श्रीगणेशाय नमः।
श्रीमद्भगवद्गीता शाङ्करभाष्य हिन्दी अनुवादसहित — पृष्ठ 431–440
श्रीमद्भगवद्गीता शाङ्करभाष्य हिन्दी अनुवादसहित · Gita Press, Gorakhpur · पृष्ठ 431–440
पृष्ठ 431
पाठ पढ़ें पाठ छिपाएँ
* शांकरभाष्य यया स्वप्नं निद्रां भयं त्रासं शोकं विषादम् अवसादं विषण्णतां मदं विषयसेवाम् आत्मनो बहु मन्यमानो मत्त इव मदम् एव च मनसि नित्यम् एव कर्तव्यरूपतया कुर्वन् न विमुञ्चति । धारयति एव दुर्मेधाः कुत्सितमेधाः पुरुषो यः तस्य धृतिः या सा तामसी मता ॥ ३५ ॥
अध्याय १८ * ४३१ जिस धृति द्वारा मनुष्य स्वप्न – निद्रा, भय — त्रास, शोक – दुःख और मदको नहीं छोड़ता । अर्थात् विषय - सेवनको ही अपने लिये बहुत बड़ा पुरुषार्थ मानकर उन्मत्तकी भाँति मदको ही मनमें सदा कर्तव्यरूपसे समझता हुआ जो कुत्सित बुद्धिवाला मनुष्य इन सबको नहीं छोड़ता । यानी धारण ही किये रहता है । उसकी जो धृति है, वह तामसी मानी गयी है ॥ ३५ ॥
गुणभेदेन क्रियाणां कारकाणां च त्रिधा गुण - भेदके अनुसार क्रियाओं और कारकोंके भेद उक्तः, अथ इदानीं फलस्य च सुखस्य तीन - तीन प्रकारके भेद कहे; अब फलस्वरूप सुखके त्रिधा भेद उच्यते- तीन तरहके भेद कहे जाते हैं—
सुखं त्विदानीं त्रिविधं शृणु मे भरतर्षभ ।
अभ्यासाद्रमते यत्र दुःखान्तं च निगच्छति ॥ ३६ ॥
सुखं तु इदानीं त्रिविधं शृणु समाधानं कुरु इति एतद् मे भरतर्षभ । अभ्यासात् परिचयाद् आवृत्ते रमते रतिं प्रतिपद्यते यत्र यस्मिन् सुखानुभवे दुःखान्तं च दुःखावसानं दुःखोपशमं च निगच्छति निश्चयेन प्राप्नोति ॥ ३६ ॥
हे भरतर्षभ! अब तू मुझसे तीन तरहके सुखको भी सुन, अर्थात् सुननेके लिये चित्तको समाहित कर । जिस सुखमें मनुष्य अभ्याससे रमता है अर्थात् जिस सुखके अनुभवमें बारम्बार आवृत्ति करनेसे मनुष्यका प्रेम हुआ करता है और जहाँ मनुष्य ( अपने ) दुःखोंका अन्त पाता है अर्थात् जहाँ उसके सारे दुःखोंकी निःसन्देह निवृत्ति हो जाया करती है ॥ ३६ ॥
यत्तदग्रे विषमिव परिणामेऽमृतोपमम् ।
तत्सुखं सात्त्विकं प्रोक्तमात्मबुद्धिप्रसादजम् ॥ ३७ ॥
यत् तत् सुखम् अग्रे पूर्वं प्रथमसन्निपाते जो ऐसा सुख है, वह पहले - पहल – ज्ञान, ज्ञानवैराग्यध्यानसमाध्यारम्भे अत्यन्तायास- | वैराग्य, ध्यान और समाधिके आरम्भकालमें, अत्यन्त पूर्वकत्वाद् विषम् इव दुःखात्मकं भवति, श्रम - साध्य होनेके कारण, विषके सदृश – दुःखात्मक परिणामे ज्ञानवैराग्यादिपरिपाकजं सुखम् होता है । परंतु परिणाममें वह ज्ञान - वैराग्यादिके अमृतोपमम् । परिपाकसे उत्पन्न हुआ सुख अमृतके समान है ।
पृष्ठ 432
पाठ पढ़ें पाठ छिपाएँ
४३२ * श्रीमद्भगवद्गीता * तत् सुखं सात्त्विकं प्रोक्तं विद्वद्भिः आत्मनो बुद्धिः आत्मबुद्धिः आत्मबुद्धेः प्रसादो नैर्मल्यं सलिलवत् स्वच्छता ततो जातम् आत्म-बुद्धिप्रसादजम् आत्मविषया वा आत्मावलम्बना वा बुद्धिः आत्मबुद्धिः तत्प्रसादप्रकर्षाद् वा जातम् इति एतत् तस्मात् सात्त्विकं तत् ॥ ३७ ॥ ।
वह आत्मबुद्धिके प्रसादसे उत्पन्न हुआ सुख विद्वानोंद्वारा सात्त्विक बतलाया गया है । अपनी बुद्धिका नाम आत्मबुद्धि है, उसका जो जलकी भाँति स्वच्छ निर्मल हो जाना है, वह आत्मबुद्धिप्रसाद है, उससे उत्पन्न हुआ सुख आत्मबुद्धिप्रसादजन्य सुख है । अथवा, आत्मविषयक या आत्माको अवलम्बन करनेवाली बुद्धिका नाम आत्मबुद्धि है, उसके प्रसादकी अधिकतासे उत्पन्न सुख आत्मबुद्धिप्रसादसे उत्पन्न है, इसीलिये वह सात्त्विक है ॥ ३७ ॥
विषयेन्द्रियसंयोगाद्यत्तदग्रेऽमृतोपमम् ।
परिणामे विषमिव तत्सुखं राजसं स्मृतम् ॥३८ ॥
विषयेन्द्रियसंयोगाद् यत् तत् सुखं जायते अग्रे प्रथमक्षणे अमृतोपमम् अमृतसमं परिणामे विषम् इव बलवीर्यरूपप्रज्ञामेधाधनोत्साहहानि-हेतुत्वाद् अधर्मतज्जनितनरकादिहेतुत्वात् च परिणामे तदुपभोगविपरिणामान्ते विषम् इव तत् सुखं राजसं स्मृतम् ॥ ३८ ॥
जो सुख विषय और इन्द्रियोंके संयोगसे उत्पन्न होता है, वह पहले - प्रथम क्षणमें, अमृतके सदृश होता है, परंतु परिणाममें विषके समान है । अभिप्राय यह है कि बल, वीर्य, रूप, बुद्धि, मेधा, धन और उत्साहकी हानिका कारण होनेसे, तथा अधर्म और उससे उत्पन्न नरकादिका हेतु होनेसे, वह परिणाममें— अपने उपभोगका अन्त होनेके पश्चात् विषके सदृश होता है; अतः ऐसा सुख राजस माना गया है ॥ ३८ ॥
यदग्रे चानुबन्धे च सुखं मोहनमात्मनः । निद्रालस्यप्रमादोत्थं यद् अग्रे च अनुबन्धे च अवसानोत्तरकाले सुखं मोहनं मोहकरम् आत्मनो निद्रालस्यप्रमादोत्थं निद्रा च आलस्यं च प्रमादः च इति एतेभ्यः समुत्तिष्ठति इति निद्रालस्यप्रमादोत्थं तत् तामसम् उदाहृतम् ॥ ३ ९ ॥ तत्तामसमुदाहृतम् ॥३ ९ ॥ जो सुख आरम्भमें और परिणाममें भी अर्थात् उपभोगके पीछे भी आत्माको मोहित करनेवाला होता है तथा निद्रा, आलस्य और प्रमादसे उत्पन्न हुआ है, अर्थात् जो निद्रा, आलस्य और प्रमाद— इन तीनोंसे उत्पन्न होता है, वह सुख तामस कहा गया है ॥३ ९ ॥
पृष्ठ 433
पाठ पढ़ें पाठ छिपाएँ
* शांकरभाष्य अध्याय १८ * ४३३ अथ इदानीं प्रकरणोपसंहारार्थः श्लोक इसके उपरान्त अब प्रकरणका उपसंहार करनेवाला आरभ्यते- श्लोक कहा जाता है—
न तदस्ति पृथिव्यां वा दिवि देवेषु वा पुनः ।
सत्त्वं प्रकृतिजैर्मुक्तं यदेभिः स्यात्त्रिभिर्गुणैः ॥ ४० ॥
न तद् अस्ति तद् न अस्ति पृथिव्यां वा ऐसा कोई सत्त्व अर्थात् मनुष्यादि प्राणी या अन्य मनुष्यादि सत्त्वं प्राणिजातम् अन्यद् वा कोई भी प्राणरहित वस्तुमात्र पृथिवीमें, स्वर्गमें अथवा अप्राणिजातं दिवि देवेषु वा पुनः सत्त्वं प्रकृतिजै: देवताओंमें भी नहीं है, जो कि इन प्रकृतिसे उत्पन्न प्रकृतितो जातैः एभिः त्रिभिः गुणैः सत्त्वादिभिः हुए सत्त्वादि तीनों गुणोंसे मुक्त अर्थात् रहित हो । मुक्तं परित्यक्तं यत् स्याद् भवेद् न तद् अस्ति ' ऐसा कोई नहीं है ' इस पूर्वके पदसे इस वाक्यका इति पूर्वेण सम्बन्धः ॥ ४० ॥ सम्बन्ध है ॥ ४० ॥
सर्वः संसारः क्रियाकारकफललक्षणः सत्त्व-रजस्तमोगुणात्मकः अविद्यापरिकल्पितः समूलः अनर्थ उक्तो वृक्षरूपकल्पनया च ' ऊर्ध्वमूलम् ' इत्यादिना । तं च ‘ असङ्गशस्त्रेण दृढेन छित्त्वा ततः पदं तत् परिमार्गितव्यम् ' इति च उक्तम् । तत्र च सर्वस्य त्रिगुणात्मकत्वात् संसार-कारणनिवृत्त्यनुपपत्तौ प्राप्तायां यथा तन्निवृत्तिः स्यात् तथा वक्तव्यम् । सर्वः च गीताशास्त्रार्थ उपसंहर्तव्य एतावान् एव च सर्वो वेदस्मृत्यर्थः पुरुषार्थम् इच्छद्भिः अनुष्ठेय इति एवम् अर्थं च ब्राह्मण-क्षत्रियविशाम् इत्यादिः आरभ्यते-क्रिया, कारक और फल ही जिसका स्वरूप है, ऐसा यह सारा संसार सत्त्व, रज और तम – - इन तीनों गुणोंका ही विस्तार है, अविद्यासे कल्पित है और अनर्थरूप है, ( पंद्रहवें अध्यायमें ) वृक्षरूपकी कल्पना करके ' ऊर्ध्वमूलम् ' इत्यादि वाक्योंद्वारा मूलसहित इसका वर्णन किया गया है तथा यह भी कहा है कि ' उसको दृढ़ असंगशस्त्र-द्वारा छेदन करके उसके पश्चात् उस परम पदको खोजना चाहिये । ' उसमें यह शङ्का होती है कि तब तो सब कुछ तीनों गुणोंका ही कार्य होनेसे संसारके कारणकी निवृत्ति नहीं हो सकती । इसलिये जिस उपायसे उसकी निवृत्ति हो, वह बतलाना चाहिये । तथा सम्पूर्ण गीताशास्त्रका इस प्रकार उपसंहार भी किया जाना चाहिये कि ' परम पुरुषार्थकी सिद्धि चाहनेवालोंके द्वारा अनुष्ठान किये जाने-योग्य यह इतना ही समस्त वेद और स्मृतियोंका अभिप्राय है ' अतः इस अभिप्रायसे ये ' ब्राह्मण-क्षत्रियविशाम् ' इत्यादि श्लोक आरम्भ किये जाते हैं- —
पृष्ठ 434
पाठ पढ़ें पाठ छिपाएँ
४३४ * श्रीमद्भगवद्गीता * ब्राह्मणक्षत्रियविशां शूद्राणां च परन्तप । कर्माणि प्रविभक्तानि ब्राह्मणाः च क्षत्रियाः च विशः च ब्राह्मणक्षत्रियविशः तेषां ब्राह्मणक्षत्रियविशां शूद्राणां च शूद्राणाम् असमासकरणम् एकजातित्वे सति वेदे अनधिकारात्, हे परन्तप कर्माणि प्रविभक्तानि इतरेतरविभागेन व्यवस्थापितानि । केन, स्वभावप्रभवैः गुणैः स्वभाव ईश्वरस्य प्रकृतिः त्रिगुणात्मिका माया सा प्रभवो येषां गुणानां ते स्वभावप्रभवाः तैः शमादीनि कर्माणि प्रविभक्तानि ब्राह्मणादीनाम् । अथवा ब्राह्मणस्वभावस्य सत्त्वगुणः प्रभवः कारणम्, तथा क्षत्रियस्वभावस्य सत्त्वोपसर्जनं I रजः प्रभवः, वैश्यस्वभावस्य तम - उपसर्जनं रजः प्रभवः, शूद्रस्वभावस्य रज - उपसर्जनं तमः प्रभवः प्रशान्त्यैश्वर्येहामूढतास्वभावदर्शनात् चतुर्णाम् । अथवा जन्मान्तरकृतसंस्कारः प्राणिनां वर्तमानजन्मनि स्वकार्याभिमुखत्वेन अभिव्यक्तः स्वभावः स प्रभवो येषां गुणानां ते स्वभावप्रभवा गुणाः । गुणप्रादुर्भावस्य निष्कारणत्वानुपपत्तेः
स्वभावः कारणम् इति कारणविशेषोपादानम् ।
स्वभावप्रभवैर्गुणैः ॥ ४१ ॥
हे परन्तप! ब्राह्मण, क्षत्रिय और वैश्य – इन तीनोंके और शूद्रोंके भी कर्म विभक्त किये हुए हैं अर्थात् परस्पर विभागपूर्वक निश्चित किये हुए हैं । ब्राह्मणादिके साथ शूद्रोंको मिलाकर— समास करके न कहनेका अभिप्राय यह है कि शूद्र द्विज न होनेके कारण वेद पठनमें उनका अधिकार नहीं है । किसके द्वारा विभक्त किये गये हैं? स्वभावसे उत्पन्न हुए गुणोंके द्वारा । स्वभाव यानी ईश्वरकी प्रकृति - त्रिगुणात्मिका माया, वह माया जिन गुणोंके प्रभवका यानी उत्पत्तिका कारण है, ऐसे स्वभावप्रभव गुणोंके द्वारा ब्राह्मणादिके शम आदि कर्म विभक्त किये गये हैं । अथवा यों समझो कि ब्राह्मणस्वभावका कारण सत्त्वगुण है, वैसे ही क्षत्रियस्वभावका कारण सत्त्वमिश्रित रजोगुण है, वैश्यस्वभावका कारण तमोमिश्रित रजोगुण है और शूद्रस्वभावका कारण रजोमिश्रित तमोगुण है । क्योंकि उपर्युक्त चारों वर्णोंमें ( गुणोंके अनुसार ) क्रमसे शान्ति, ऐश्वर्य, चेष्टा और मूढ़ता – ये अलग - अलग स्वभाव देखे जाते हैं । अथवा यों समझो कि प्राणियोंके जन्मान्तरमें किये हुए कर्मोंके संस्कार, जो वर्तमान जन्ममें अपने कार्यके अभिमुख होकर व्यक्त हुए हैं, उनका नाम स्वभाव है । ऐसा स्वभाव जिन गुणोंको उत्पत्तिका कारण है, वे स्वभावप्रभव गुण हैं । गुणों का प्रादुर्भाव बिनाकारणके नहीं बन सकता । इसलिये ' स्वभाव उनकी उत्पत्तिका कारण है ' यह कहकर कारणविशेषका प्रतिपादन किया गया है ।
पृष्ठ 435
पाठ पढ़ें पाठ छिपाएँ
* शांकरभाष्य अध्याय १८ * ४३५ एवं स्वभावप्रभवैः प्रकृतिप्रभवैः सत्त्वरज-स्तमोभिः गुणैः स्वकार्यानुरूपेण शमादीनि कर्माणि प्रविभक्तानि । ननु शास्त्रप्रविभक्तानि शास्त्रेण विहितानि ब्राह्मणादीनां शमादीनि कर्माणि कथम् उच्यते सत्त्वादिगुणप्रविभक्तानि इति । न एष दोष:, शास्त्रेण अपि ब्राह्मणादीनां सत्त्वादिगुणविशेषापेक्षया एव शमादीनि कर्माणि प्रविभक्तानि न गुणानपेक्षया एव इति शास्त्रप्रविभक्तानि अपि कर्माणि गुण-प्रविभक्तानि इति उच्यन्ते ॥ ४१ ॥
इस प्रकार स्वभावसे उत्पन्न हुए अर्थात् प्रकृतिसे उत्पन्न हुए सत्त्व, रज और तम - इन तीनों गुणोंद्वारा अपने - अपने कार्यके अनुरूप शमादि कर्म विभक्त किये गये हैं । पू ० – ब्राह्मणादि वर्णोंके शम आदि कर्म तो शास्त्रद्वारा विभक्त हैं, अर्थात् शास्त्रद्वारा निश्चित किये गये हैं; फिर यह कैसे कहा जाता है कि सत्त्व आदि तीनों गुणोंद्वारा विभक्त किये गये हैं? उ ० — यह दोष नहीं है, क्योंकि शास्त्रद्वारा भी ब्राह्मणादिके शमादि कर्म सत्त्वादि गुण - भेदोंकी अपेक्षासे ही विभक्त किये गये हैं, बिना गुणोंकी अपेक्षासे नहीं । अतः शास्त्रद्वारा विभक्त किये हुए भी कर्म गुणोंद्वारा विभक्त किये गये हैं, ऐसा कहा जाता है ॥ ४१ ॥
कानि पुनः तानि कर्माणि इति उच्यन्ते – | वे कर्म कौन - से हैं? यह बतलाया जाता है—
शमो दमस्तपः शौचं क्षान्तिरार्जवमेव च ।
ज्ञानं विज्ञानमास्तिक्यं ब्रह्मकर्म स्वभावजम् ॥ ४२ ॥
शमो दमः च यथाव्याख्यातार्थौ, तपो यथोक्तं शारीरादि, शौचं व्याख्यातम्, क्षान्तिः क्षमा, आर्जवम् ऋजुता एव च ज्ञानं विज्ञानम्, आस्तिक्यम् अस्तिभावः श्रद्दधानता आगमार्थेषु ब्रह्मकर्म ब्राह्मणजातेः कर्म ब्रह्मकर्म स्वभावजम् । यद् उक्तम् ‘ स्वभावप्रभवैः गुणैः प्रविभक्तानि ' इति तद् एव उक्तं स्वभावजम् इति ॥ ४२ ॥
जिनके अर्थकी व्याख्या पहले की जा चुकी है वे शम और दम तथा पहले कहा हुआ शारीरिकादि-भेदसे तीन प्रकारका तप एवं पूर्वोक्त ( दो प्रकारका ) शौच, क्षान्ति - क्षमा, आर्जव - अन्तःकरणकी सरलता तथा ज्ञान, विज्ञान और आस्तिकता अर्थात् शास्त्रके वचनोंमें श्रद्धा - विश्वास - – ये सब ब्राह्मणके स्वाभाविक कर्म हैं अर्थात् ब्राह्मणजातिके कर्म हैं । जो बात ' स्वभावजन्य गुणोंसे कर्म विभक्त किये गये हैं ' इस वाक्यसे कही थी, वही यहाँ ' स्वभावजम् ' पदसे कही गयी है ॥ ४२ ॥
शौर्यं तेजो धृतिर्दाक्ष्यं युद्धे चाप्यपलायनम् ।
दानमीश्वरभावश्च क्षत्रकर्म स्वभावजम् ॥ ४३ ॥
पृष्ठ 436
पाठ पढ़ें पाठ छिपाएँ
४३६ * श्रीमद्भगवद्गीता * शौर्यं शूरस्य भावः । तेजः प्रागल्भ्यम् । धृतिः धारणं सर्वावस्थासु अनवसादो भवति यया धृत्या उत्तम्भितस्य । दाक्ष्यं दक्षस्य भावः सहसा प्रत्युत्पन्नेषु कार्येषु अव्यामोहेन प्रवृत्तिः । युद्धे च अपि अपलायनम् अपराङ्मुखीभावः शत्रुभ्यः । दानं देयेषु मुक्तहस्तता । ईश्वरभावः च ईश्वरस्य भावः प्रभुशक्तिप्रकटीकरणम् ईशितव्यान् प्रति । क्षत्रकर्म क्षत्रियजातेः विहितं कर्म क्षत्रकर्म स्वभावजम् ॥ ४३ ॥
शौर्य — शूरवीरता, तेज—– दूसरोंसे न दबनेका स्वभाव, धृति - धारणाशक्ति, जिस शक्तिसे उत्साहित हुए मनुष्यका सभी अवस्थाओंमें अनवसाद ( नाश या शोकका अभाव ) होता है, दक्षता - सहसा प्राप्त हुए बहुत - से कार्योंमें बिना घबड़ाहटके प्रवृत्त होनेका स्वभाव तथा युद्धमें न भागना – शत्रुको पीठ न दिखानेका भाव । दान – देनेयोग्य पदार्थोंको खुले हाथ देनेका स्वभाव और ईश्वरभाव यानी जिनका शासन करना है, उनके प्रति प्रभुत्व प्रकट करना । ये सब क्षत्रियोंके कर्म अर्थात् क्षत्रियजातिके लिये विहित उनके स्वाभाविक कर्म हैं ॥ ४३ ॥
कृषिगौरक्ष्यवाणिज्यं वैश्यकर्म स्वभावजम् ।
परिचर्यात्मकं कर्म शूद्रस्यापि स्वभावजम् ॥४४ ॥
कृषिगौरक्ष्यवाणिज्यं कृषिः च गौरक्ष्यं च वाणिज्यं च कृषिगौरक्ष्यवाणिज्यं कृषिः भूमेः विलेखनं गौरक्ष्यं गा रक्षति इति गोरक्षः तद्भावो गौरक्ष्यं पाशुपाल्यं वाणिज्यं वणिक्कर्म क्रयविक्रयादिलक्षणं वैश्यकर्म वैश्यजातेः कर्म वैश्यकर्म स्वभावजम् । परिचर्यात्मकं शुश्रूषास्वभावं कर्म शूद्रस्य अपि स्वभावजम् ॥ ४४ ॥
कृषि, गोरक्षा और वाणिज्य - भूमिमें हल चलानेका नाम ' कृषि ' है, गौओंकी रक्षा करनेवाला ' गोरक्ष ' है, उसका भाव ' गौरक्ष्य ' यानी पशुओंको पालना है तथा क्रय - विक्रयरूप वणिक् कर्मका नाम ' वाणिज्य ' है- ये तीनों वैश्यकर्म हैं अर्थात् वैश्यजातिके स्वाभाविक कर्म हैं वैसे ही शूद्रका भी परिचर्यात्मक अर्थात् सेवारूप कर्म स्वाभाविक है ॥ ४४ ॥
एतेषां जातिविहितानां कर्मणां सम्य-गनुष्ठितानां स्वर्गप्राप्तिः फलं स्वभावतः । ' वर्णा आश्रमाश्च स्वकर्मनिष्ठाः प्रेत्य कर्मफल-मनुभूय ततः शेषेण विशिष्टदेशजातिकुलधर्मायु: -श्रुतवृत्तवित्तसुखमेधसो जन्म प्रतिपद्यन्ते ' ( आ ० स्मृ ० २। २। २। ३ ) इत्यादिस्मृतिभ्यः पुराणे च वर्णिनाम् आश्रमिणां च लोकफलभेद-विशेषस्मरणात् । जातिके उद्देश्यसे कहे हुए इन कर्मोंका भली प्रकार अनुष्ठान किये जानेपर स्वर्गकी प्राप्तिरूप स्वाभाविक फल होता है । क्योंकि ‘ अपने कर्मोंमें तत्पर हुए वर्णाश्रमावलम्बी मरकर, परलोकमें कर्मोंका फल भोगकर, बचे हुए कर्मफलके अनुसार श्रेष्ठ देश, काल, जाति, कुल, धर्म, आयु, विद्या, आचार, धन, सुख और मेधा आदिसे युक्त, जन्म ग्रहण करते हैं ' इत्यादि स्मृति– वचन हैं और पुराणमें भी वर्णाश्रमियोंके लिये अलग-अलग लोकप्राप्तिरूप फलभेद बतलाया गया है ।
पृष्ठ 437
पाठ पढ़ें पाठ छिपाएँ
* शांकरभाष्य अध्याय १८ * ४३७ कारणान्तरात् तु इदं वक्ष्यमाणं फलम् — परंतु दूसरे कारणसे ( उनका प्रकारान्तरसे अनुष्ठान करनेपर ) यह अब बतलाया जानेवाला फल होता है-स्वे स्वे कर्मण्यभिरतः संसिद्धिं लभते नरः । स्वकर्मनिरतः सिद्धिं यथा विन्दति तच्छृणु ॥ ४५ ॥
स्वे स्वे यथोक्तलक्षणभेदे कर्मणि अभिरत: तत्परः संसिद्धिं स्वकर्मानुष्ठानाद् अशुद्धिक्षये सति कायेन्द्रियाणां ज्ञाननिष्ठायोग्यतालक्षणां लभते प्राप्नोति नरः अधिकृतः पुरुषः । किं स्वकर्मानुष्ठानत एव साक्षात् संसिद्धिः । न, कथं तर्हि स्वकर्मनिरतः सिद्धिं यथा येन प्रकारेण विन्दति तत् शृणु ॥ ४५ ॥
कर्माधिकारी मनुष्य, उक्त लक्षणोंवाले अपने-अपने कर्मोंमें अभिरत – - तत्पर हुआ, संसिद्धि लाभ करता है अर्थात् अपने कर्मोंका अनुष्ठान करनेसे अशुद्धिका क्षय होनेपर, शरीर और इन्द्रियोंकी ज्ञाननिष्ठाकी योग्यतारूप सिद्धि प्राप्त कर लेता है । तो क्या अपने कर्मोंका अनुष्ठान करनेसे ही साक्षात् संसिद्धि मिल जाती है? नहीं । तो किस तरह मिलती है? अपने कर्मोंमें तत्पर हुआ मनुष्य, जिस प्रकार सिद्धि लाभ करता है, वह तू सुन ॥ ४५ ॥
यतः प्रवृत्तिर्भूतानां येन सर्वमिदं ततम् ।
स्वकर्मणा तमभ्यर्च्य सिद्धिं विन्दति मानवः ॥ ४६ ॥
यतो यस्मात् प्रवृत्तिः उत्पत्तिः चेष्टा वा यस्माद् अन्तर्यामिण ईश्वरात् भूतानां प्राणिनां स्याद् येन ईश्वरेण सर्वम् इदं जगत् ततं व्याप्तम्, स्वकर्मणा पूर्वोक्तेन प्रतिवर्णं तम् ईश्वरम् अभ्यर्च्य पूजयित्वा आराध्य केवलं ज्ञाननिष्ठायोग्यतालक्षणां सिद्धिं विन्दति मानवो मनुष्यः ॥ ४६ ॥
जिस अन्तर्यामी ईश्वरसे समस्त प्राणियोंकी प्रवृत्ति यानी उत्पत्ति या चेष्टा होती है और जिस ईश्वरसे यह सारा जगत् व्याप्त है, उस ईश्वरका प्रत्येक वर्णके लिये पहले बतलाये हुए अपने कर्मोंद्वारा पूजकर - उसकी आराधना करके मनुष्य केवल ज्ञाननिष्ठाकी योग्यतारूप सिद्धि प्राप्त कर लेता है ॥ ४६ ॥
यत एवम् अतः- ऐसा होनेके कारण—
श्रेयान्स्वधर्मो विगुणः परधर्मात्स्वनुष्ठितात् ।
स्वभावनियतं कर्म कुर्वन्नाप्नोति किल्बिषम् ॥ ४७ ॥
पृष्ठ 438
पाठ पढ़ें पाठ छिपाएँ
४३८ * श्रीमद्भगवद्गीता * श्रेयान् प्रशस्यतरः स्वो धर्मः स्वधर्मो विगुणः अपि इति अपिशब्दो द्रष्टव्यः, * परधर्मात् स्वनुष्ठितात् स्वभावनियतं स्वभावेन नियतम्, यद् उक्तम् ‘ स्वभावजम् ' इति तद् एव उक्तं स्वभावनियतम् इति, यथा विषजातस्य इव कृमेः विषं न दोषकरं तथा स्वभावनियतं कर्म कुर्वन् न आप्नोति किल्बिषं पापम् ॥ ४७ ॥
अपना गुणरहित भी धर्म, दूसरेके भली प्रकार अनुष्ठान किये हुए धर्मसे श्रेष्ठतर है । जैसे विषमें उत्पन्न हुए कीड़ेके लिये विष दोषकारक नहीं होता, उसी प्रकार स्वभावसे नियत किये हुए कर्मोंको करता हुआ मनुष्य पापको प्राप्त नहीं होता । जो बात पहले ' स्वभावजम् ' इस पदसे कही थी, वही यहाँ ' स्वभावनियतम् ' इस पदसे कही गयी है । स्वभावसे नियत कर्मका नाम स्वभावनियत है ॥ ४७ ॥
स्वभावनियतं कर्म कुर्वाणो विषजात इव उपर्युक्त श्लोकमें यह बात कही कि स्वभावनियत कृमि: किल्बिषं न आप्नोति इति उक्तम् । कर्मोंको करनेवाला मनुष्य, विषमें जन्मे हुए कीड़े की परधर्मः च भयावह इति । अनात्मज्ञः च न भाँति पापको प्राप्त नहीं होता, तथा ( तीसरे अध्यायमें ) यह भी कहा है कि दूसरेका धर्म भयावह है और ' कोई हि कश्चित् क्षणम् अपि अकर्मकृत् तिष्ठति भी अज्ञानी बिना कर्म किये क्षणभर भी नहीं रह इति, अतः - - सकता । ' इसलिये— सहजं कर्म कौन्तेय सदोषमपि न त्यजेत् । सर्वारम्भा हि दोषेण सहजं सह जन्मना एव उत्पन्नं सहजं किं तत् कर्म कौन्तेय सदोषम् अपि त्रिगुणत्वाद् न त्यजेत् । सर्वारम्भा आरभ्यन्ते इति आरम्भाः सर्व-कर्माणि इति एतत् प्रकरणात् । ये केचिद् आरम्भाः स्वधर्माः परधर्माः च ते सर्वे हि यस्मात् त्रिगुणात्मकत्वम् अत्र हेतुः त्रिगुणात्मक -त्वाद् दोषेण धूमेन सहजेन अग्निः इव आवृता:। सहजस्य कर्मणः स्वधर्माख्यस्य परित्यागेन परधर्मानुष्ठाने अपि दोषाद् न एव मुच्यते, भयावहः च परधर्मः । न च शक्यते अशेषतः त्यक्तुम् अज्ञेन कर्म यतः तस्माद् न त्यजेद् इत्यर्थः । * भाष्यकार विगुण शब्दके बाद ' अपि ' वाक्यशेष
गया है ।
धूमेनाग्निरिवावृताः ॥ ४८ ॥
जो जन्मके साथ उत्पन्न हो उसका नाम सहज है । वह क्या है? कर्म । हे कौन्तेय! त्रिगुणमय होनेके कारण जो दोषयुक्त है, ऐसे दोषयुक्त भी अपने सहज कर्मको नहीं छोड़ना चाहिये । क्योंकि सभी आरम्भ – जो आरम्भ किये जाते हैं उनका नाम आरम्भ है, अत: यहाँ प्रकरणके अनुसार सर्वारम्भका तात्पर्य समस्त कर्म है । सो स्वधर्म या परधर्मरूप जो कुछ भी कर्म है, वे सभी तीनों गुणोंके कार्य हैं । अतः त्रिगुणात्मक होनेके कारण साथ जन्मे हुए धुएँसे अग्निकी भाँति दोषसे आवृत हैं । अभिप्राय यह है कि स्वधर्म नामक सहज कर्मका परित्याग करनेसे और परधर्मका ग्रहण करनेसे भी, दोषसे छुटकारा नहीं हो सकता और परधर्म भयावह भी है; तथा अज्ञानीद्वारा सम्पूर्ण कर्मोंका पूर्णतया त्याग होना सम्भव भी नहीं है; सुतरां सहज कर्मको नहीं छोड़ना चाहिये । मानते हैं, इसलिये भाषामें अपि शब्दका अर्थ कर दिया
पृष्ठ 439
पाठ पढ़ें पाठ छिपाएँ
* शांकरभाष्य अध्याय १८ * ४३ ९ किम् अशेषतः त्यक्तुम् अशक्यं कर्म इति न त्यजेत् किं वा सहजस्य कर्मणः त्यागे दोषो भवति इति । किं च अतः? यदि तावद् अशेषतः त्यक्तुम् अशक्यम् इति न त्याज्यं सहजं कर्म एवं तर्हि अशेषत: त्यागे गुण एव स्याद् इति सिद्धं भवति । सत्यम् एवम् अशेषतः त्याग एव न उपपद्यते इति चेत् । किं नित्यप्रचलितात्मकः पुरुषो यथा साङ्ख्यानां गुणाः किं वा क्रिया एव कारकं यथा बौद्धानां पञ्च स्कन्धाः क्षण-प्रध्वंसिनः, उभयथा अपि कर्मणः अशेषतः त्यागो न भवति । अथ तृतीयः अपि पक्षो यदा करोति तदा सक्रियं वस्तु यदा न करोति तदा निष्क्रियं वस्तु तद् एव । तत्र एवं सति शक्यं कर्म अशेषतः त्युक्तम् । अयं तु अस्मिन् तृतीये पक्षे विशेषो न नित्यप्रचलितं वस्तु न अपि क्रिया एव कारकं किं तर्हि व्यवस्थिते द्रव्ये अविद्यमाना क्रिया उत्पद्यते विद्यमाना च विनश्यति । शुद्धं द्रव्यं शक्तिमद् अवतिष्ठते इति एवम् आहुः काणादाः तद् एव च कारकम् इति । ( यहाँ यह विचार करना चाहिये कि ) क्या कर्मोंका अशेषतः त्याग होना असम्भव है, इसलिये उनका त्याग नहीं करना चाहिये, अथवा सहज कर्मका त्याग करनेमें दोष है इसलिये? पू ० – इसमें क्या सिद्ध होगा? उ ० — यदि यह बात हो कि अशेषत: त्याग होना अशक्य है, इसलिये सहज कर्मोंका त्याग नहीं करना चाहिये, तब तो यही सिद्ध होगा कि कर्मोंका अशेषतः त्याग करनेमें गुण ही है पू ० – यह ठीक है, परंतु यदि कर्मोंका पूर्णतया त्याग हो ही नहीं सकता ( तो फिर गुण - दोषकी बात ही क्या है? ) उ ० – तो क्या सांख्यवादियोंके गुणोंकी भाँति आत्मा आत्मा सदा सदा चलन - स्वभाववाला है? अथवा बौद्धमतावलम्बियोंके प्रतिक्षणमें नष्ट होनेवाले ( रूप, वेदना, विज्ञान, संज्ञा और संस्काररूप ) पञ्चस्कन्धोंकी भाँति क्रिया ही कारक है? इन दोनों ही प्रकारोंसे कर्मोंका अशेषत: त्याग नहीं हो सकता । हाँ, तीसरा एक पक्ष और भी है कि जब आत्मा कर्म करता है तब तो वह सक्रिय होता है और जब कर्म नहीं करता, तब वही निष्क्रिय होता है, ऐसा मान लेनेसे कर्मोंका अशेषत: त्याग भी हो सकता है । इस तीसरे पक्षमें यह विशेषता है कि न तो आत्मा नित्य चलन - स्वभाववाला माना गया है और न क्रियाको ही कारक माना गया है, तो फिर क्या है कि अपने स्वरूपमें स्थित द्रव्यमें ही अविद्यमान क्रिया उत्पन्न हो जाती है और विद्यमान क्रियाका नाश हो जाता है? शुद्ध द्रव्य क्रियाकी शक्तिसे युक्त होकर स्थित रहता है और वही कारक है । इस प्रकार वैशेषिकमतावलम्बी कहते हैं I
पृष्ठ 440
पाठ पढ़ें पाठ छिपाएँ
४४० * श्रीमद्भगवद्गीता * अस्मिन् पक्षे को दोष इति? अयम् एव तु दोषो यतः तु अभागवतं मतम् इदम् । कथं ज्ञायते? यत आह भगवान् ' नासतो विद्यते भावः ' इत्यादि । काणादानां हि असतो भावः सतः च अभाव इति इदं मतम् । अभागवतत्वे अपि न्यायवत् चेत् को दोष इति चेत् । उच्यते, दोषवत् तु इदं सर्वप्रमाण-विरोधात् । कथम्? यदि तावद् द्व्यणुकादि द्रव्यं प्राग उत्पत्तेः अत्यन्तम् एव असद् उत्पन्नं च स्थितं कञ्चित कालं पुनः अत्यन्तम् एव असत्त्वम् आपद्यते । तथा च सति असद् एव सद् जायते अभावो भावो भवति भावः च अभाव इति । तत्र अभावो जायमानः प्राग् उत्पत्तेः शश-विषाणकल्पः समवाय्यसमवायिनिमित्ताख्यं कारणम् अपेक्ष्य जायते इति । न च एवम् अभाव उत्पद्यते कारणं वा अपेक्षते इति शक्यं वक्तुम् असतां शशविषाणा-दीनाम् अदर्शनात् । भावात्मकाः चेद् घटादय उत्पद्यमानाः किञ्चिद् अभिव्यक्तिमात्रकारणम् अपेक्ष्य उत्पद्यन्ते इति शक्यं प्रतिपत्तुम् । पू ० – इस पक्षमें क्या दोष है? उ ० — इसमें प्रधान दोष तो यही है कि यह मत भगवान्को मान्य नहीं है । पू ० – यह कैसे जाना जाता है । उ ० — इसीलिये कि भगवान् तो ' असत् वस्तुका कभी भाव नहीं होता ' इत्यादि वचन कहते हैं और वैशेषिक - मतवादी असत्का भाव और सत्का अभाव मानते हैं I पू ० — भगवान्का मत न होनेपर भी यदि न्याययुक्त हो तो इसमें क्या दोष है? उ ० – बतलाते हैं ( सुनो ) सब प्रमाणोंसे इस मतका विरोध होनेके कारण भी यह मत दोषयुक्त है । पू ० – किस प्रकार? उ ० | - -यदि यह माना जाय कि द्व्यणुक आदि द्रव्य उत्पत्तिसे पहले अत्यन्त असत् हुए ही उत्पन्न हो जाते हैं और किञ्चित् काल स्थित रहकर फिर अत्यन्त ही असत् भावको प्राप्त हो जाते हैं, तब तो यही मानना हुआ कि असत् ही सत् हो जाता है अर्थात् अभाव भाव हो जाता है और भाव अभाव हो जाता है । अर्थात् ( यह मानना हुआ कि ) उत्पन्न होनेवाला अभाव, उत्पत्तिसे पहले शश - शृङ्गकी भाँति सर्वथा असत् होता हुआ ही समवायि, असमवायि और निमित्त नामक तीन कारणोंकी सहायतासे उत्पन्न होता है । परंतु अभाव इस प्रकार उत्पन्न होता है अथवा कारणकी अपेक्षा रखता है- यह कहना नहीं बनता; क्योंकि खरगोशके सींग आदि असत् वस्तुओंमें ऐसा नहीं देखा जाता । हाँ, यदि यह माना जाय कि उत्पन्न होनेवाले घटादि भावरूप हैं और वे अभिव्यक्तिके किसी कारणकी सहायतासे उत्पन्न होते हैं, तो यह माना जा सकता है ।