श्रीगणेशाय नमः।
श्रीमद्भगवद्गीता शाङ्करभाष्य हिन्दी अनुवादसहित — पृष्ठ 411–420
श्रीमद्भगवद्गीता शाङ्करभाष्य हिन्दी अनुवादसहित · Gita Press, Gorakhpur · पृष्ठ 411–420
पृष्ठ 411
पाठ पढ़ें पाठ छिपाएँ
* शांकरभाष्य अध्याय १८ * ४११ तस्माद् अज्ञस्य अधिकृतस्य मुमुक्षोः- अतः आत्मज्ञानरहित कर्माधिकारी मुमुक्षुके लिये-नियतस्य तु सन्यासः कर्मणो नोपपद्यते । मोहात्तस्य परित्यागस्तामसः परिकीर्तितः ॥ ७ ॥
नियतस्य तु नित्यस्य सन्यासः परित्यागः कर्मणो न उपपद्यते अज्ञस्य पावनत्वस्य इष्टत्वात् । मोहाद् अज्ञानात् तस्य नियतस्य परित्यागः । नियतं च अवश्यं कर्तव्यं त्यज्यते च इति विप्रतिषिद्धम् अतो मोहनिमित्तः परित्यागः तामसः परिकीर्तितो मोहः च तम इति ॥ ७ ॥
विहित — नित्यकर्मोंका संन्यास यानी परित्याग करना नहीं बन सकता, क्योंकि अज्ञानीके लिये नित्यकर्म शुद्धिके हेतु माने गये हैं । अतः मोहसे अज्ञानपूर्वक ( किया हुआ ) उन नित्यकर्मोंका परित्याग ( तामस कहा गया है ) । नियत अवश्य कर्तव्यको कहते हैं, फिर उसका त्याग किया जाना अत्यन्त विरुद्ध है, अत: यह मोहनिमित्तक त्याग तामस कहा गया है । मोह ही तम है, यह प्रसिद्ध है ॥ ७ ॥
किं च- - | तथा—
दुःखमित्येव यत्कर्म कायक्लेशभयात्त्यजेत् ।
स कृत्वा राजसं त्यागं नैव त्यागफलं लभेत् ॥८ ॥
दुःखम् इति एव यत् कर्म कायक्लेशभयात् समस्त कर्म दुःखरूप हैं, ऐसा मानकर जो कोई शरीरदुःखभयात् त्यजेत् परित्यजेत् स कृत्वा शारीरिक क्लेशके भयसे कर्मोंको छोड़ बैठता है, वह राजसं रजोनिर्वृत्तं त्यागं न एव त्यागफलं ( ऐसा ) राजस त्याग करके, त्यागका फल अर्थात् ज्ञानपूर्वकस्य सर्वकर्मत्यागस्य फलं मोक्षाख्यं ज्ञानपूर्वक किये हुए सर्वकर्मसंन्यासका मोक्षरूप फल न लभेद् न एव लभते ॥ ८ ॥ नहीं पाता ॥ ८ ॥
कः पुनः सात्त्विकः त्यागः - तो फिर सात्त्विक त्याग कौन - सा है?
कार्यमित्येव यत्कर्म नियतं क्रियतेऽर्जुन ।
सङ्गं त्यक्त्वा फलं चैव स त्यागः सात्त्विको मतः ॥ ९ ॥
कार्यं कर्तव्यम् इति एव यत् कर्म नियतं हे अर्जुन! करना चाहिये - कर्तव्य है, ऐसा नित्यं क्रियते निर्वर्त्यते हे अर्जुन सङ्गं त्यक्त्वा समझकर, जो नित्यकर्म आसक्ति और फल छोड़कर फलं च एव । सम्पादन किये जाते हैं ।
पृष्ठ 412
पाठ पढ़ें पाठ छिपाएँ
४१२ * श्रीमद्भगवद्गीता * नित्यानां कर्मणां फलवत्त्वे भगवद्वचनं प्रमाणं अवोचाम । अथवा यद्यपि फलं न श्रूयते नित्यस्य कर्मणः तथापि नित्यं कर्म कृतम् आत्मसंस्कारम् प्रत्यवायपरिहारं वा फलं करोति आत्मन इति कल्पयति एव अज्ञः, तत्र ताम् अपि कल्पनां निवारयति फलं त्यक्त्वा इति अनेन, अतः साधु उक्तं सङ्कं त्यक्त्वा फलं च इति । स त्यागो नित्यकर्मसु सङ्गफलपरित्यागः सात्त्विकः सत्त्वनिर्वृत्तो मतः अभिमतः । ननु कर्मपरित्यागः त्रिविधः सन्न्यास इति च प्रकृतः तत्र तामसो राजसः च उक्तः त्यागः कथम् इह सङ्गफलत्यागः, तृतीयत्वेन उच्यते यथा त्रयो ब्राह्मणा आगताः तत्र षडङ्गविदौ द्वौ क्षत्रियः तृतीय इति तद्वत् । न एष दोषः, त्यागसामान्येन स्तुत्यर्थत्वात् । अस्ति हि कर्मसन्यासस्य फलाभिसन्धित्यागस्य च त्यागत्वसामान्यं तत्र राजसतामसत्वेन कर्मत्यागनिन्दया कर्मफलाभिसन्धित्यागः सात्त्विकत्वेन स्तूयते ‘ स त्यागः सात्त्विको मतः ' इति ॥ ९ ॥
नित्यकर्मोंका फल होता है, इस विषयमें पहले भगवान् के वचनोंका प्रमाण दे चुके हैं । अथवा यों समझो कि यद्यपि नित्यकर्मोंका फल नहीं सुना जाता है, तो भी अज्ञ मनुष्य ऐसी कल्पना कर ही लेता है कि किया हुआ नित्यकर्म अन्तःकरणकी शुद्धि या प्रत्यवायकी निवृत्तिरूप फल देता है, सुतरां ' फलं त्यक्त्वा ' इस कथनसे ऐसी कल्पनाका भी निषेध करते हैं । अत: ' सङ्गं त्यक्त्वा फलं च ' यह कहना बहुत ही उचित है । वह त्याग अर्थात् नित्यकर्मोंमें आसक्ति और फलका त्याग सात्त्विक - सत्त्वगुणसे किया हुआ त्याग माना गया है । पू ० - तीन प्रकारका कर्मपरित्याग संन्यास है, यह प्रकरण है । उसमें तामस और राजस तो त्याग बतलाये गये, परंतु तीसरे ( सात्त्विक ) त्यागकी जगह ( कर्मोंका त्याग न कहकर ) आसक्ति और फलका त्याग कैसे कहते हैं? जैसे कोई कहे कि तीन ब्राह्मण आये हैं, उनमें दो तो वेदके छहों अङ्गोंको जाननेवाले हैं और तीसरा क्षत्रिय है, उसीके समान यह कथन भी प्रकरणविरुद्ध है । उ ० — यह दोष नहीं है; क्योंकि त्यागमात्रकी समानतासे कर्मफलत्यागकी स्तुतिके लिये ऐसा कहा है । कर्मसंन्यासकी और फलासक्तिके त्यागकी, त्यागमात्रमें तो समानता है ही । उनमें ( स्वरूपसे ) कर्मोंके त्यागको राजस और तामस त्याग बतलाकर उसकी निन्दा करके, ‘ स त्यागः सात्त्विको मतः ' इस कथनसे कर्मफल और आसक्तिके त्यागको सात्त्विक त्याग बतलाकर उसकी स्तुति की जाती है ॥ ९ ॥
यः तु अधिकृतः सङ्गं त्यक्त्वा फलाभिसन्धिं जो अधिकारी, आसक्ति और फलवासना छोड़कर च नित्यं कर्म करोति तस्य फलरागादिना नित्यकर्म करता है, उसका फलासक्ति आदि दोषोंसे अकलुषीक्रियमाणम् अन्तःकरणं नित्यैः च दूषित न किया हुआ अन्तःकरण, नित्यकर्मोंके कर्मभिः संस्क्रियमाणं विशुध्यति । अनुष्ठानद्वारा संस्कृत होकर विशुद्ध हो जाता है ।
पृष्ठ 413
पाठ पढ़ें पाठ छिपाएँ
* शांकरभाष्य अध्याय १८ * ४१३ विशुद्धं प्रसन्नम् आत्मालोचनक्षमं भवति तस्य एव नित्यकर्मानुष्ठाने न विशुद्धान्तःकरणस्य आत्मज्ञानाभिमुखस्य क्रमेण यथा तन्निष्ठा स्यात् तद् वक्तव्यम् इति आह— न द्वेष्ट्यकुशलं कर्म विशुद्ध और प्रसन्न अन्त: करण ही आध्यात्मिक विषयकी आलोचनामें समर्थ होता है । अतः इस प्रकार नित्यकर्मोंके अनुष्ठानसे जिसका अन्तःकरण विशुद्ध हो गया है एवं जो आत्मज्ञानके अभिमुख है, उसकी उस आत्मज्ञानमें जिस प्रकार क्रमसे स्थिति होती है, वह कहनी है, इसलिये कहते हैं—
कुशले नानुषज्जते ।
त्यागी सत्त्वसमाविष्टो मेधावी छिन्नसंशयः ॥१० ॥
न द्वेष्टि अकुशलम् अशोभनं काम्यं कर्म शरीरारम्भद्वारेण संसारकारण किम् अनेन इति एवम् । कुशले शोभने नित्ये कर्मणि सत्त्वशुद्धि-ज्ञानोत्पत्तितन्निष्ठाहेतुत्वेन मोक्षकारणम् इदम् इति एवं न अनुषज्जते तत्र अपि प्रयोजनम् अपश्यन् अनुषङ्गं प्रीतिं न करोति इति एतत् । कः पुनः असौ, त्यागी पूर्वोक्तेन सङ्गफल-परित्यागेन तद्वान् त्यागी यः कर्मणि सङ्कं त्यक्त्वा तत्फलं च नित्यकर्मानुष्ठायी स त्यागी । कदा पुनः असौ, अकुशलं कर्म न द्वेष्टि कुशले च न अनुषज्जते इति उच्यते-सत्त्वसमाविष्टो यदा सत्त्वेन आत्मानात्म-विवेकविज्ञानहेतुना समाविष्टः सव्याप्तः संयुक्त इति एतत् । अत एव च मेधावी मेधया आत्मज्ञान-लक्षणया प्रज्ञया संयुक्तः तद्वान् मेधावी मेधावित्वाद् एव छिन्नसंशय: छिन्नः अविद्याकृतः संशयो यस्य आत्मस्वरूपावस्थानम् एव परं निःश्रेयससाधन न अन्यत् किञ्चिद् इति एवं निश्चयेन छिन्नसंशयः । अकुशल - काम्यकर्मोंसे ( वह ) द्वेष नहीं करता अर्थात् काम्यकर्म पुनर्जन्म देनेवाले होनेके कारण संसारके कारण हैं, इनसे मुझे क्या प्रयोजन है, इस प्रकार उससे द्वेष नहीं करता । कुशल - शुभ- - 1 नित्यकर्मोंमें आसक्त नहीं होता । अर्थात् अन्तःकरणकी शुद्धि, ज्ञानकी उत्पत्ति और उसमें स्थितिके हेतु होनेसे नित्यकर्म मोक्षके कारण हैं, इस प्रकार उनमें आसक्त नहीं होता । यानी उनमें भी अपना कोई प्रयोजन न देखकर प्रीति नहीं करता । वह कौन है? त्यागी, जो कि पूर्वोक्त आसक्ति और फलके त्यागसे सम्पन्न है अर्थात् कर्मोंमें आसक्ति और उनका फल छोड़कर नित्यकर्मोंका अनुष्ठान करनेवाला है, ऐसा त्यागी । ऐसा पुरुष किस अवस्थामें काम्यकर्मोंसे द्वेष नहीं करता और नित्यकर्मोंमें आसक्त नहीं होता? सो कहते हैं-जब कि वह सात्त्विक भावसे युक्त होता है । अर्थात् आत्म - अनात्मविषयक विवेक - ज्ञानके हेतुस्वरूप सत्त्वगुणसे भरपूर – भली प्रकार व्याप्त होता है । इसीलिये वह मेधावी है अर्थात् आत्मज्ञानरूप बुद्धिसे युक्त है । मेधावी होनेके कारण ही छिन्नसंशय है- अविद्याजनित संशयसे रहित है । अर्थात् आत्मस्वरूपमें स्थित हो जाना ही परम कल्याणका साधन है, और कुछ नहीं, इस निश्चयके कारण संशयरहित हो चुका है
पृष्ठ 414
पाठ पढ़ें पाठ छिपाएँ
४१४ * श्रीमद्भगवद्गीता * यः अधिकृतः पुरुषः पूर्वोक्तेन प्रकारेण कर्मयोगानुष्ठानेन क्रमेण संस्कृतात्मा सन् जन्मादिविक्रियारहितत्वेन निष्क्रियम् आत्मानम् आत्मत्वेन सम्बुद्धः, सः ' सर्वकर्माणि मनसा सन्यस्य ' ' नैव कुर्वन्न कारयन् आसीनः ' नैष्कर्म्यलक्षणां ज्ञाननिष्ठाम् अश्नुते । इति एतत् पूर्वोक्तस्य कर्मयोगस्य प्रयोजनम् अनेन श्लोकेन उक्तम् ॥ १० ॥
जो अधिकारी पुरुष, पूर्वोक्त प्रकारसे कर्मयोगके अनुष्ठानद्वारा क्रमसे विशुद्धान्तःकरण होकर, जन्मादि विकारोंसे रहित और क्रियारहित आत्माको भली प्रकार अपना स्वरूप समझ गया है, वह ' समस्त कर्मोंको मनसे त्यागकर ' ' न कुछ करता और न कराता हुआ रहनेवाला ' ( आत्मज्ञानी ) निष्कर्मतारूप ज्ञाननिष्ठाको भोगता है । इस प्रकार इस श्लोकद्वारा यह पूर्वोक्त कर्मयोगका फल बतलाया गया है ॥ १० ॥
यः पुनः अधिकृतः सन् देहात्माभिमानि-त्वेन देहभृद् अज्ञः अवाधितात्मकर्तृत्वविज्ञान-तया अहं कर्ता इति निश्चितबुद्धिः तस्य अशेषकर्मपरित्यागस्य अशक्यत्वात् कर्मफल-त्यागेन चोदितकर्मानुष्ठाने एव अधिकारो न तत्त्यागे इति एतम् अर्थं दर्शयितुम् आह— परंतु जो पुरुष कर्माधिकारी है और शरीरमें आत्माभिमान रखनेवाला होनेके कारण देहधारी अज्ञानी है, आत्मविषयक कर्तृत्व - ज्ञान नष्ट न होनेके कारण जो ' मैं करता हूँ ' ऐसी निश्चित बुद्धिवाला है उससे कर्मका अशेष त्याग होना असम्भव होनेके कारण, उसका कर्मफलत्यागके सहित विहित कर्मोंके अनुष्ठानमें ही अधिकार है, उनके त्यागमें नहीं । यह अभिप्राय दिखलानेके लिये कहते हैं— न हि देहभृता शक्यं त्यक्तुं कर्माण्यशेषतः । यस्तु कर्मफलत्यागी स न हि यस्माद् देहभृता देहं बिभर्ति इति देहभृद् देहात्माभिमानवान् देहभृद् उच्यते न हि विवेकी स हि ' वेदाविनाशिनम् ' इत्यादिना कर्तृत्वाधिकाराद् निवर्तितः अतः तेन देहभृता अज्ञेन न शक्यं त्यक्तुं सन्यसितुं कर्माणि अशेषतो निःशेषेण । कस्माद् यः तु अज्ञः अधिकृतो नित्यानि कर्माणि कुर्वन् कर्मफलत्यागी कर्मफलाभिसन्धिमात्रसन्न्यासी स त्यागी इति अभिधीयते कर्मी अपि सन् इति
स्तुत्यभिप्रायेण ।
त्यागीत्यभिधीयते ॥ ११ ॥
देहधारी — देहको धारण करे सो देहधारी, इस व्युत्पत्तिके अनुसार शरीरमें आत्माभिमान रखनेवाला देहभृत् कहा जाता है, विवेकी नहीं । क्योंकि ' वेदाविनाशिनम् ' इत्यादि श्लोकोंसे वह ( विवेकी ) कर्तापनके अधिकारसे अलग कर दिया गया है । अत: ( यह अभिप्राय समझना चाहिये कि ) जिस कारण उस देहधारी - अज्ञानीसे समस्त कर्मोंका पूर्णतया त्याग किया जाना सम्भव नहीं है, इसलिये जो तत्त्वज्ञानरहित अधिकारी, नित्यकर्मोंका अनुष्ठान करता हुआ उन कर्मोंके फलका त्यागी है, अर्थात् कर्मफलकी वासनामात्रको छोड़नेवाला है, वह कर्म करनेवाला होनेपर भी स्तुतिके अभिप्रायसे ‘ त्यागी ’ कहा जाता है ।
पृष्ठ 415
पाठ पढ़ें पाठ छिपाएँ
* शांकरभाष्य अध्याय १८ * ४१५ तस्मात् परमार्थदर्शिना एव अदेहभृता सुतरां यह सिद्ध हुआ कि देहात्माभिमानसे रहित देहात्मभावरहितेन अशेषकर्मसन्न्यासः शक्यते परमार्थज्ञानीके द्वारा ही नि: शेषभावसे कर्मसंन्यास कर्तुम् ॥ ११ ॥ किया जा सकता है ॥ ११ ॥
किं पुनः तत् प्रयोजनं यत् सर्वकर्मपरित्यागात् सर्व कर्मोंका त्याग करनेसे जो फल होता है, वह स्याद् इति उच्यते— क्या है? इसपर कहते हैं— अनिष्टमिष्टं मिश्रं च त्रिविधं कर्मणः फलम् । भवत्यत्यागिनां प्रेत्य न तु अनिष्टं नरकतिर्यगादिलक्षणम् इष्टं देवादि-लक्षणं मिश्रम् इष्टानिष्टसंयुक्तं मनुष्यलक्षणं च एवं त्रिविधं त्रिप्रकारं कर्मणो धर्माधर्मलक्षणस्य फलम् । बाह्यानेककारकव्यापारनिष्पन्नं सद् अविद्याकृतम् इन्द्रजालमायोपमं महामोहकरं प्रत्यगात्मोपसर्पि इव फल्गुतया लयम् अदर्शनं गच्छति इति फलम् इति फलनिर्वचनम् । तद् एतद् एवं लक्षणं फलं भवति अत्यागिनाम् अज्ञानां कर्मिणाम् अपरमार्थसन्यासिनां प्रेत्य शरीरपाताद् ऊर्ध्वम् । न तु परमार्थसन्यासिनाम् परमहंसपरिव्राजकानां केवलज्ञाननिष्ठानां क्वचित् । न हि केवलसम्यग्दर्शननिष्ठा अविद्यादि-संसारबीजं न उन्मूलयन्ति कदाचिद् इत्यर्थः ॥ १२ ॥
सन्यासिनां क्वचित् ॥ १२ ॥
अनिष्ट – नरक और पशु - पक्षी आदि योनिरूप इष्ट – - देवयोनिरूप तथा मिश्र - इष्ट और अनिष्टमिश्रित मनुष्ययोनिरूप, इस प्रकार यह पुण्य पापरूप कर्मोंका फल तीन प्रकारका होता है । जो पदार्थ बाह्य कर्ता, कर्म, क्रिया आदि अनेक कारकोंद्वारा निष्पन्न हुआ हो और बाजीगरकी मायाके समान, अविद्याजनित, महामोहकारक हो एवं जीवात्माके आश्रित - सा प्रतीत होता हो और साररहित होनेके कारण तत्काल ही लय - नष्ट हो जाता हो, उसका नाम फल है । यह फल शब्दकी व्याख्या है । ऐसा यह तीन प्रकारका फल, अत्यागियोंको अर्थात् परमार्थसंन्यास न करनेवाले कर्मनिष्ठ अज्ञानियोंको ही, मरनेके पीछे मिलता है । केवल ज्ञाननिष्ठामें स्थित परमहंस परिव्राजक वास्तविक संन्यासियोंको, कभी नहीं मिलता । क्योंकि ( वे ) केवल सम्यग्ज्ञाननिष्ठ पुरुष, संसारके बीजरूप अविद्यादि दोषोंका मूलोच्छेद नहीं करते, ऐसा कभी नहीं हो सकता ॥ १२ ॥
अतः परमार्थदर्शिन एव अशेषकर्मसन्यासित्वं इसलिये क्रिया, कारक और फल आदि आत्मामें अविद्यासे आरोपित होनेके कारण परमार्थदर्शी सम्भवति अविद्याध्यारोपितत्वाद् आत्मनि ( आत्माज्ञानी ) ही सम्पूर्ण कर्मोंका अशेषतः त्यागी क्रियाकारकफलानां न तु अज्ञस्य अधिष्ठानादीनि हो सकता है । कर्म करनेवाले अधिष्ठान ( शरीर )
पृष्ठ 416
पाठ पढ़ें पाठ छिपाएँ
४१६ * श्रीमद्भगवद्गीता * क्रियाकर्तृणि कारकाणि आत्मत्वेन पश्यतः | कर्ता- क्रिया आदि कारणोंको, आत्मभावसे देखनेवाला अशेषकर्मसन्यासः सम्भवति । तद् एतद् उत्तरैः अज्ञानी, सम्पूर्ण कर्मोंका अशेषतः त्याग नहीं कर
श्लोकैः दर्शयति — सकता । यह बात अगले श्लोकसे दिखलाते हैं—
पञ्चेमानि महाबाहो कारणानि निबोध मे ।
साङ्ख्ये कृतान्ते प्रोक्तानि सिद्धये सर्वकर्मणाम् ॥ १३ ॥
पञ्च इमानि वक्ष्यमाणानि हे महाबाहो कारणानि निर्वर्तकानि निबोध मे मम इति । उत्तरत्र चेतः समाधानार्थं वस्तुवैषम्य-प्रदर्शनार्थं च तानि कारणानि ज्ञातव्यतया स्तौति । साङ्ख्ये ज्ञातव्याः पदार्थाः सङ्ख्यायन्ते यस्मिन् शास्त्रे तत् साङ्ख्यं वेदान्तः । कृतान्ते इति तस्य एव विशेषणं कृतम् इति कर्म उच्यते तस्य अन्तः कृतस्य परिसमाप्ति: यत्र स कृतान्तः कर्मान्त इति एतत् । ' यावानर्थं उदपाने ' ' सर्वं कर्माखिलं पार्थ ज्ञाने परिसमाप्यते ' इति आत्मज्ञाने सञ्जाते सर्वकर्मणां निवृत्तिं दर्शयति । अतः तस्मिन् आत्मज्ञानार्थे साङ्ख्ये कृतान्ते वेदान्ते प्रोक्तानि कथितानि सिद्धये निष्पत्त्यर्थं सर्वकर्मणाम् ॥ १३ ॥
हे महाबाहो! इन आगे कहे जानेवाले पाँच कारणोंको अर्थात् कर्मके साधनोंको, तू मुझसे जान । अगले उपदेशमें अर्जुनके चित्तको लगानेके लिये और अधिष्ठानादिके ज्ञानकी कठिनता दिखानेके लिये, उन पाँचों कारणोंको जाननेयोग्य बतलाकर, उनकी स्तुति करते हैं । जिस शास्त्रमें जाननेयोग्य पदार्थोंकी संख्या ( गणना ) की जाय उसका नाम सांख्य अर्थात् वेदान्त है । कृतान्त भी उसीका विशेषण है । ‘ कृत ' कर्मको कहते हैं, जहाँ उसका अन्त अर्थात् जहाँ कर्मोंकी समाप्ति हो जाती है वह ' कृतान्त ' है - यानी कर्मोंका अन्त है । ' यावानर्थ उदपाने ' ' सर्व कर्माखिलं पार्थ ज्ञाने परिसमाप्यते ' इत्यादि वचन भी आत्मज्ञान उत्पन्न होनेपर समस्त कर्मोंकी निवृत्ति दिखलाते हैं । इसलिये ( कहते हैं कि ) उस आत्मज्ञानप्रद कृतान्त - सांख्यमें यानी वेदान्तशास्त्रमें समस्त कर्मोंकी सिद्धिके लिये कहे हुए ( उन पाँच कारणोंको तू मुझसे सुन ) ॥ १३ ॥
कानि तानि इति उच्यते- वे ( पाँच कारण ) कौन - से हैं! सो बतलाते हैं-अधिष्ठानं तथा कर्ता करणं च पृथग्विधम् । विविधाश्च पृथक्चेष्टा दैवं चैवात्र पञ्चमम् ॥ १४ ॥
अधिष्ठानम् इच्छाद्वेषसुखदुःखज्ञानादीनाम् अधिष्ठान – इच्छा - द्वेष, सुख - दुःख और ज्ञान आदिकी अभिव्यक्तिका आश्रय शरीर, कर्ता-अभिव्यक्तेः आश्रयः अधिष्ठानं शरीरम् तथा उपाधिस्वरूप भोक्ता जीव, भिन्न - भिन्न प्रकारके " कारण- शब्दादि विषयोंको ग्रहण करनेवाले कर्ता उपाधिलक्षणो भोक्ता, करणं च श्रोत्रादिकं | श्रोत्रादि अलग - अलग बारह करण, नाना प्रकारकी
पृष्ठ 417
पाठ पढ़ें पाठ छिपाएँ
* शांकरभाष्य अध्याय १८ * ४१७ सङ्ख्यम्, विविधाः च पृथक् चेष्टा वायवीयाः | चेष्टाएँ - श्वास - प्रश्वास आदि अलग - अलग वायुसम्बन्धी प्राणापानाद्याः, दैवं च एव दैवम् एव च अत्र क्रियाएँ और इन चारोंके साथ पाँचवाँ - पाँचकी एतेषु चतुर्षु पञ्चमं पञ्चानां पूरणम् आदित्यादि संख्याको पूर्ण करनेवाला कारण दैव है । अर्थात् चक्षु चक्षुराद्यनुग्राहकम् ॥ १४ ॥ आदि इन्द्रियोंके अनुग्राहक सूर्यादि देव हैं ॥ १४ ॥
शरीरवाङ्मनोभिर्यत्कर्म न्याय्यं वा विपरीतं वा शरीरवाङ्मनोभिः यत् कर्म त्रिभिः एतैः प्रारभते निर्वर्तयति नरो न्याय्यं वा धर्म्यं शास्त्रीयम्, विपरीतं वा अशास्त्रीयम् अधर्म्यम् । यत् च अपि निमिषितचेष्टादि जीवनहेतुः तद् अपि पूर्वकृतधर्माधर्मयोः एव एव कार्यम् कार्यम् इति न्याय्यविपरीतयोः एव ग्रहणेन गृहीतम् । पञ्च एते यथोक्ताः तस्य सर्वस्य एव कर्मणो हेतवः कारणानि । ननु अधिष्ठानादीनि सर्वकर्मणां कारणानि कथम् उच्यते शरीरवाङ्मनोभिः कर्म प्रारभते इति । न एष दोषः, विधिप्रतिषेधलक्षणं सर्वं कर्म शरीरादित्रयप्रधानं तथा दर्शनश्रवणादि च जीवनलक्षणं त्रिधा एव राशीकृतम् उच्यते शरीरादिभिः आरभते इति, फलकाले अपि तत्प्रधानैः भुज्यते इति पञ्चानाम् एव हेतुत्वं न विरुध्यते ॥ १५ ॥
प्रारभते नरः ।
पञ्चैते तस्य हेतवः ॥ १५ ॥
| मन, वाणी और शरीरसे अर्थात् इन तीनोंके द्वारा; मनुष्य जो कुछ न्याययुक्त - धर्ममय - शास्त्रीय अथवा धर्म - विरुद्ध - अशास्त्रीय कर्म करता है, उन सबके ये उपर्युक्त पाँच हेतु यानी कारण हैं । जीवनके लिये जो कुछ आँख खोलने - मूँदने आदिकी भी चेष्टाएँ की जाती हैं, वे भी, पहले किये हुए पुण्य और पापका ही परिणाम हैं । अतः न्याय और विपरीत ( अन्याय ) - के ग्रहणसे ऐसी समस्त चेष्टाओंका भी ग्रहण हो जाता है । पू ० – जब कि अधिष्ठानादि ही समस्त कर्मोंके कारण हैं, तब यह कैसे कहा जाता है कि मन, वाणी और शरीरसे कर्म करता है? - यह दोष नहीं है । विहित और निषेधरूप उ ० सारे कर्म शरीर, वाणी और मन इन्हीं तीनोंकी प्रधानतासे होनेवाले हैं, तथा देखना- सुनना आदि जीवननिमित्तक चेष्टाएँ भी उन्हीं कर्मोंकी अङ्गभूत हैं, इसलिये समस्त कर्मोंको तीन भागोंमें बाँटकर ऐसा कहते हैं कि जो कुछ भी शरीर आदिद्वारा कर्म करता है; ( क्योंकि ) फलभोगके समय भी शरीर आदि प्रधान कारणोंद्वारा ही फल भोगा जाता है । सुतरां उपर्युक्त अधिष्ठानादि पाँच कारणोंकी हेतुता ठीक है, इसमें विरोध नहीं है ॥ १५ ॥
तत्रैवं सति कर्तारमात्मानं केवलं तु यः ।
पश्यत्यकृतबुद्धित्वान्न स स पश्यति दुर्मतिः ॥ १६ ॥
पृष्ठ 418
पाठ पढ़ें पाठ छिपाएँ
४१८ * श्रीमद्भगवद्गीता * तत्र इति प्रकृतेन संबध्यते, एवं सति, एवं यथोक्तैः पञ्चभिः हेतुभिः निर्वर्त्ये सति कर्मणि । * तत्र एवं सति इति दुर्मतित्वस्य हेतुत्वेन संबध्यते । तत्र तेषु आत्मानम् अनन्यत्वेन अविद्यया परिकल्प्य तैः क्रियमाणस्य कर्मणः अहम् एव कर्ता इति कर्तारम् आत्मानं केवलं शुद्धं तु यः पश्यति अविद्वान्, कस्मात्, वेदान्ताचार्योपदेशन्यायैः अकृतबुद्धित्वाद् असंस्कृतबुद्धित्वात् । यः अपि देहादिव्यतिरिक्तात्मवादी अन्यम् आत्मानम् एव केवलं कर्तारं पश्यति असौ अपि अकृतबुद्धिः एव अतः अकृतबुद्धित्वाद् न स पश्यति आत्मनः तत्त्वं कर्मणो वा इत्यर्थः । अतः दुर्मतिः कुत्सिता विपरीता दुष्टा अजस्त्रं जननमरणप्रतिपत्तिहेतुभूता मतिः अस्य इति दुर्मतिः स पश्यन् अपि न पश्यति, यथा तैमिरिकः अनेकं चन्द्रम्, यथा वा अभ्रेषु धावत्सु चन्द्रं धावन्तम्, यथा वा वाहने उपविष्टः अन्येषु धावत्सु आत्मानं धावन्तम् ॥ १६ ॥
' तत्र ' शब्द प्रकरणसे सम्बन्ध जोड़ता है । ऐसा होनेसे, यानी पहले बतलाये हुए पाँच कारणोंद्वारा ही समस्त कर्म सिद्ध होते हैं, इसलिये, जो अज्ञानी पुरुष, वेदान्त और आचार्यके उपदेशद्वारा तथा तर्कद्वारा संस्कृतबुद्धि न होनेके कारण, उन अधिष्ठानादि पाँचों कारणोंके साथ अविद्यासे आत्माकी एकता मानकर, उनके द्वारा किये हुए कर्मोंका ' मैं ही कर्ता हूँ ' इस प्रकार केवल - शुद्ध आत्माको ( उन कर्मोंका ) कर्ता समझता है, ( वह वास्तवमें कुछ भी नहीं समझता ) । तथा आत्माको शरीरादिसे अलग माननेवाला भी, जो शरीरादिसे अलग केवल आत्माको ही कर्ता समझता है, वह भी अकृतबुद्धि ही है । अतः असंस्कृतबुद्धि होनेके कारण वह भी वास्तवमें आत्माका या कर्मका तत्त्व नहीं समझता, यह अभिप्राय है । इसलिये वह दुर्बुद्धि है । जिसकी बुद्धि कुत्सित, विपरीत, दुष्ट और बारम्बार जन्म - मरण देनेमें कारणरूप हो उसे दुर्बुद्धि कहते हैं; ऐसा मनुष्य देखता हुआ भी वास्तवमें नहीं देखता । जैसे तिमिररोगवाला अनेक चन्द्र देखता है, या जैसे बालक दौड़ते हुए बादलोंमें चन्द्रमाको दौड़ता हुआ देखता है, अथवा जैसे ( पालकी आदि ) किसी सवारीपर चढ़ा हुआ मनुष्य दूसरोंके चलनेमें अपना चलना समझता है ( वैसे ही उसका समझना है ) ॥ १६ ॥
कः पुनः सुमतिः यः सम्यक् पश्यति इति तो फिर जो वास्तवमें देखता है ( ऐसा ) सुबुद्धि उच्यते- कौन है? इसपर कहते हैं—
यस्य नाहङ्कृतो भावो बुद्धिर्यस्य न लिप्यते ।
हत्वापि स इमाँल्लोकान्न हन्ति न निबध्यते ॥१७ ॥
* ‘ तत्र एवं सति ' यह वाक्य दुर्मतित्वमें हेतुरूपसे सम्बन्ध रखता है I
पृष्ठ 419
पाठ पढ़ें पाठ छिपाएँ
* शांकरभाष्य अध्याय १८ * ४१ ९ यस्य शास्त्राचार्योपदेशन्यायसंस्कृतात्मनो न भवति अहङ्कृतः अहं कर्ता इति एवं लक्षणो । भावो भावना प्रत्यय एते एव पञ्चाधिष्ठानादयः अविद्यया आत्मनि कल्पिताः सर्वकर्मणां कर्तारो न अहम्, अहं तु तद्व्यापाराणां साक्षिभूतः ‘ अप्राणो ह्यमनाः शुभोऽक्षरात्परतः परः ' ( मु ० उ ० २। १ । २ ) केवलः अविक्रिय इति एवं पश्यति इति एतत् । बुद्धिः अन्तःकरणं यस्य आत्मन उपाधिभूता न लिप्यते न अनुशायिनी भवति इदम् अहम् अकार्षं तेन अहं नरकं गमिष्यामि इति एवं यस्य बुद्धिः न लिप्यते स सुमतिः स पश्यति । हत्वा अपि स इमान् लोकान् सर्वान् प्राणिन इत्यर्थः । न हन्ति हननक्रियां न करोति न निबध्यते न अपि तत्कार्येण अधर्मफलेन सम्बध्यते । ननु हत्वा अपि न हन्ति इति विप्रतिषिद्धम् उच्यते यद्यपि स्तुतिः । न एष दोषः, लौकिकपारमार्थिकदृष्ट्यपेक्षया तदुपपत्तेः । देहाद्यात्मबुद्धया हन्ताहम् इति लौकिकीं दृष्टिम् आश्रित्य हत्वा अपि इति आह, यथादर्शितां पारमार्थिकीं दृष्टिम् आश्रित्य न हन्ति न निबध्यते इति तद् उभयम् उपपद्यते एव । शास्त्र और आचार्यके उपदेशसे तथा न्यायसे जिसका अन्तःकरण भली प्रकार शुद्ध संस्कृत हो गया है, ऐसे जिस पुरुषके अन्तःकरणमें ‘ मैं कर्ता हूँ ’ इस प्रकारकी भावना – प्रतीति नहीं होती, जो ऐसा समझता है कि ' अविद्यासे आत्मामें अध्यारोपित, ये अधिष्ठानादि पाँच हेतु ही समस्त कर्मोंके कर्ता हैं, मैं | नहीं हूँ, मैं तो केवल उनके व्यापारोंका साक्षीमात्र ' प्राणोंसे रहित, मनसे रहित, शुद्ध, श्रेष्ठ अक्षरसे भी पर ' केवल और अक्रिय आत्मस्वरूप हूँ । ' तथा जिसकी बुद्धि यानी आत्माका उपाधिस्वरूप अन्तःकरण, लिप्त नहीं होता - अनुताप नहीं करता, यानी ' मैंने अमुक कार्य किया है उससे मुझे नरकमें जाना पड़ेगा ' इस प्रकार जिसकी बुद्धि लिप्त नहीं होती; वह सुबुद्धि है; वही वास्तवमें देखता है । ऐसा ज्ञानी इन समस्त लोकोंको अर्थात् सब प्राणियोंको मारकर भी ( वास्तवमें ) नहीं मारता अर्थात् हननक्रिया नहीं करता और उसके परिणामसे अर्थात् पापके फलसे भी नहीं बँधता । पू ० — यद्यपि यह ( ज्ञानकी ) स्तुति है, तो भी यह कहना सर्वथा विपरीत है कि ' मारकर भी नहीं मारता । ' उ ० — यह दोष नहीं है, क्योंकि लौकिक और पारमार्थिक इन दो दृष्टियोंकी अपेक्षासे ऐसा कहना बन सकता है । शरीर आदिमें आत्मबुद्धि करके ' मैं मारनेवाला हूँ ' ऐसा माननेवाले लौकिक मनुष्योंकी दृष्टिका आश्रय लेकर ' मारकर भी ' यह कहा है और पूर्वोक्त पारमार्थिक दृष्टिका आश्रय लेकर ' न मारता है और न बँधता है ' यह कहा है । इस प्रकार ये दोनों कथन बन सकते हैं ।
पृष्ठ 420
पाठ पढ़ें पाठ छिपाएँ
४२० * श्रीमद्भगवद्गीता * ननु अधिष्ठानादिभिः सम्भूय करोति एव आत्मा ‘ कर्तारमात्मानं केवलं तु ' इति केवल-शब्दप्रयोगात् । न एष दोषः आत्मनः अविक्रियस्वभावत्वे अधिष्ठानादिभिः संहतत्वानुपपत्तेः । विक्रियावतो हि अन्यैः संहननं सम्भवति संहत्य वा कर्तृत्वं स्यात् । न तु अविक्रियस्य आत्मनः केनचित् संहननम् अस्ति इति न सम्भूय कर्तृत्वम् उपपद्यते । अतः केवलत्वम् आत्मनः स्वाभाविकम् इति केवलशब्दः अनुवादमात्रम् । अविक्रियत्वं च आत्मनः श्रुतिस्मृतिन्याय-प्रसिद्धम्।‘अविकार्योऽयमुच्यते, ' ' गुणैरेव कर्माणि क्रियन्ते ', ' शरीरस्थोऽपि न करोति ' इत्यादि असकृद् उपपादितं गीतासु एव तावत् । श्रुतिषु च ‘ ध्यायतीव ' ‘ लेलायतीव ' ( छा ० उ ० ७ । ६ । १ ) इति एवम् आद्यासु । न्यायतः च निरवयवम् अपरतन्त्रम् अविक्रियम् आत्मतत्त्वम् इति राजमार्गः । विक्रियावत्त्वाभ्युपगमे अपि आत्मनः स्वकीया एव विक्रिया स्वस्य भवितुम् अर्हति । न अधिष्ठानादीनां कर्माणि । आत्मकर्तृकाणि स्युः । न हि परस्य कर्म परेण अकृतम् आगन्तुम् अर्हति । यत् तु अविद्यया गमितं न तत् तस्य । पू ० – ' कर्तारमात्मानं केवलं तु ' इस कथनमें केवल - शब्दका प्रयोग होनेसे यह पाया जाता है कि आत्मा ( अकेला कर्म नहीं करता, पर ) अधिष्ठान आदि अन्य हेतुओंके साथ सम्मिलित होकर निःसंदेह कर्म करता है । उ ० — यह दोष नहीं है, क्योंकि अविक्रिय-स्वभाववाला होनेके कारण, आत्माका अधिष्ठानादिसे संयुक्त होना नहीं बन सकता । विकारवान् वस्तुका ही अन्य पदार्थोंके साथ संघात हो सकता है और विकारी पदार्थ ही संहत होकर कर्ता बन सकता है । निर्विकार आत्माका, तो किसीके साथ संयोग हो सकता है और न संयुक्त होकर उसका कर्तृत्व ही बन सकता है । इसलिये ( यह समझना चाहिये कि ) आत्माका केवलत्व स्वाभाविक है, अतः यहाँ ' केवल ' शब्दका अनुवादमात्र किया गया है । आत्माका अविक्रियत्व श्रुति स्मृति और न्यायसे प्रसिद्ध है । गीतामें भी ' यह विकाररहित कहलाता है ' ' सब कर्म गुणोंसे ही किये जाते हैं ' ' आत्मा शरीरमें स्थित हुआ भी नहीं करता ' इत्यादि वाक्योंद्वारा अनेक बार प्रतिपादित है और ' मानो ध्यान करता है ' मानो चेष्टा करता है ' इस प्रकारकी श्रुतियोंमें भी प्रतिपादित है । तथा न्यायसे भी यही सिद्ध होता है, क्योंकि आत्मतत्त्व अवयवरहित, स्वतन्त्र और विकाररहित है । ऐसा मानना ही राजमार्ग है । यदि आत्माको विकारवान् मानें तो भी इसका स्वकीय विकार ही अपना हो सकता है । अधिष्ठानादिके किये हुए कर्म आत्मकर्तृक नहीं हो सकते; क्योंकि अन्यके कर्मोंको बिना किये ही अन्यके पल्ले बाँध देना उचित नहीं है । जो अविद्यासे आरोपित किये जाते हैं, वे वास्तवमें उसके नहीं होते ।