मदर्थकर्मका नाम मत्कर्म है, उसमें तत्पर हो अर्थात् मेरे लिये कर्म करनेको ही प्रधान समझनेवाला हो । अभ्यासके बिना केवल मेरे लिये कर्म करता हुआ भी तू अन्तःकरणकी शुद्धि और ज्ञानयोगकी प्राप्तिद्वारा परमसिद्धि प्राप्त कर | लेगा ॥ १० ॥