श्रीगणेशाय नमः।

श्रीमद्भगवद्गीता शाङ्करभाष्य हिन्दी अनुवादसहित — पृष्ठ 91–100

श्रीमद्भगवद्गीता शाङ्करभाष्य हिन्दी अनुवादसहित · Gita Press, Gorakhpur · पृष्ठ 91–100

पृष्ठ 91

श्रीमद्भगवद्गीता शाङ्करभाष्य हिन्दी अनुवादसहित, पृष्ठ 91 का मूल पृष्ठ
पूरे पर्दे पर देखने के लिये चित्र दबाएँ
पाठ पढ़ें पाठ छिपाएँ

* शांकरभाष्य अध्याय ३ * ९ १ अन्नाद् भुक्ताद् लोहितरेतःपरिणतात् प्रत्यक्षं भवन्ति जायन्ते भूतानि । पर्जन्याद् वृष्टेः अन्नस्य सम्भवः अन्नसम्भवः, यज्ञाद् भवति पर्जन्यः ' अग्नौ प्रास्ताहुतिः सम्यगादित्यमुपतिष्ठते । आदित्याज्जायते वृष्टिर्वृष्टेरन्नं ततः प्रजाः ॥ ' ( मनु ० ३ । ७६ ) इति स्मृतेः । यज्ञः अपूर्वं स च यज्ञः कर्मसमुद्भव ऋत्विग्-यजमानयोः च व्यापारः कर्म ततः समुद्भवो यस्य यज्ञस्य अपूर्वस्य स यज्ञः कर्मसमुद्भवः ॥ १४ ॥ ।

भक्षण किया हुआ अन्न रक्त और वीर्यके रूपमें परिणत होनेपर उससे प्रत्यक्ष ही प्राणी उत्पन्न होते हैं । पर्जन्यसे अर्थात् वृष्टिसे अन्नकी उत्पत्ति होती है और यज्ञसे वृष्टि होती है । ' अग्निमें विधिपूर्वक दी हुई आहुति सूर्यमें स्थित होती है, सूर्यसे वृष्टि होती है, वृष्टिसे अन्न होता है और अन्नसे प्रजा उत्पन्न होती है ' इस स्मृतिवाक्यसे भी यही बात पायी जाती है । ऋत्विक् और यजमानके व्यापारका नाम कर्म है और उस कर्मसे जिसकी उत्पत्ति होती है वह अपूर्वरूप यज्ञ कर्मसमुद्भव है अर्थात् वह अपूर्वरूप यज्ञ कर्मसे उत्पन्न होता है ॥ १४ ॥

तत् च— कर्म ब्रह्मोद्भवं विद्धि तस्मात्सर्वगतं ब्रह्म ब्रह्म नित्यं कर्म ब्रह्मोद्भवं ब्रह्म वेदः स उद्भवः कारणं यस्य तत् कर्म ब्रह्मोद्भवं विद्धि जानीहि । ब्रह्म पुनः वेदाख्यम् अक्षरसमुद्भवम् अक्षरं ब्रह्म परमात्मा समुद्भवो यस्य तद् अक्षरसमुद्भवं ब्रह्म वेद इत्यर्थः । यस्मात् साक्षात् परमात्माख्याद् अक्षरात्

पुरुषनिःश्वासवत् समुद्भूतं ब्रह्म, तस्मात् सर्वार्थ-प्रकाशकत्वात् सर्वगतम् ।

सर्वगतम् अपि सद् नित्यं सदा यज्ञविधि-प्रधानत्वाद् यज्ञे प्रतिष्ठितम् ॥ १५ ॥

और उस

ब्रह्माक्षरसमुद्भवम् ।

यज्ञे प्रतिष्ठितम् ॥ १५ ॥

क्रियारूप कर्मको तू वेदरूप ब्रह्मसे उत्पन्न हुआ जान, अर्थात् कर्मकी उत्पत्तिका कारण वेद है, ऐसे जान और वेदरूप ब्रह्म अक्षरसे उत्पन्न हुआ है अर्थात् अविनाशी परब्रह्म परमात्मा वेदकी उत्पत्तिका कारण है । वेदरूप ब्रह्म साक्षात् परमात्मा नामक अक्षरसे पुरुषके नि: श्वासकी भाँति उत्पन्न हुआ है, इसलिये वह सब अर्थोंको प्रकाशित करनेवाला होनेके कारण सर्वगत है । तथा यज्ञ - विधिमें वेदकी प्रधानता होनेके कारण वह सर्वगत होता हुआ ही सदा यज्ञमें प्रतिष्ठित है ॥ १५ ॥

एवं प्रवर्तितं चक्रं नानुवर्तयतीह यः ।

अघायुरिन्द्रियारामो मोघं पार्थ स जीवति ॥१६ ॥

पृष्ठ 92

श्रीमद्भगवद्गीता शाङ्करभाष्य हिन्दी अनुवादसहित, पृष्ठ 92 का मूल पृष्ठ
पूरे पर्दे पर देखने के लिये चित्र दबाएँ
पाठ पढ़ें पाठ छिपाएँ

९ २ * श्रीमद्भगवद्गीता * एवम् ईश्वरेण वेदयज्ञपूर्वकं जगत् चक्रं वर्तितं न अनुवर्तयति इह लोके यः कर्मणि अधिकृतः सन् अघायुः अघं पापम् आयुः जीवनं यस्य सः अघायुः पापजीवन इति यावत्, इन्द्रियाराम इन्द्रियैः आराम आरमणम् आक्रीडा विषयेषु यस्य स इन्द्रियारामः, मोघं वृथा हे पार्थ स जीवति । तस्माद् अज्ञेन अधिकृतेन कर्तव्यम् एव कर्म इति प्रकरणार्थः । प्राग् आत्मज्ञाननिष्ठायोग्यताप्राप्तेः तादर्थ्येन कर्मयोगानुष्ठानम् अधिकृतेन अनात्मज्ञेन कर्तव्यम् । एव इति एतत् न कर्मणामनारम्भात् ' इत्यत आरभ्य ' शरीरयात्रापि च ते न प्रसिद्धयेदकर्मण: ' इति एवम् अन्तेन प्रतिपाद्य— ‘ यज्ञार्थात्कर्मणोऽन्यत्र ' इत्यादिना ' मोघं पार्थ स जीवति ' इति एवम् अन्तेन अपि ग्रन्थेन प्रासङ्गिकम् अधिकृतस्य अनात्मविदः कर्मानुष्ठाने बहुकारणम् उक्तं तदकरणे च दोष- सङ्कीर्तनं कृतम् ॥ १६ ॥

इस लोकमें जो मनुष्य कर्माधिकारी होकर इस प्रकार ईश्वरद्वारा वेद और यत्नपूर्वक चलाये हुए इस जगत् - चक्रके अनुसार ( वेदाध्ययन - यज्ञादि ) कर्म नहीं करता, हे पार्थ! वह पापायु अर्थात् पापमय जीवनवाला और इन्द्रियारामी अर्थात् इन्द्रियोंद्वारा विषयोंमें रमण करनेवाला व्यर्थ ही जीता है — उस पापीका जीना व्यर्थ ही है । इसलिये इस प्रकरणका अर्थ यह हुआ कि अज्ञानी अधिकारीको कर्म अवश्य करना चाहिये । अनात्मज्ञ अधिकारी पुरुषको आत्मज्ञानकी योग्यता प्राप्त होनेके पहले ज्ञाननिष्ठा - प्राप्तिके लिये कर्मयोगका अनुष्ठान अवश्य करना चाहिये, यह ' न कर्मणामनारम्भात् ' यहाँसे लेकर ' शरीरयात्रापि च ते न प्रसिद्धयेदकर्मणः ' इस श्लोकतकके वर्णनसे प्रतिपादन करके-' यज्ञार्थात्कर्मणोऽन्यत्र ' से लेकर ' मोघं पार्थ स जीवति ' तकके ग्रन्थसे भी आत्मज्ञानसे रहित कर्माधिकारीके लिये कर्मोंके अनुष्ठान करनेमें बहुत-से प्रसङ्गानुकूल कारण कहे गये तथा उन कर्मोंके न करनेमें बहुत - से दोष भी बतलाये गये ॥ १६ ॥

एवं स्थिते किम् एवं प्रवर्तितं चक्रं सर्वेण अनुवर्तनीयम् आहोस्वित् पूर्वोक्तकर्मयोगा-नुष्ठानोपायप्राप्याम् अनात्मविदा ज्ञानयोगेन एव निष्ठाम् आत्मविद्भिः साङ्ख्यैः अनुष्ठेयाम् अप्राप्तेन एव इति एवम् अर्थम् अर्जुनस्य प्रश्नम् आशङ्क्य, यदि ऐसा है तो क्या इस प्रकार चलाये हुए इस सृष्टि - चक्रके अनुसार सभीको चलना चाहिये? अथवा पूर्वोक्त कर्मयोगानुष्ठानरूप उपायसे प्राप्त होनेवाली और आत्मज्ञानी सांख्ययोगियोंद्वारा सेवन किये जाने योग्य ज्ञानयोगसे ही सिद्ध होनेवाली निष्ठाको न प्राप्त हुए अनात्मज्ञको ही इसके अनुसार बर्तना चाहिये? ( या तो ) इस प्रकार अर्जुनके प्रश्नकी आशङ्का करके ( भगवान् बोले – )

पृष्ठ 93

श्रीमद्भगवद्गीता शाङ्करभाष्य हिन्दी अनुवादसहित, पृष्ठ 93 का मूल पृष्ठ
पूरे पर्दे पर देखने के लिये चित्र दबाएँ
पाठ पढ़ें पाठ छिपाएँ

* शांकरभाष्य अध्याय ३ * ९ ३ स्वयम् एव वा शास्त्रार्थस्य विवेकप्रतिपत्त्यर्थम् ' एतं वै तमात्मानं विदित्वा निवृत्तमिथ्याज्ञानाः सन्तो ब्राह्मणा मिथ्याज्ञानवद्भिरवश्यं कर्तव्येभ्यः पुत्रैषणादिभ्यो व्युत्थायाथ भिक्षाचर्यं शरीरस्थिति -मात्रप्रयुक्तं चरन्ति, न तेषामात्मज्ञाननिष्ठाव्यतिरेकेणान्यत् कार्यमस्ति ' ( बृह ० उ ० ३ । ५ । १ ) इति एवं श्रुत्यर्थम् इह गीताशास्त्रे प्रतिपिपादयिषितम् आविष्कुर्वन् आह भगवान्– अथवा स्वयं ही भगवान् शास्त्रके अर्थको भलीभाँति समझानेके लिये ' यह जो प्रसिद्ध आत्मा है उसको जानकर जिनका मिथ्या ज्ञान निवृत्त हो चुका है, ऐसे जो महात्मा ब्राह्मणगण अज्ञानियोंद्वारा अवश्य की जानेवाली पुत्रादिकी इच्छाओंसे रहित होकर केवल शरीर - निर्वाहके लिये भिक्षाका आचरण करते हैं, उनका आत्मज्ञाननिष्ठासे अतिरिक्त अन्य कुछ भी कर्तव्य नहीं रहता ' ऐसा श्रुतिका तात्पर्य जो कि इस गीताशास्त्रमें प्रतिपादन करना उनको इष्ट है, उस ( श्रुति - अर्थ ) को प्रकट करते हुए बोले-यस्त्वात्मरतिरेव स्यादात्मतृप्तश्च मानवः । आत्मन्येव च सन्तुष्टस्तस्य यः तु साङ्ख्य आत्मज्ञाननिष्ठ आत्मरतिः आत्मनि एव रतिः न विषयेषु यस्य स आत्मरतिः एव स्याद् भवेद् आत्मतृप्तः च आत्मना एव तृप्तो न अन्नरसादिना मानवो मनुष्यः सन्यासी आत्मनि एव च सन्तुष्टः । सन्तोषो हि बाह्यार्थलाभे सर्वस्य भवति तम् अनपेक्ष्य आत्मनि एव च सन्तुष्टः सर्वतो वीततृष्ण इति एतत् । य ईदृश आत्मवित् तस्य कार्यं करणीयं न विद्यते न अस्ति इत्यर्थः ॥ १७ ॥

कार्यं न विद्यते ॥१७ ॥

परंतु जो आत्मज्ञाननिष्ठ सांख्ययोगी, केवल आत्मामें ही रतिवाला है अर्थात् जिसका आत्मामें ही प्रेम है, विषयोंमें नहीं और जो मनुष्य अर्थात् संन्यासी आत्मासे ही तृप्त है - जिसकी तृप्ति अन्न - रसादिके अधीन नहीं रह गयी है तथा जो आत्मामें ही सन्तुष्ट है, बाह्य विषयोंके लाभसे तो सबको सन्तोष होता ही है, पर उनकी अपेक्षा न करके जो आत्मामें ही सन्तुष्ट है अर्थात् सब ओरसे तृष्णारहित है । जो कोई ऐसा आत्मज्ञानी है उसके लिये कुछ भी कर्तव्य नहीं है ॥ १७ ॥

किं च-नैव तस्य कृतेनार्थो न चास्य सर्वभूतेषु न एव तस्य परमात्मरतेः कृतेन कर्मणा अर्थः प्रयोजनम् अस्ति । अस्तु तर्हि अकृतेन अकरणेन प्रत्यवायाख्यः अनर्थः । न अकृतेन इह लोके कश्चन कश्चिद् अपि प्रत्यवायप्राप्तिरूप आत्महानिलक्षणो वा न एव अस्ति । न च अस्य सर्वभूतेषु ब्रह्मादिस्थावरान्तेषु भूतेषु कश्चिद् अर्थव्यपाश्रयः । क्योंकि—

नाकृतेनेह कश्चन ।

कश्चिदर्थव्यपाश्रयः ॥ १८ ॥

। उस परमात्मामें प्रीतिवाले पुरुषका इस लोकमें कर्म करनेसे कोई प्रयोजन ही नहीं रहता है । तो फिर कर्म न करनेसे उसको प्रत्यवायरूप अनर्थकी प्राप्ति होती होगी? ( इसपर कहते हैं— ) उसके न करनेसे भी उसे इस लोकमें कोई प्रत्यवायप्राप्तिरूप या आत्महानिरूप अनर्थकी प्राप्ति नहीं होती तथा ब्रह्मासे लेकर स्थावरतक सब प्राणियोंमें उसका कुछ भी अर्थ - व्यपाश्रय नहीं होता ।

पृष्ठ 94

श्रीमद्भगवद्गीता शाङ्करभाष्य हिन्दी अनुवादसहित, पृष्ठ 94 का मूल पृष्ठ
पूरे पर्दे पर देखने के लिये चित्र दबाएँ
पाठ पढ़ें पाठ छिपाएँ

९ ४ * श्रीमद्भगवद्गीता * प्रयोजननिमित्तक्रियासाध्यो व्यपाश्रयो व्यपाश्रयणम् । कञ्चिद् भूतविशेषम् आश्रित्य न साध्यः कश्चिद् अर्थः अस्ति । येन तदर्था क्रिया अनुष्ठेया स्यात् । न त्वम् एतस्मिन् सर्वतः सम्प्लुतोदकस्थानीये सम्यग्दर्शने वर्तसे ॥ १८ ॥

किसी फलके लिये ( किसी प्राणिविशेषका ) जो क्रियासाध्य आश्रय है उसका नाम अर्थ - व्यपाश्रय है सो इस आत्मज्ञानीको, किसी प्राणिविशेषका सहारा लेकर कोई प्रयोजन सिद्ध नहीं करना है जिससे कि उसे तदर्थक किसी क्रियाका आरम्भ करना पड़े । परंतु तू इस सब ओरसे परिपूर्ण जलाशयस्थानीय यथार्थ ज्ञानमें स्थित नहीं है ॥ १८ ॥

यत एवम्— जब कि ऐसी बात है—

तस्मादसक्तः सततं कार्यं कर्म समाचर ।

असक्तो ह्याचरन्कर्म परमाप्नोति पूरुषः ॥ १ ९ ॥

तस्माद् असक्तः सङ्गवर्जितः सततं सर्वदा इसलिये तू आसक्तिरहित होकर कर्तव्य-कार्यं कर्तव्यं नित्यं कर्म समाचर निर्वर्तय । नित्यकर्मोंका सदा भलीभाँति आचरण किया कर । असक्तो हि यस्मात् समाचरन् ईश्वरार्थं कर्म क्योंकि अनासक्त होकर कर्म करनेवाला अर्थात् कुर्वन् परं मोक्षम् आप्नोति पूरुषः सत्त्वशुद्धिद्वारेण ईश्वरार्थ कर्म करता हुआ पुरुष, अन्तःकरणकी शुद्धिद्वारा इत्यर्थः ॥ १ ९ ॥ मोक्षरूप परमपद पा लेता है ॥ १ ९ ॥ यस्मात् च- एक और भी कारण है- -कर्मणैव हि संसिद्धिमास्थिता जनकादयः । लोकसङ्ग्रहमेवापि कर्मणा एव हि यस्मात् पूर्वे क्षत्रिया विद्वांसः संसिद्धिं मोक्षं गन्तुम् आस्थिताः प्रवृत्ता जनकादयो जनकाश्वपतिप्रभृतयः । यदि ते प्राप्तसम्यग्दर्शनाः ततो लोकसङ्ग्रहार्थं प्रारब्धकर्मत्वात् कर्मणा सह एव असन्न्यस्य एव कर्म संसिद्धिम् आस्थिता इत्यर्थः । अथ अप्राप्तसम्यग्दर्शना जनकादयः तदा कर्मणा सत्त्वशुद्धिसाधनभूतेन क्रमेण संसिद्धिम् आस्थिता

इति व्याख्येयः श्लोकः ।

सम्पश्यन्कर्तुमर्हसि ॥२० ॥

क्योंकि — पहले जनक - अश्वपति प्रभृति विद्वान् क्षत्रिय लोग कर्मोंद्वारा ही मोक्षप्राप्तिके लिये प्रवृत्त हुए थे । यहाँ इस श्लोककी व्याख्या इस प्रकार करनी चाहिये कि यदि वे जनकादि, यथार्थ ज्ञानको प्राप्त हो चुके थे तब तो वे प्रारब्धकर्मा होनेके कारण लोकसंग्रहके लिये कर्म करते हुए ही अर्थात् संन्यास ग्रहण किये बिना ही परम सिद्धिको प्राप्त हुए, और यदि वे जनकादि यथार्थ ज्ञानको प्राप्त नहीं थे, तो वे अन्तःकरणकी शुद्धिके साधनरूप कर्मोंसे क्रमशः परम सिद्धिको प्राप्त हुए ।

पृष्ठ 95

श्रीमद्भगवद्गीता शाङ्करभाष्य हिन्दी अनुवादसहित, पृष्ठ 95 का मूल पृष्ठ
पूरे पर्दे पर देखने के लिये चित्र दबाएँ
पाठ पढ़ें पाठ छिपाएँ

* शांकरभाष्य अध्याय ३ * ९ ५ अथ मन्यसे पूर्वैः अपि जनकादिभिः अपि अजानद्भिः एव कर्तव्यं कर्म कृतं तावता न अवश्यम् अन्येन कर्तव्यं सम्यग्दर्शनवता कृतार्थेन इति । तथापि प्रारब्धकर्मायत्तः त्वं लोकसङ्ग्रहम् एव अपि लोकस्य उन्मार्गप्रवृत्तिनिवारणं लोकसङ्ग्रहः तम् एव अपि प्रयोजनं सम्पश्यन् कर्तुम् अर्हसि ॥ २० ॥

यदि तू यह मानता हो कि आत्मतत्त्वको न जाननेवाले जनकादि पूर्वजोंद्वारा कर्तव्य - कर्म किये गये हैं, इससे यह नहीं हो सकता कि दूसरे आत्मज्ञानी कृतार्थ पुरुषोंको भी कर्म अवश्य करने चाहिये । तो भी तू प्रारब्ध - कर्मके अधीन है, इसलिये तुझे लोकसंग्रहकी तरफ देखकर भी अर्थात् लोगोंकी उलटे मार्गमें जानेवाली प्रवृत्तिको निवारण करनारूप जो लोकसंग्रह है, उस लोकसंग्रहरूप प्रयोजनको देखते हुए भी, कर्म करना चाहिये ॥ २० ॥

लोकसङ्ग्रहं कः कर्तुम् अर्हति कथं च इति लोकसंग्रह किसको करना चाहिये और किसलिये उच्यते— करना चाहिये? सो कहते हैं— यद्यदाचरति श्रेष्ठस्तत्तदेवेतरो जनः । स यत्प्रमाणं कुरुते यद् यत् कर्म आचरति येषु येषु श्रेष्ठ: प्रधानः तत् तद् एव कर्म आचरति इतरः अन्यो जन: तदनुगतः । किं च स श्रेष्ठो यत् प्रमाणं कुरुते लौकिकं वैदिकं वा लोकः तद् अनुवर्तते तद् एव प्रमाणीकरोति इत्यर्थः ॥ २१ ॥

लोकस्तदनुवर्तते ॥ २१ ॥

श्रेष्ठ पुरुष जो - जो कर्म करता है अर्थात् प्रधान मनुष्य जिस - जिस कर्ममें बर्तता है, दूसरे लोग उसके अनुयायी होकर उस - उस कर्मका ही आचरण किया करते हैं । तथा वह श्रेष्ठ पुरुष जिस - जिस लौकिक या वैदिक प्रथाको प्रामाणिक मानता है, लोग उसीके अनुसार चलते हैं अर्थात् उसीको प्रमाण मानते हैं ॥ २१ ॥

यदि अत्र ते लोकसङ्ग्रहकर्तव्यतायां यदि इस लोकसंग्रहकी कर्तव्यतामें तुझे कुछ विप्रतिपत्तिः तर्हि मां किं न पश्यसि - शंका हो तो तू मुझे क्यों नहीं देखता-न मे पार्थास्ति कर्तव्यं त्रिषु लोकेषु किञ्चन । नानवाप्तमवाप्तव्यं वर्त एव च कर्मणि ॥ २२ ॥

न मे मम पार्थ न अस्ति न विद्यते कर्तव्यं हे पार्थ! तीनों लोकोंमें मेरा कुछ भी कर्तव्य नहीं त्रिषु अपि लोकेषु किञ्चन किञ्चिद् अपि । कस्माद् है अर्थात् मुझे कुछ भी करना नहीं है; क्योंकि मुझे न अनवाप्तम् अप्राप्तम् अवाप्तव्यं प्रापणीयं तथापि कोई भी अप्राप्त वस्तु प्राप्त नहीं करनी है तो भी मैं वर्ते एव च कर्मणि अहम् ॥ २२ ॥ कर्मोंमें बर्तता ही हूँ ॥ २२ ॥

पृष्ठ 96

श्रीमद्भगवद्गीता शाङ्करभाष्य हिन्दी अनुवादसहित, पृष्ठ 96 का मूल पृष्ठ
पूरे पर्दे पर देखने के लिये चित्र दबाएँ
पाठ पढ़ें पाठ छिपाएँ

९ ६ * श्रीमद्भगवद्गीता *

यदि ह्यहं न वर्तेयं जातु कर्मण्यतन्द्रितः ।

मम वर्त्मानुवर्तन्ते मनुष्याः पार्थ सर्वशः ॥ २३ ॥

यदि पुनः अहं न वर्तेयं जातु कदाचित् यदि मैं कदाचित् आलस्यरहित - सावधान होकर कर्मणि अतन्द्रितः अनलसः सन् मम श्रेष्ठस्य कर्मोंमें न बरतूं, तो हे पार्थ! ये मनुष्य सब प्रकारसे सतो वर्त्म मार्गम् अनुवर्तन्ते मनुष्या हे पार्थ सर्वशः सर्वप्रकारैः ॥ २३ ॥ मुझ श्रेष्ठके मार्गका अनुकरण कर रहे हैं ॥ २३ ॥

तथा च को दोष इति आह - ऐसा होनेसे क्या दोष हो जायगा? सो कहते हैं-उत्सीदेयुरिमे लोका न कुर्यां कर्म चेदहम् । सङ्करस्य च कर्ता स्यामुपहन्यामिमाः प्रजाः ॥२४ ॥

उत्सीदेयुः विनश्येयुः इमे सर्वे लोका लोकस्थितिनिमित्तस्य कर्मणः अभावात्, न कुर्यां कर्म चेद् अहम्, किं च सङ्करस्य च कर्ता स्याम् । तेन कारणेन उपहन्याम् इमाः प्रजाः प्रजानाम् अनुग्रहाय प्रवृत्तः तद् उपहतिम् उपहननं कुर्याम् इत्यर्थः । मम ईश्वरस्य अननुरूपम् आपद्येत ॥ २४ ॥

यदि पुनः अहम् इव त्वं कृतार्थबुद्धिः आत्मविद् अन्यो वा तस्य अपि आत्मनः कर्तव्याभावे अपि परानुग्रह एव कर्तव्य इति — यदि मैं कर्म न करूँ तो लोकस्थितिके लिये किये जानेवाले कर्मोंका अभाव हो जानेसे यह सब लोक नष्ट हो जायँगे और मैं वर्णसंकरका कर्ता होऊँगा, इसलिये इस प्रजाका नाश भी करूँगा, अर्थात् प्रजापर अनुग्रह करनेमें लगा हुआ मैं इनका हनन करनेवाला बनूँगा । यह सब मुझ ईश्वरके अनुरूप नहीं होगा ॥ २४ ॥

यदि मेरी तरह तू या दूसरा कोई कृतार्थबुद्धि आत्मवेत्ता हो, तो उसको भी अपने लिये कर्तव्यका अभाव होनेपर भी केवल दूसरोंपर अनुग्रह ( करनेके लिये कर्म ) करना चाहिये—

सक्ताः कर्मण्यविद्वांसो यथा कुर्वन्ति भारत ।

कुर्याद्विद्वांस्तथासक्तश्चिकीर्षुर्लोकसङ्ग्रहम् ॥ २५ ॥

सक्ताः कर्मणि अस्य कर्मणः फलं मम भविष्यति इति केचिद् अविद्वांसो यथा कुर्वन्ति भारत, कुर्याद् विद्वान् आत्मवित् तथा असक्तः सन् । तद्वत् किमर्थं करोति तत् शृणु, चिकीर्षुः कर्तुम् इच्छुः लोकसङ्ग्रहम् ॥ २५ ॥

हे भारत! ‘ इस कर्मका फल मुझे मिलेगा ' इस प्रकार कर्मोंमें आसक्त हुए कई अज्ञानी मनुष्य जैसे कर्म करते हैं आत्मवेत्ता विद्वान्‌को भी आसक्तिरहित होकर उसी तरह कर्म करना चाहिये । आत्मज्ञानी उसकी तरह कर्म क्यों करता है? सो सुन - वह लोकसंग्रह करनेकी इच्छावाला है ( इसलिये करता है ) ॥ २५ ॥

पृष्ठ 97

श्रीमद्भगवद्गीता शाङ्करभाष्य हिन्दी अनुवादसहित, पृष्ठ 97 का मूल पृष्ठ
पूरे पर्दे पर देखने के लिये चित्र दबाएँ
पाठ पढ़ें पाठ छिपाएँ

* शांकरभाष्य अध्याय ३ * ९ ७ एवं लोकसङ्ग्रहं चिकीर्षोः न मम आत्मविदः इस प्रकार लोकसंग्रह करनेकी इच्छावाले मुझ कर्तव्यम् अस्ति अन्यस्य वा लोकसङ्ग्रहं परमात्माका या दूसरे आत्मज्ञानीका, लोकसंग्रहको मुक्त्वा छोड़कर दूसरा कोई कर्तव्य नहीं रह गया है । अतः ततः तस्य आत्मविद इदम् उपदिश्यते- उस आत्मवेत्ताके लिये यह उपदेश किया जाता है-न बुद्धिभेदं जनयेदज्ञानां कर्मसङ्गिनाम् । जोषयेत्सर्वकर्माणि विद्वान्युक्तः समाचरन् ॥ २६ ॥

बुद्धेः भेदो बुद्धिभेदो मया इदं कर्तव्यं भोक्तव्यं च अस्य कर्मणः फलम् इति निश्चितरूपाया बुद्धेः भेदनं चालनं बुद्धिभेदः तं न जनयेद् न उत्पादयेद् अज्ञानाम् अविवेकिनां कर्मसङ्गिनां कर्मणि आसक्तानाम् आसङ्गवताम् । किं तु कुर्यात्, जोषयेत् कारयेत् सर्वकर्माणि विद्वान् स्वयं तद् एव अविदुषां कर्म युक्त: अभियुक्तः समाचरन् ॥ २६ ॥

अविद्वान् अज्ञः कथं कर्मसु सज्जते इति आह-बुद्धिको विचलित करनेका नाम बुद्धिभेद है, ( ज्ञानीको चाहिये कि ) कर्मोंमें आसक्तिवाले— विवेकरहित अज्ञानियोंकी बुद्धिमें भेद उत्पन्न न करे अर्थात् ' मेरा यह कर्तव्य है, इस कर्मका फल मुझे भोगना है ' इस प्रकार जो उनकी निश्चितरूपा बुद्धि बनी हुई है, उसको विचलित करना बुद्धिभेद करना है सो न करे । तो फिर क्या करे? समाहितचित्त विद्वान् स्वयं अज्ञानियोंके ही ( सदृश ) उन कर्मोंका ( शास्त्रानुकूल ) आचरण करता हुआ उनसे सब कर्म करावे ॥ २६ ॥

मूर्ख अज्ञानी मनुष्य कर्मोंमें किस प्रकार आसक्त

होता है? सो कहते हैं-प्रकृतेः क्रियमाणानि गुणैः कर्माणि सर्वशः ।

अहङ्कारविमूढात्मा कर्ताहमिति मन्यते ॥ २७ ॥

प्रकृतेः प्रकृतिः प्रधानं सत्त्वरजस्तमसां गुणानां साम्यावस्था तस्याः प्रकृतेः गुणैः विकारै: कार्यकरणरूपैः क्रियमाणानि कर्माणि लौकिकानि शास्त्रीयाणि च सर्वशः सर्वप्रकारैः । अहङ्कारविमूढात्मा कार्यकरणसङ्घातात्मप्रत्ययः अहङ्कारः तेन विविधं नानाविधं मूढ आत्मा अन्तःकरणं यस्य सः अयम् । कार्यकरणधर्मा कार्यकरणाभिमानी अविद्यया कर्माणि आत्मनि मन्यमानः तत्तत्कर्मणाम् अहं कर्ता इति मन्यते ॥ २७ ॥

सत्त्व, रजस् और तमस् - इन तीनों गुणोंकी जो साम्यावस्था है, उसका नाम प्रधान या प्रकृति है, उस प्रकृतिके गुणोंसे अर्थात् कार्य और करणरूप * समस्त विकारोंसे लौकिक और शास्त्रीय सम्पूर्ण कर्म सब प्रकारसे किये जाते हैं । परंतु अहंकारविमूढात्मा - कार्य और करणके संघातरूप शरीरमें आत्मभावकी प्रतीतिका नाम अहंकार है, उस अहंकारसे जिसका अन्त: करण अनेक प्रकारसे मोहित हो चुका है ऐसा — देहेन्द्रियके धर्मको अपना धर्म माननेवाला, देहाभिमानी पुरुष अविद्यावश प्रकृतिके कर्मोंको अपनेमें मानता हुआ उन - उन कर्मोंका ' मैं कर्ता हूँ ' ऐसा मान बैठता है ॥ २७ ॥

* आकाश, वायु, अग्नि, जल और पृथिवी तथा शब्द, स्पर्श, रूप, रस और गन्ध - इनका नाम कार्य है । बुद्धि, अहंकार और मन तथा श्रोत्र, त्वचा, रसना, नेत्र और घ्राण एवं वाक्, हस्त, पाद, उपस्थ और गुदा - इनका नाम करण है ।

पृष्ठ 98

श्रीमद्भगवद्गीता शाङ्करभाष्य हिन्दी अनुवादसहित, पृष्ठ 98 का मूल पृष्ठ
पूरे पर्दे पर देखने के लिये चित्र दबाएँ
पाठ पढ़ें पाठ छिपाएँ

९ ८ * श्रीमद्भगवद्गीता * यः पुनः विद्वान्– तत्त्ववित्तु महाबाहो गुणा गुणेषु वर्तन्त इति तत्त्ववित् तु महाबाहो कस्य तत्त्वविद् गुणकर्मविभागयोः गुणविभागस्य कर्मविभागस्य च तत्त्वविद् इत्यर्थः । गुणा: करणात्मका गुणेषु विषयात्मकेषु वर्तन्ते न आत्मा इति मत्वा न सज्जते । सक्तिं न करोति ॥ २८ ॥

परंतु जो ज्ञानी है—

गुणकर्मविभागयोः ।

मत्वा न सज्जते ॥२८ ॥

हे महाबाहो! वह तत्त्ववेत्ता, किसका तत्त्ववेत्ता? गुण - कर्म - विभागका, अर्थात् गुणविभाग और कर्मविभागके * तत्त्वको जाननेवाला ज्ञानी, ‘ इन्द्रियादिरूप गुण ही विषयरूप गुणोंमें बर्त रहे हैं, आत्मा नहीं बर्तता ' ऐसे मानकर आसक्त नहीं होता । उन कर्मोंमें प्रीति नहीं करता ॥ २८ ॥

ये पुनः- परंतु जो—

प्रकृतेर्गुणसम्मूढाः सज्जन्ते गुणकर्मसु ।

तानकृत्स्नविदो मन्दान्कृत्स्नविन्न विचालयेत् ॥ २ ९ ॥

प्रकृतेः गुणैः सम्यङ्मूढाः सम्मोहिताः सन्तः सज्जन्ते गुणानां कर्मसु गुणकर्मसु वयं कर्म कुर्मः फलाय इति । तान् कर्मसङ्गिनः अकृत्स्नविदः, कर्मफलमात्रदर्शिनो मन्दान् मन्दप्रज्ञान् कृत्स्नविद् आत्मवित् स्वयं न विचालयेत् । बुद्धिभेदकरणम् एव चालनं तद् न कुर्याद् इत्यर्थः ॥ २ ९ ॥ प्रकृतिके गुणोंसे अत्यन्त मोहित हुए पुरुष ‘ हम अमुक फलके लिये यह कर्म करते हैं ' इस प्रकार गुणोंके कर्मोंमें आसक्त होते हैं । उन पूर्णरूपसे न समझनेवाले,, कर्मफलमात्रको ही देखनेवाले और कर्मोंमें आसक्त मन्दबुद्धि पुरुषोंको अच्छी प्रकार समस्त तत्त्वको समझनेवाला आत्मज्ञानी पुरुष स्वयं चलायमान न करे । अभिप्राय यह कि बुद्धिभेद करना ही उनको चलायमान करना है, सो न करे ॥ २ ९ ॥ कथं पुनः कर्मणि अधिकृतेन अज्ञेन मुमुक्षुणा तो फिर कर्माधिकारी अज्ञानी मुमुक्षुको किस कर्म कर्तव्यम् इति उच्यते- प्रकार कर्म करना चाहिये? सो कहते हैं— मयि सर्वाणि कर्माणि सन्न्यस्याध्यात्मचेतसा । निराशीर्निर्ममो भूत्वा भूत्वा युध्यस्व विगतज्वरः ॥ ३० ॥

* त्रिगुणात्मिका मायाके कार्यरूप पाँच महाभूत और मन, बुद्धि, अहंकार तथा पाँच ज्ञानेन्द्रियाँ, पाँच कर्मेन्द्रियाँ और शब्दादि पाँच विषय— इन सबके समुदायका नाम ' गुणविभाग ' है और इनकी परस्परकी चेष्टाओंका नाम ' कर्मविभाग ' है ।

पृष्ठ 99

श्रीमद्भगवद्गीता शाङ्करभाष्य हिन्दी अनुवादसहित, पृष्ठ 99 का मूल पृष्ठ
पूरे पर्दे पर देखने के लिये चित्र दबाएँ
पाठ पढ़ें पाठ छिपाएँ

* शांकरभाष्य अध्याय ३ * ९९ मयि वासुदेवे परमेश्वरे सर्वज्ञे सर्वात्मनि सर्वाणि कर्माणि सन्यस्य निक्षिप्य अध्यात्मचेतसा विवेकबुद्ध्या अहं कर्ता ईश्वराय भृत्यवत् करोमि इति अनया बुद्ध्या, किं च निराशीः त्यक्ताशीः निर्ममो ममभावः च निर्गतो यस्य तव स त्वं निर्ममो भूत्वा युध्यस्व विगतज्वरो विगतसन्तापो विगतशोकः सन् इत्यर्थः ॥ ३० ॥

मुझ सर्वात्मरूप सर्वज्ञ परमेश्वर वासुदेवमें विवेकबुद्धिसे सब कर्म छोड़कर अर्थात् ' मैं सब कर्म ईश्वरके लिये सेवककी तरह कर रहा हूँ ' इस बुद्धिसे सब कर्म मुझमें अर्पण करके, तथा निराशी - आशारहित और निर्मम यानी जिसका मेरापन सर्वथा नष्ट हो चुका हो उसे निर्मम कहते हैं, ऐसा होकर तू शोकरहित हुआ युद्ध कर अर्थात् चिन्ता - संतापसे रहित हुआ युद्ध कर ॥ ३० ॥

यद् एतद् मतं कर्म कर्तव्यम् इति सप्रमाणम् ' कर्म करने चाहिये ' ऐसा जो यह मत प्रमाणसहित उक्तं तत् तथा— कहा गया वह यथार्थ है ( ऐसा मानकर ) –

ये मे मतमिदं नित्यमनुतिष्ठन्ति मानवाः ।

श्रद्धावन्तोऽनसूयन्तो मुच्यन्ते तेऽपि कर्मभिः ॥३१ ॥

ये मे मदीयम् इदं मतम् अनुतिष्ठन्ति जो श्रद्धायुक्त मनुष्य गुरुस्वरूप मुझ वासुदेवमें अनुवर्तन्ते मानवा मनुष्याः श्रद्धावन्तः | असूया न करते हुए ( मेरे गुणोंमें दोष न देखते श्रद्दधाना अनसूयन्तः असूया च मयि हुए ) मेरे इस मतके अनुसार चलते हैं, वे गुरौ वासुदेवे अकुर्वन्तः, मुच्यन्ते ते अपि ऐसे मनुष्य भी पुण्य - पापरूप कर्मोंसे मुक्त हो एवम्भूताः कर्मभिः धर्माधर्माख्यैः ॥ ३१ ॥ जाते हैं ॥ ३१ ॥

ये त्वेतदभ्यसूयन्तो नानुतिष्ठन्ति मे मे मतम् ।

सर्वज्ञानविमूढांस्तान्विद्धि नष्टानचेतसः ॥ ३२ ॥

ये तु तद्विपरीता एतद् मम मतम् अभ्यसूयन्तो परंतु जो उनसे विपरीत हैं, मेरे इस मतको निन्दा न अनुतिष्ठन्ति न अनुवर्तन्ते मे मतं सर्वेषु करते हुए इस मेरे मतके अनुसार आचरण नहीं करते, ज्ञानेषु विविधं मूढाः ते । सर्वज्ञानविमूढान् वे समस्त ज्ञानोंमें अनेक प्रकारसे मूढ़ हैं । सब ज्ञानोंमें तान् विद्धि नष्टान् नाशं गतान् अचेतसः मोहित हुए उन अविवेकियोंको तो तू नाशको प्राप्त हुए अविवेकिनः ॥ ३२ ॥ ही जान ॥ ३२ ॥

कस्मात् पुनः कारणात् त्वदीयं मतं न तो फिर वे ( लोग ) किस कारणसे आपके मतके अनुतिष्ठन्ति परधर्मम् अनुतिष्ठन्ति स्वधर्मं च न अनुसार नहीं चलते? दूसरेके धर्मका अनुष्ठान करते हैं और स्वधर्माचरण नहीं करते? आपके प्रतिकूल होकर अनुवर्तन्ते, त्वत्प्रतिकूलाः कथं न बिभ्यति आपके शासनको उल्लङ्घन करनेके दोषसे क्यों नहीं त्वच्छासनातिक्रमदोषात्, तत्र आह—- डरते, इसमें क्या कारण है? इसपर कहते हैं-

पृष्ठ 100

श्रीमद्भगवद्गीता शाङ्करभाष्य हिन्दी अनुवादसहित, पृष्ठ 100 का मूल पृष्ठ
पूरे पर्दे पर देखने के लिये चित्र दबाएँ
पाठ पढ़ें पाठ छिपाएँ

१०० * श्रीमद्भगवद्गीता *

सदृशं चेष्टते स्वस्याः प्रकृतेर्ज्ञानवानपि ।

प्रकृतिं यान्ति भूतानि निग्रहः किं करिष्यति ॥ ३३ ॥

सदृशम् अनुरूपं चेष्टते कस्याः स्वस्याः स्वकीयायाः प्रकृतेः, प्रकृतिः नाम पूर्वकृत-धर्माधर्मादिसंस्कारो वर्तमानजन्मादौ अभिव्यक्तः सा प्रकृतिः तस्याः सदृशम् एव सर्वो जन्तुः ज्ञानवान् अपि किं पुनः मूर्खः । तस्मात् प्रकृतिं यान्ति भूतानि निग्रहः किं करिष्यति मम वा अन्यस्य वा ॥ ३३ ॥

सभी प्राणी एवं ज्ञानवान् भी अपनी प्रकृतिके अनुसार ही चेष्टा करते हैं अर्थात् जो पूर्वकृत पुण्य-पाप आदिका संस्कार वर्तमान जन्मादिमें प्रकट होता है, उसका नाम प्रकृति है, उसके अनुसार ज्ञानवान् भी चेष्टा किया करता है । फिर मूर्खकी तो बात ही क्या है? इसलिये सभी प्राणी ( अपनी ) प्रकृति अर्थात् स्वभावकी ओर जा रहे हैं, इसमें मेरा या दूसरेका शासन क्या कर सकता है? ॥ ३३ ॥

यदि सर्वो जन्तुः आत्मनः प्रकृतिसदृशम् यदि सभी जीव अपनी - अपनी प्रकृतिके अनुरूप एव चेष्टते न च प्रकृतिशून्यः कश्चिद् अस्ति, ही चेष्टा करते हैं, प्रकृतिसे रहित कोई है ही नहीं, तब तो पुरुषके प्रयत्नकी आवश्यकता न रहनेसे विधि-ततः पुरुषकारस्य विषयानुपपत्तेः, शास्त्रा- निषेध बतलानेवाला शास्त्र निरर्थक होगा? इसपर यह नर्थक्यप्राप्तौ इदम् उच्यते- कहते हैं— इन्द्रियस्येन्द्रियस्यार्थे रागद्वेषौ व्यवस्थितौ । तयोर्न वशमागच्छेत्तौ इन्द्रियस्य इन्द्रियस्य अर्थे सर्वेन्द्रियाणाम् अर्थे शब्दादिविषये इष्टे रागः अनिष्टे द्वेष इति एवं प्रतीन्द्रियार्थे रागद्वेषौ अवश्यम्भाविनौ । तत्र अयं पुरुषकारस्य शास्त्रार्थस्य च विषय उच्यते— शास्त्रार्थे प्रवृत्तः पूर्वम् एव रागद्वेषयोः वशं न आगच्छेत् । या हि पुरुषस्य प्रकृतिः सा रागद्वेषपुर: -सरा एव स्वकार्ये पुरुषं प्रवर्तयति तदा

स्वधर्मपरित्यागः परधर्मानुष्ठानं च भवति ।

ह्यस्य परिपन्थिनौ ॥ ३४ ॥

इन्द्रिय, इन्द्रियके अर्थमें अर्थात् सभी इन्द्रियोंके शब्दादि विषयोंमें राग और द्वेष स्थित हैं, अर्थात् इष्टमें राग और अनिष्टमें द्वेष - ऐसे प्रत्येक इन्द्रियके विषयमें राग और द्वेष दोनों अवश्य रहते हैं । वहाँ पुरुष - प्रयत्नकी और शास्त्रकी आवश्यकताका विषय इस प्रकार बतलाते हैं— शास्त्रानुसार वर्तनेमें लगे हुए मनुष्यको चाहिये कि वह पहलेसे ही राग - द्वेषके वशमें न हो । अभिप्राय यह कि मनुष्यकी जो प्रकृति है वह राग - द्वेषपूर्वक ही अपने कार्यमें मनुष्यको नियुक्त करती है । तब स्वाभाविक ही स्वधर्मका त्याग और परधर्मका अनुष्ठान होता है ।