श्रीगणेशाय नमः।
श्रीमद्भगवद्गीता शाङ्करभाष्य हिन्दी अनुवादसहित — पृष्ठ 291–300
श्रीमद्भगवद्गीता शाङ्करभाष्य हिन्दी अनुवादसहित · Gita Press, Gorakhpur · पृष्ठ 291–300
पृष्ठ 291
पाठ पढ़ें पाठ छिपाएँ
* शांकरभाष्य अध्याय १२ * २ ९ १ अथैतदप्यशक्तोऽसि कर्तुं मद्योगमाश्रितः । सर्वकर्मफलत्यागं ततः अथ पुनः एतद् अपि यद् उक्तं मत्कर्मपरमत्वं तत् कर्तुम् अशक्तः असि मद्योगम् आश्रितो मयि क्रियमाणानि कर्माणि सन्यस्य यत्करणं तेषाम् अनुष्ठानं स मद्योगः तम् आश्रितः सन् सर्वकर्मफलत्यागं सर्वेषां कर्मणां फलसन्यासं सर्वकर्मफलत्यागं ततः अनन्तरं कुरु यतात्मवान् संयतचित्तः सन् इत्यर्थः ॥ ११ ॥
कुरु यतात्मवान् ॥ ११ ॥
परंतु यदि तू ऐसा करनेमें भी अर्थात् जैसा ऊपर कहा है, उस प्रकार मेरे लिये कर्म करनेके परायण होनेमें भी असमर्थ है तो फिर मद्योगके आश्रित होकर — किये जानेवाले समस्त कर्मोंको मुझमें समर्पण करके उनका अनुष्ठान करना मद्योग है । उसके आश्रित होकर - और संयतात्मा होकर अर्थात् वशीभूत मनवाला होकर समस्त कर्मोंके फलका त्याग कर ॥ ११ ॥
इदानीं सर्वकर्मफलत्यागं स्तौति- अब सर्व कर्मोंके फलत्यागकी स्तुति करते हैं—
श्रेयो हि ज्ञानमभ्यासाज्ज्ञानाद्ध्यानं विशिष्यते ।
ध्यानात्कर्मफलत्यागस्त्यागाच्छान्तिरनन्तरम् ॥१२ ॥
श्रेयो हि प्रशस्यतरं ज्ञानम् कस्मात्, अविवेक-पूर्वकाद् अभ्यासात् तस्माद् अपि ज्ञानाद् ज्ञान -पूर्वकं ध्यानं विशिष्यते । ज्ञानवतो ध्यानाद् अपि कर्मफलत्यागो विशिष्यते इति अनुषज्यते । * एवं कर्मफत्यागात् पूर्वविशेषणवतः शान्तिः उपशमः सहेतुकस्य संसारस्य अनन्तरम् एव स्याद् न तु कालान्तरम् अपेक्षते । अज्ञस्य कर्मणि प्रवृत्तस्य पूर्वोपदिष्टोपायानुष्ठा-नाशक्तौ सर्वकर्मणां फलत्यागः श्रेयः-साधनम् उपदिष्टम् न प्रथमम् एव, अतः च श्रेयो हि ज्ञानम् अभ्यासाद् इति उत्तरोत्तरविशिष्ट -त्वोपदेशेन सर्वकर्मफलत्यागः स्तूयते सम्पन्न -साधनानुष्ठानाशक्तौ अनुष्ठेयत्वेन श्रुतत्वात् । निःसन्देह ज्ञान श्रेष्ठतर है । किससे? अविवेकपूर्वक किये हुए अभ्याससे; उस ज्ञानसे भी ज्ञानपूर्वक ध्यान श्रेष्ठ है, और ( इसी प्रकार ) ज्ञानयुक्त ध्यानसे भी कर्मफलका त्याग अधिक श्रेष्ठ है । पहले बतलाये हुए विशेषणोंसे युक्त पुरुषको इस कर्म - फल - त्यागसे तुरंत ही शान्ति हो जाती है, अर्थात् हेतुसहित समस्त संसारकी निवृत्ति तत्काल ही हो जाती है । कालान्तरकी अपेक्षा नहीं रहती । कर्मोंमें लगे हुए अज्ञानीके लिये, पूर्वोक्त उपायोंका अनुष्ठान करनेमें असमर्थ होनेपर ही सर्वकर्मोंके फलत्यागरूप कल्याणसाधनका उपदेश किया गया है, सबसे पहले नहीं । इसलिये ‘ श्रेयो हि ज्ञानमभ्यासात् ’ इत्यादिसे उत्तरोत्तर श्रेष्ठता बतलाकर सर्वकर्मोंके फलत्यागकी स्तुति करते हैं; क्योंकि उत्तम साधनोंका अनुष्ठान करनेमें असमर्थ होनेपर यह साधन भी अनुष्ठान करनेयोग्य माना गया है । * कर्मफलत्यागके साथ ' विशिष्यते ' क्रियाका सम्बन्ध ऊपरके क्रमसे जोड़ा गया है ।
पृष्ठ 292
पाठ पढ़ें पाठ छिपाएँ
२ ९ २ * श्रीमद्भगवद्गीता * केन साधर्म्येण स्तुतिः । ' यदा सर्वे प्रमुच्यन्ते ' ( क ० उ ० ६। १४ ) इति सर्वकामप्रहाणाद् अमृतत्वम् उक्तं तत् प्रसिद्धम् । कामाः च सर्वे श्रौतस्मार्तसर्वकर्मणां फलानि । तत्त्यागे च विदुषो ज्ञाननिष्ठस्य अनन्तरा एव शान्तिः इति । सर्वकामत्यागसामान्यम् अज्ञकर्मफलत्यागस्य अस्ति इति तत्सामान्यात् सर्वकर्मफलत्याग-स्तुतिः इयं प्ररोचनार्था । यथा अगस्त्येन ब्राह्मणेन समुद्रः पीत इति इदानीन्तना अपि ब्राह्मणा ब्राह्मणत्वसामान्यात्
स्तूयन्ते ।
एवं कर्मफलत्यागात् कर्मयोगस्य श्रेयः-साधनत्वम् अभिहितम् ॥ १२ ॥
पू ० – कौन - सी समानताके कारण यह स्तुति की गयी है? उ ० – जब ( ' इसके हृदयमें स्थित ) समस्त कामनाएँ नष्ट हो जाती हैं ' इस श्रुतिसे समस्त कामनाओंके नाशसे अमृतत्वकी प्राप्ति बतलायी गयी है, यह प्रसिद्ध है । समस्त श्रौत - स्मार्त - कर्मोंके फलोंका नाम ' काम ' है, उनके त्यागसे ज्ञाननिष्ठ विद्वान्को तुरंत ही शान्ति मिलती है । अज्ञानीके कर्मफलत्यागमें भी सर्व कामनाओं का त्याग है ही, अतः इस सर्व कामनाओंके त्यागकी समानताके कारण रुचि उत्पन्न करनेके लिये यह सर्वकर्म - फलत्यागकी स्तुति की गयी । जैसे ‘ अगस्त्य ब्राह्मणने समुद्र पी लिया था ' इसलिये आजकलके ब्राह्मणोंके भी ब्राह्मणत्वकी समानताके कारण स्तुति की जाती है । इस प्रकार कर्मफलके त्यागसे कर्मयोगकी कल्याणसाधनता बतलायी गयी है ॥ १२ ॥
अत्र च आत्मेश्वरभेदम् आश्रित्य विश्वरूपे ईश्वरे चेतःसमाधानलक्षणो योग उक्त ईश्वरार्थं कर्मानुष्ठानादि च । ' अथैतदप्यशक्तोऽसि ' इति अज्ञानकार्य-सूचनाद् न अभेददर्शिनः अक्षरोपासकस्य कर्मयोग उपपद्यते इति दर्शयति । तथा कर्मयोगिनः अक्षरोपासनानुपपत्तिं दर्शयति भगवान् । ‘ ते प्राप्नुवन्ति मामेव ' इति अक्षरोपासकानां कैवल्यप्राप्तौ स्वातन्त्र्यम् उक्त्वा इतरेषां पारतन्त्र्यम् ईश्वराधीनतां दर्शितवान् ' तेषामहं समुद्धर्ता ' इति । यहाँ आत्मा और ईश्वरके भेदको स्वीकार करके विश्वरूप ईश्वरमें चित्तका समाधान करनारूप योग कहा है और ईश्वरके लिये कर्म करने आदिका भी उपदेश किया है । परंतु ‘ अथैतदप्यशक्तोऽसि ' इस कथनके द्वारा ( कर्मयोगको ) अज्ञानका कार्य सूचित करते हुए भगवान् यह दिखलाते हैं कि जो अव्यक्त अक्षरकी | उपासना करनेवाले अभेददर्शी हैं उनके लिये कर्मयोग सम्भव नहीं है । साथ ही कर्मयोगियोंके लिये अक्षरकी उपासना असम्भव दिखलाते हैं । इसके सिवाय ( उन्होंने ) ' ते प्राप्नुवन्ति मामेव ' इस कथनसे अक्षरकी उपासना करनेवालोंके लिये मोक्षप्राप्तिमें स्वतन्त्रता बतलाकर ' तेषामहं समुद्धर्ता ' इस कथनसे दूसरोंके लिये परतन्त्रता अर्थात् ईश्वराधीनता दिखलायी है ।
पृष्ठ 293
पाठ पढ़ें पाठ छिपाएँ
* शांकरभाष्य यदि हि ईश्वरस्य आत्मभूताः ते मता अभेददर्शित्वाद् अक्षररूपा एव ते इति समुद्धरणकर्मवचनं तान् प्रति अपेशलं स्यात् । यस्मात् च अर्जुनस्य अत्यन्तम् एव हितैषी भगवान् तस्य सम्यग्दर्शनानन्वितं कर्मयोगं भेददृष्टिमन्तम् एव उपदिशति । न च आत्मानम् ईश्वरं प्रमाणतो बुद्धवा कस्यचिद् गुणभावं जिगमिषति कश्चिद् विरोधात् । तस्माद् अक्षरोपासकानां सम्यग्दर्शन-निष्ठानां सन्यासिनां त्यक्तसर्वैषणानाम् ' अद्वेष्टा सर्वभूतानाम् ' इत्यादिधर्मपूतं साक्षाद् अमृतत्व-कारणं वक्ष्यामि इति प्रवर्तते -अद्वेष्टा सर्वभूतानां मैत्रः अध्याय १२ * २ ९ ३ क्योंकि यदि वे ( कमयोगी भी ) ईश्वरके स्वरूप ही माने गये हैं तब तो अभेददर्शी होनेके कारण वे अक्षरस्वरूप ही हुए, फिर उनके लिये उद्धार करनेका कथन असंगत होगा । भगवान् अर्जुनके अत्यन्त ही हितैषी हैं, इसलिये उसको सम्यक्ज्ञानसे जो मिश्रित नहीं है, ऐसे भेददृष्टियुक्त केवल कर्मयोगका ही उपदेश करते हैं । ( ज्ञानकर्मके समुच्चयका नहीं ) । तथा ( यह भी युक्तिसिद्ध है कि ) ईश्वरभाव और सेवकभाव परस्परविरुद्ध है इस कारण प्रमाणद्वारा आत्माको साक्षात् ईश्वररूप जान लेनेके बाद, कोई भी, किसीका सेवक बनना नहीं चाहता । इसलिये जिन्होंने समस्त इच्छाओंका त्याग कर दिया है, ऐसे अक्षरोपासक यथार्थ ज्ञाननिष्ठ संन्यासियोंका जो साक्षात् मोक्षका कारणरूप ' अद्वेष्टा सर्वभूतानाम् ' इत्यादि धर्मसमूह है उसका वर्णन करूँगा, इस उद्देश्यसे भगवान् कहना आरम्भ करते हैं—
करुण एव च ।
निर्ममो निरहङ्कारः समदुःखसुखः क्षमी ॥ १३ ॥
अद्वेष्टा सर्वभूतानां न द्वेष्टा आत्मनो दुःखहेतुम् अपि न किञ्चिद् द्वेष्टि सर्वाणि भूतानि आत्मत्वेन हि पश्यति । मैत्रो मित्रभावो मैत्री मित्रतया वर्तते इति मैत्रः । करुण एव च करुणा कृपा दुःखितेषु दया तद्वान् करुणः सर्वभूताभयप्रदः सन्यासी । इत्यर्थः । निर्ममो ममप्रत्ययवर्जितो निरहङ्कारो निर्गताहम्प्रत्ययः समदुःखसुखः समे दुःखसुखे द्वेषरागयोः अप्रवर्तके यस्य स समदुःखसुखः । जो सब भूतोंमें द्वेषभावसे रहित है अर्थात् अपने लिये दुःख देनेवाले भी किसी प्राणीसे द्वेष नहीं करता, समस्त भूतोंको आत्मारूपसे ही देखता है । तथा जो मित्रतासे युक्त है अर्थात् सबके साथ मित्रभावसे बर्तता है और करुणामय है— दीन-दुःखियोंपर दया करना करुणा है, उससे युक्त है, अभिप्राय यह कि जो सब भूतोंको अभय देनेवाला संन्यासी है । तथा जो ममतासे रहित और अहंकारसे रहित है, एवं सुख - दुःखमें सम है अर्थात् सुख और दुःख जिसके अन्तःकरणमें राग - द्वेष उत्पन्न नहीं कर सकते ।
पृष्ठ 294
पाठ पढ़ें पाठ छिपाएँ
२ ९ ४ * श्रीमद्भगवद्गीता * क्षमी क्षमावान् आक्रुष्टः अभिहतो वा जो क्षमावान् है अर्थात् किसीके द्वारा गाली दी जानेपर या पीटे जानेपर भी जो विकाररहित ही अविक्रिय एव आस्ते ॥ १३ ॥ रहता है ॥ १३ ॥
सन्तुष्टः सततं योगी यतात्मा यतात्मा दृढनिश्चयः । मय्यर्पितमनोबुद्धिर्यो मद्भक्तः मद्भक्तः स स मे मे प्रियः ॥ १४ ॥
सन्तुष्टः सततं नित्यं देहस्थितिकारणस्य लाभे अलाभे च उत्पन्नालम्प्रत्ययः, तथा गुणवल्लाभे विपर्यये च सन्तुष्टः सततम्, योगी समाहितचित्तो यतात्मा संयतस्वभावो दृढ -निश्चयो दृढः स्थिरो निश्चयः अध्यवसायो यस्य आत्मतत्त्वविषये स दृढनिश्चयः । मयि अर्पितमनोबुद्धिः सङ्कल्पात्मकं मनः अध्यवसायलक्षणा बुद्धिः ते मयि एव अर्पिते स्थापिते यस्य सन्यासिनः स मयि अर्पित-मनोबुद्धिः । य ईदृशो मद्भक्तः स मे प्रियः । ' प्रियो हि ज्ञानिनोऽत्यर्थमहं स च मम प्रियः ' इति सप्तमेऽध्याये सूचितं तद् इह प्रपञ्च्यते ॥ १४ ॥
तथा जो सदा ही सन्तुष्ट है अर्थात् देह - स्थितिके कारणरूप पदार्थोंकी लाभ - हानिमें जिसके ' जो कुछ होता है वही ठीक है ' ऐसा ' अलम् ' भाव हो गया है, इस प्रकार जो गुणयुक्त वस्तुके लाभमें और उसकी हानिमें सदा ही सन्तुष्ट रहता है । तथा जो समाहितचित्त, जीते हुए स्वभाववाला और दृढ़ निश्चयवाला है अर्थात् आत्मतत्त्वके विषयमें जिसका निश्चय स्थिर हो चुका है । तथा जो मुझमें अर्पण किये हुए मन - बुद्धिवाला है अर्थात् जिस संन्यासीका संकल्प - विकल्पात्मक मन और निश्चयात्मिका बुद्धि ये दोनों मुझमें समर्पित हैं - स्थापित हैं । जो ऐसा मेरा भक्त है वह मेरा प्यारा है । ' ज्ञानीको मैं अत्यन्त प्यारा हूँ और वह मुझे प्रिय है ' इस प्रकार जो सप्तम अध्यायमें सूचित किया गया था उसीका यहाँ विस्तारपूर्वक वर्णन किया जाता है ॥ १४ ॥
यस्मान्नोद्विजते लोको लोकान्नोद्विजते च यः ।
हर्षामर्षभयोद्वेगैर्मुक्तो यः स च मे प्रियः ॥ १५ ॥
यस्मात् सन्यासिनो न उद्विजते न उद्वेगं जिस संन्यासीसे संसार उद्वेगको प्राप्त नहीं होता गच्छति न सन्तप्यते न सक्षुभ्यते लोकः । तथा अर्थात् संतप्त - क्षुब्ध नहीं होता और जो स्वयं भी लोकाद् न उद्विजते च यः । संसारसे उद्वेगयुक्त नहीं होता । हर्षामर्षभयोद्वेगैः हर्षः च अमर्षः च भयं जो हर्ष, अमर्ष, भय और उद्वेगसे रहित है - प्रिय च उद्वेगः च तैः हर्षामर्षभयोद्वेगैः मुक्तः । वस्तुके लाभसे अन्तःकरणमें जो उत्साह होता है,
पृष्ठ 295
पाठ पढ़ें पाठ छिपाएँ
* शांकरभाष्य अध्याय १२ * २ ९ ५ हर्षः प्रियलाभे अन्तःकरणस्य उत्कर्षो | रोमाञ्च और अश्रुपात आदि जिसके चिह्न हैं उसका रोमाञ्चनाश्रुपातादिलिङ्गः अमर्षः असहिष्णुता नाम ' हर्ष ' है, असहिष्णुताको ' अमर्ष ' कहते हैं, भयं त्रास उद्वेग उद्विग्नता तैः मुक्तो यः त्रासका नाम ' भय ' है और उद्विग्नता ही ' उद्वेग ' है स च मे प्रियः ॥ १५ ॥ इन सबसे जो मुक्त है वह मेरा प्यारा है ॥ १५ ॥
अनपेक्षः शुचिर्दक्ष उदासीनो गतव्यथः ।
सर्वारम्भपरित्यागी यो मद्भक्तः स मे प्रियः ॥ १६ ॥
देहेन्द्रियविषयसम्बन्धादिषु अपेक्षाविषयेषु अनपेक्षो निःस्पृहः, शुचिः बाह्येन आभ्यन्तरेण । च शौचेन सम्पन्नः, दक्षः प्रत्युत्पन्नेषु कार्येषु सद्यो यथावत् प्रतिपत्तुं समर्थः । उदासीनो न कस्यचिद् मित्रादेः पक्षं भजते यः स उदासीनो यतिः, गतव्यथो गतभयः । सर्वारम्भपरित्यागी, आरभ्यन्ते इति आरम्भा इहामुत्रफलभोगार्थानि कामहेतूनि कर्माणि सर्वारम्भाः तान् परित्यक्तं शीलम् अस्य इति सर्वारम्भपरित्यागी, यो मद्भक्तः स मे प्रियः ॥ १६ ॥
जो शरीर, इन्द्रिय, विषय और उनके सम्बन्ध आदि स्पृहाके विषयोंमें अपेक्षारहित - नि: स्पृह है, बाहर - भीतरकी शुद्धिसे सम्पन्न है, और चतुर अर्थात् अनेक कर्तव्योंके प्राप्त होनेपर उनमेंसे तुरंत ही यथार्थ कर्तव्यको निश्चित करनेमें समर्थ है तथा जो उदासीन अर्थात् किसी मित्र आदिका पक्षपात न करनेवाला संन्यासी है और गतव्यथ यानी निर्भय है । तथा जो समस्त आरम्भोंका त्याग करनेवाला है— जो आरम्भ किये जायँ उनका नाम आरम्भ है, इसके अनुसार इस लोक और परलोकके फलभोगके लिये किये जानेवाले समस्त कामनाहेतुक कर्मोंका | नाम सर्वारम्भ है, उन्हें त्यागनेका जिसका स्वभाव है ऐसा जो मेरा भक्त है वह मेरा प्यारा है ॥ १६ ॥
किं च- तथा—
यो न हृष्यति न द्वेष्टि न शोचति न काङ्क्षति ।
शुभाशुभपरित्यागी भक्तिमान्यः स मे प्रियः ॥१७ ॥
यो न हृष्यति इष्टप्राप्तौ न न शोचति प्रियवियोगे, काङ्क्षति । शुभाशुभे कर्मणी अस्य इति शुभाशुभपरित्यागी, मे प्रियः ॥ १७ ॥
द्वेष्टि अनिष्टप्राप्तौ, न च अप्राप्तं परित्यक्तुं शीलम् भक्तिमान् यः स जो इष्ट वस्तुकी प्राप्तिमें हर्ष नहीं मानता, अनिष्टकी प्राप्तिमें द्वेष नहीं करता, प्रिय वस्तुका वियोग होनेपर शोक नहीं करता और अप्राप्त वस्तुकी आकाङ्क्षा नहीं करता, ऐसा जो शुभ और अशुभ कर्मोंका त्याग कर देनेवाला भक्तिमान् पुरुष है वह मेरा प्यारा है ॥१७ ॥
पृष्ठ 296
पाठ पढ़ें पाठ छिपाएँ
२ ९ ६ * श्रीमद्भगवद्गीता *
समः शत्रौ च मित्रे च तथा मानापमानयोः ।
शीतोष्णसुखदुःखेषु समः सङ्गविवर्जितः ॥ १८ ॥
समः शत्रौ च मित्रे च तथा मानापमानयोः जो शत्रु - मित्रमें और मानापमानमें अर्थात् सत्कार शीतोष्णसुखदुःखेषु समः सर्वत्र और तिरस्कारमें समान रहता है एवं शीत - उष्ण और पूजापरिभवयोः सुख - दुःखमें भी समभाववाला है तथा सर्वत्र आसक्तिसे च सङ्गवर्जितः ॥ १८ ॥ रहित हो चुका है ॥ १८ ॥
किं च- तथा—
तुल्यनिन्दास्तुतिर्मौनी सन्तुष्टो येन केनचित् ।
अनिकेतः स्थिरमतिर्भक्तिमान्मे प्रियो नरः ॥ १ ९ ॥
तुल्यनिन्दास्तुतिः निन्दा च स्तुतिः च निन्दास्तुती ते तुल्ये यस्य स तुल्यनिन्दास्तुतिः, मौनी मौनवान् संयतवाक्, सन्तुष्टो येन केनचित् शरीरस्थितिमात्रेण । तथा च उक्तम्— ' येन केनचिदाच्छन्नो येन केनचिदाशितः । यत्र क्वचनशायी स्यात्तं देवा ब्राह्मणं विदुः ॥ ' ( महा ० शान्ति ० २४५ । १२ ) इति । किं च अनिकेतो निकेत आश्रयो निवासो नियतो न विद्यते यस्य सः अनिकेतः ' अनागार: ' इत्यादिस्मृत्यन्तरात् । स्थिरमतिः स्थिरा परमार्थवस्तुविषया मतिः यस्य स स्थिरमतिः भक्तिमान् मे प्रियो नरः ॥ १ ९ ॥ जिसके लिये निन्दा और स्तुति दोनों बराबर हो गयी हैं, जो मुनि संयतवाक् है अर्थात् वाणी जिसके वशमें है तथा जो जिस किसी प्रकारसे भी शरीरस्थितिमात्रसे सन्तुष्ट है । कहा भी है कि ' जो जिस किसी ( अन्य ) मनुष्यद्वारा ही वस्त्रादिसे ढका जाता है, एवं जिस किसी ( दूसरे ) - के द्वारा ही जिसको भोजन कराया जाता है और जो जहाँ कहीं भी सोनेवाला होता है उसको देवता लोग ब्राह्मण समझते हैं । ' तथा जो स्थानसे रहित है अर्थात् जिसका कोई नियत निवासस्थान नहीं है, अन्य स्मृतियोंमें भी ' अनागारः ' इत्यादि वचनोंसे यही कहा है, तथा जो स्थिरबुद्धि है - जिसकी परमार्थविषयक बुद्धि स्थिर हो चुकी है, ऐसा भक्तिमान् पुरुष मेरा प्यारा है ॥ १ ९ ॥ ' अद्वेष्टा सर्वभूतानाम् ' इत्यादिना अक्षरस्य समस्त तृष्णासे निवृत्त हुए, परमार्थज्ञाननिष्ठ उपासकानां निवृत्तसर्वेषणानां सन्यासिनां अक्षरोपासक संन्यासियोंके ‘ अद्वेष्टा सर्वभूतानाम् ' इस परमार्थज्ञाननिष्ठानां धर्मजातं प्रक्रान्तम् | श्लोकद्वारा प्रारम्भ किये हुए धर्मसमूहका उपसंहार उपसंह्रियते- - किया जाता है—
ये तु धर्म्यामृतमिदं यथोक्तं पर्युपासते ।
श्रद्दधाना मत्परमा भक्तास्तेऽतीव मे प्रियाः ॥ २० ॥
पृष्ठ 297
पाठ पढ़ें पाठ छिपाएँ
* शांकरभाष्य अध्याय १२ * २ ९ ७ ये तु सन्यासिनो धर्म्यामृतं धर्माद् अनपेतं धर्म्यं च तद् अमृतं च तद् अमृतत्वहेतुत्वाद् इदं यथोक्तम् ‘ अद्वेष्टा सर्वभूतानाम् ' इत्यादिना पर्युपासते अनुतिष्ठन्ति श्रद्दधानाः सन्तः मत्परमा यथोक्तः अहम् अक्षरात्मा परमो निरतिशया गतिः येषां ते मत्परमा मद् भक्ता: च उत्तमां परमार्थज्ञानलक्षणां भक्तिम् आश्रिताः ते अतीव मे प्रियाः । ' प्रियो हि ज्ञानिनोऽत्यर्थम् ' इति यत् सूचितं तद् व्याख्याय इह उपसंहृतं भक्ताः ते अतीव मे प्रिया इति । यस्माद् धर्म्यामृतम् इदं यथोक्तम् अनुतिष्ठन् भगवतो विष्णोः परमेश्वरस्य अतीव मे प्रियो भवति तस्माद् इदं धर्म्यामृतं मुमुक्षुणा यत्नतः अनुष्ठेयं विष्णोः प्रियं परं धाम जिगमिषुणा इति वाक्यार्थः ॥ २० ॥
जो संन्यासी इस धर्ममय अमृतको अर्थात् जो धर्मसे ओतप्रोत है और अमृतत्वका हेतु होनेसे अमृत भी है, ऐसे इस ' अद्वेष्टा सर्वभूतानाम् ' इत्यादि श्लोकोंद्वारा ऊपर कहे हुए ( उपदेश ) - का श्रद्धालु होकर सेवन करते हैं - उसका अनुष्ठान करते हैं, वे मेरे परायण अर्थात् ‘ मैं अक्षरस्वरूप परमात्मा ही जिनकी निरतिशय गति हूँ ' ऐसे, यथार्थ ज्ञानरूप उत्तम भक्तिका अवलम्बन करनेवाले मेरे भक्त, मुझे अत्यन्त प्रिय हैं । ' प्रियो हि ज्ञानिनोऽत्यर्थम् ' इस प्रकार जो विषय सूत्ररूपसे कहा गया था यहाँ उसकी व्याख्या करके ' भक्तास्तेऽतीव मे प्रियाः ' इस वचनसे उसका उपसंहार किया गया है । कहनेका अभिप्राय यह है कि इस यथोक्त धर्मयुक्त अमृतरूप उपदेशका अनुष्ठान करनेवाला मनुष्य मुझ साक्षात् परमेश्वर विष्णुभगवान्का अत्यन्त प्रिय हो जाता है, इसलिये विष्णुके प्यारे परमधामको प्राप्त करनेकी इच्छावाले मुमुक्षु पुरुषको इस धर्मयुक्त अमृतका यत्नपूर्वक अनुष्ठान करना चाहिये ॥ २० ॥
इति श्रीमहाभारते शतसाहस्त्र्यां संहितायां वैयासिक्यां भीष्मपर्वणि-श्रीमद्भगवद्गीतासूपनिषत्सु ब्रह्मविद्यायां योगशास्त्रे श्रीकृष्णार्जुन-संवादे भक्तियोगो नाम द्वादशोऽध्यायः ॥ १२ ॥
इति श्रीमत्परमहंसपरिव्राजकाचार्यगोविन्दभगवत्पूज्यपादशिष्यश्रीमच्छंकरभगवतः कृतौ श्रीमद्भगवद्गीताभाष्ये भक्तियोगो नाम द्वादशोऽध्यायः ॥ १२ ॥
पृष्ठ 298
पाठ पढ़ें पाठ छिपाएँ
ॐ त्रयोदशोऽध्यायः सप्तमे अध्याये सूचिते द्वे प्रकृती ईश्वरस्य । त्रिगुणात्मिका अष्टधा भिन्ना अपरा संसार-हेतुत्वात् परा च अन्या जीवभूता क्षेत्रज्ञ -लक्षणा ईश्वरात्मिका । याभ्यां प्रकृतिभ्याम् ईश्वरो जगदुत्पत्ति-स्थितिलयहेतुत्वं प्रतिपद्यते । तत्र क्षेत्रक्षेत्रज्ञ -लक्षणप्रकृतिद्वयनिरूपणद्वारेण तद्वद् ईश्वरस्य तत्त्वनिर्धारणार्थं क्षेत्राध्याय आरभ्यते । अतीतानन्तराध्याये च ' अद्वेष्टा सर्वभूतानाम् ' इत्यादिना यावद् अध्यायपरिसमाप्तिः तावत् तत्त्वज्ञानिनां सन्न्यासिनां निष्ठा यथा ते वर्तन्ते इति एतद् उक्तम्, केन पुनः ते तत्त्वज्ञानेन युक्ता यथोक्तधर्माचरणाद् भगवतः प्रिया भवन्ति इति एवमर्थः च अयम् अध्याय आरभ्यते । प्रकृतिः च त्रिगुणात्मिका सर्वकार्यकरण-विषयाकारेण परिणता पुरुषस्य भोगापवर्गार्थ-कर्तव्यतया देहेन्द्रियाद्याकारेण संहन्यते सः अयं सङ्गात इदं शरीरं तद् एतत्-श्रीभगवानुवाच-इदं शरीरं कौन्तेय एतद्यो वेत्ति तं प्राहुः सातवें अध्यायमें ईश्वरकी दो प्रकृतियाँ बतलायी गयी हैं - पहली आठ प्रकारसे विभक्त त्रिगुणात्मिका प्रकृति जो संसारका कारण होनेसे ' अपरा ' है । और दूसरी ' परा ' प्रकृति जो कि जीवभूत, क्षेत्रज्ञरूपा, ईश्वरात्मिका है । जिन दोनों प्रकृतियोंसे युक्त हुआ ईश्वर जगत्की उत्पत्ति, स्थिति और प्रलयका कारण होता है, उन क्षेत्र और क्षेत्रज्ञरूप दोनों प्रकृतियोंके निरूपणद्वारा उन प्रकृतियोंवाले ईश्वरका तत्त्व निश्चित करनेके लिये यह ' क्षेत्रविषयक ' अध्याय आरम्भ किया जाता है । इसके पहले बारहवें अध्यायमें ' अद्वेष्टा सर्व-भूतानाम् ' से लेकर अध्यायकी समाप्तिपर्यन्त तत्त्वज्ञानी संन्यासियोंकी निष्ठा अर्थात् वे जिस प्रकार बर्ताव करते हैं, सो कहा गया । उपर्युक्त धर्मका आचरण करनेसे फिर वे कौन - से तत्त्व - ज्ञानसे युक्त होकर भगवान्के प्यारे हो जाते हैं, इस आशयको समझानेके लिये भी यह तेरहवाँ अध्याय आरम्भ किया जाता है । समस्त कार्य, करण और विषयोंके आकारमें परिणत हुई त्रिगुणात्मिका प्रकृति पुरुषके लिये भोग और अपवर्गका सम्पादन करनेके निमित्त देह - इन्द्रियादिके आकारसे संहत ( मूर्तिमान् ) होती है, वह संघात ही यह शरीर है, उसका वर्णन करनेके लिये श्रीभगवान् बोले-क्षेत्रमित्यभिधीयते । क्षेत्रज्ञ क्षेत्रज्ञ इति इति तद्विदः ॥ १ ॥
पृष्ठ 299
पाठ पढ़ें पाठ छिपाएँ
* शांकरभाष्य अध्याय १३ * २ ९९ इदम् इति सर्वनाम्ना उक्तं विशिनष्टि शरीरम् इति । हे कौन्तेय क्षतत्राणात् क्षयात् क्षरणात् क्षत्रवद् वा अस्मिन् कर्मफलनिर्वृत्तेः क्षेत्रम् इति ॥ इतिशब्द एवंशब्दपदार्थकः क्षेत्रम् इति एवम् अभिधीयते कथ्यते । एतत् शरीरं क्षेत्रम् यो वेत्ति विजानाति आपादतलमस्तकं ज्ञानेन विषयीकरोति स्वभाविकेन औपदेशिकेन वा वेदनेन विषयी करोति विभागशः तं वेदितारं प्राहुः कथयन्ति क्षेत्रज्ञ इति । इतिशब्द एवंशब्दपदार्थक एव पूर्ववत् क्षेत्रज्ञ इति एवम् आहुः । के, तद्विदः तौ क्षेत्रक्षेत्रज्ञौ ये विदन्ति ते तद्विदः ॥ १ ॥
‘ इदम् ’ इस सर्वनामसे कही हुई वस्तुको ' शरीरम् ' इस विशेषणसे स्पष्ट करते हैं । हे कुन्तीपुत्र! शरीरको चोट आदिसे बचाया जाता है इसलिये, या यह शनैः - शनैः क्षीण - नष्ट होता रहता है इसलिये, अथवा क्षेत्रके समान इसमें कर्मफल प्राप्त होते हैं इसलिये, यह शरीर ' क्षेत्र ' है इस प्रकार कहा जाता है । यहाँ ‘ इति ' शब्द ' एवम् ' शब्दके अर्थमें है । इस शरीररूप क्षेत्रको जो जानता है— चरणोंसे लेकर मस्तकपर्यन्त ( इस शरीरको ) जो ज्ञानसे प्रत्यक्ष करता है अर्थात् स्वाभाविक या उपदेशद्वारा प्राप्त अनुभवसे विभागपूर्वक स्पष्ट जानता है उस जाननेवालेको ' क्षेत्रज्ञ ' कहते हैं । यहाँ भी ' इति ' शब्द पहलेकी भाँति ' एवम् ' शब्दके अर्थमें ही है, अत: ' क्षेत्रज्ञ ' ऐसा कहते हैं । कौन कहते हैं? उनको जाननेवाले अर्थात् उन क्षेत्र और क्षेत्रज्ञ दोनोंको जो जानते हैं वे ज्ञानी पुरुष ( कहते हैं ) ॥ १ ॥
एवं क्षेत्रक्षेत्रज्ञौ उक्तौ किम् एतावन्मात्रेण इस प्रकार कहे हुए क्षेत्र और क्षेत्रज्ञ क्या इतने ज्ञानसे ही जाने जा सकते हैं? इसपर कहते ज्ञानेन ज्ञातव्यौ इति न इति उच्यते- हैं कि नहीं-क्षेत्रज्ञं चापि मां विद्धि सर्वक्षेत्रेषु भारत । क्षेत्रक्षेत्रज्ञयोर्ज्ञानं यत्तज्ज्ञानं मतं मम ॥२ ॥
क्षेत्रज्ञं यथोक्तलक्षणं च अपि मां परमेश्वरम् तू समस्त क्षेत्रोंमें उपर्युक्त लक्षणोंसे युक्त असंसारिणं विद्धि जानीहि सर्वक्षेत्रेषु यः क्षेत्रज्ञो क्षेत्रज्ञ भी मुझ असंसारी परमेश्वरको ही जान । अर्थात् समस्त शरीरोंमें जो ब्रह्मासे लेकर स्तम्बपर्यन्त ब्रह्मादिस्तम्बपर्यन्तानेक क्षेत्रोपाधिप्रविभक्तः तं अनेक शरीररूप उपाधियोंसे विभक्त हुआ क्षेत्रज्ञ है, उसको समस्त उपाधि - भेदसे रहित एवं सत् निरस्तसर्वोपाधिभेदं सदसदादिशब्दप्रत्ययागोचरं और असत् आदि शब्द - प्रतीतिसे जाननेमें न विद्धि इति अभिप्रायः । आनेवाला ही समझ ।
पृष्ठ 300
पाठ पढ़ें पाठ छिपाएँ
३०० * श्रीमद्भगवद्गीता * हे भारत यस्मात् क्षेत्रक्षेत्रज्ञेश्वरयाथात्म्य-व्यतिरेकेण न ज्ञानगोचरम् अन्यद् अवशिष्टम् अस्ति तस्माद् क्षेत्रक्षेत्रज्ञयोः ज्ञेयभूतयोः यद् ज्ञानं क्षेत्रक्षेत्रज्ञौ येन ज्ञानेन विषयीक्रियेते तद् ज्ञानं सम्यग् ज्ञानम् इति मतम् अभिप्रायो मम ईश्वरस्य विष्णोः । ननु सर्वक्षेत्रेषु एक एव ईश्वरो न अन्यः तद्व्यतिरिक्तो भोक्ता विद्यते चेत् तत ईश्वरस्य संसारित्वं प्राप्तम् ईश्वरव्यतिरेकेण वा संसारिणः अन्यस्य अभावात् संसाराभावप्रसङ्गः तत् च उभयम् अनिष्टं बन्धमोक्षतद्धेतुशास्त्रानर्थक्य-प्रसङ्गात् प्रत्यक्षादिप्रमाणविरोधात् च । प्रत्यक्षेण तावत् सुखदुःखतद्धेतुलक्षणः संसार उपलभ्यते । जगद्वैचित्र्योपलब्धेः च धर्माधर्मनिमित्तः संसारः अनुमीयते । सर्वम् एतद् अनुपपन्नम् आत्मेश्वरैकत्वे । न, ज्ञानाज्ञानयोः अन्यत्वेन उपपत्तेः । ' दूरमेते विपरीते विषूची अविद्या या च विद्येति ज्ञाता । ' ( क ० उ ० १। २। ४ ) तथा च तयोः विद्याविद्याविषययोः फलभेदः अपि विरुद्धो निर्दिष्टः श्रेयः च प्रेयः च इति । विद्याविषयः श्रेयः प्रेयः तु अविद्याकार्यम् इति । तथा च व्यासः - ' द्वाविमावथ पन्थानौ ' ( महा ० शान्ति ० २४१ । ६ ) इत्यादि, ' इमौ द्वावेव पन्थानौ ' इत्यादि च इह च द्वे निष्ठे उक्ते । हे भारत! जब कि क्षेत्र, क्षेत्रज्ञ और ईश्वर – इनके यथार्थ स्वरूपसे अतिरिक्त अन्य कोई ज्ञानका विषय शेष नहीं रहता, इसलिये ज्ञेयस्वरूप क्षेत्र और क्षेत्रज्ञका जो ज्ञान है - जिस ज्ञानसे क्षेत्र और क्षेत्रज्ञ प्रत्यक्ष किये जाते हैं, वही ज्ञान यथार्थ ज्ञान है । मुझ ईश्वर - विष्णुका यही मत – अभिप्राय है । पू ० - यदि समस्त शरीरोंमें एक ही ईश्वर है, उससे अतिरिक्त अन्य कोई भोक्ता नहीं है, ऐसा मानें तो ईश्वरको संसारी मानना हुआ नहीं तो ईश्वरसे अतिरिक्त अन्य संसारीका अभाव होनेसे संसारके अभावका प्रसङ्ग आ जाता है । यह दोनों ही अनिष्ट हैं; क्योंकि ऐसा मान लेनेपर बन्ध, मोक्ष और उनके कारणका प्रतिपादन करनेवाले शास्त्र व्यर्थ हो जाते हैं और प्रत्यक्षादि प्रमाणोंसे भी इस मान्यताका विरोध है । प्रत्यक्ष प्रमाणसे तो सुख - दुःख और उनका कारणरूप यह संसार दीख ही रहा है । इसके सिवा जगत्की विचित्रताको देखकर पुण्य - पापहेतुक संसारका होना अनुमानसे भी सिद्ध होता है, परंतु आत्मा और ईश्वरका एकता मान लेनेपर ये सब - के - सब अयुक्त ठहरते हैं । उ ० — - यह कहना ठीक नहीं; क्योंकि ज्ञान और अज्ञानका भेद होनेसे यह सब सम्भव ( श्रुतिमें भी कहा है कि ) ' प्रसिद्ध जो अविद्या और विद्या हैं वे अत्यन्त विपरीत और भिन्न समझी गयी हैं ' तथा ( उसी जगह ) उन विद्या और अविद्याका फल भी श्रेय और प्रेय इस प्रकार परस्पर - विरुद्ध दिखलाया गया है, इसमें विद्याका फल श्रेय ( मोक्ष ) और अविद्याका प्रेय ( इष्ट भोगोंकी प्राप्ति ) है । वैसे ही श्रीव्यासजीने भी कहा है कि ' यह दोनों ही मार्ग हैं ' इत्यादि तथा ' यह दो ही मार्ग हैं ' इत्यादि और यहाँ गीताशास्त्रमें भी दो निष्ठाएँ बतलायी गयी हैं ।