Upanishad Vijnana Bhashya Bhumika III — पृष्ठ 241–250
उपनिषद विज्ञान भाष्य भूमिका ३ मोतीलाल शास्त्री · पृष्ठ 241–250
पृष्ठ 241
पाठ पढ़ें पाठ छिपाएँ
तृतीयखण्ड * — भूमा - विज्ञानमीमांसा ( २२ ) - १ - श्रानन्दविवर्त ' म् ( २३ ) -२- भूमा - विवर्त्त ' म् * - श्रात्म विज्ञानमीमांसा * - २२ खण्ड: -- २३ खण्डः ( २४ ) - १ - अमृतमर्त्यात्मविवर्त्तम्- - २४ खण्डः ( २५ )- २ - श्रात्मनः सर्वव्यापकत्वम् - २५ खण्ड: ( २६ ) -३- श्रात्मप्राप्युपायप्रदर्शनम् -२६ खण्ड: इति — भूमप्रपाठकः सप्तमः इति - २६ खण्डात्मकः सप्तमोऽध्यायः -७-८ - अष्टमोऽध्यायः - ( १५ खण्डात्मकः ) - ( पुण्डरीकप्रपाठकः ). ( १ ) -- १ - दहर पुण्डरीकान्तस्थब्रह्म विज्ञानमीमांसा ( २ ) -- २ - बाह्याकाशासमे हृदयाकाशे द्यावापृथिवी ( ३ ) -- ३-( ४ ) –४– ( ५ ) -- ५-" -अग्निवायू " " - सूर्य्याचन्द्रमसौ १ खण्ड: " " - विद्युन्नक्षत्राणि ( ६ ) -- ६ - शरीरस्य जरया वधेन वा, न तौ पुण्डरीकस्थस्य ( ७ ) -- ७- यथाभिकामं क्षेत्रजनपदोपजीवनम् ) -- ८ - श्रनात्मज्ञस्य - प्रकामचारः ( ६ ) --- श्रात्मज्ञस्य -कामचारः ( १० ) - १० - संकल्पादेव ब्रह्मलोके सर्वार्थसिद्धिः २२५ - २, ३, खड
पृष्ठ 242
पाठ पढ़ें पाठ छिपाएँ
भाष्यभूमिका ( ११ ) - ११ - लोकानामसम्भेदाय विधृतिः सेतुरात्मा ] ( १२ ) - १२ - ब्रह्मचर्येण ब्रह्मलोकसिद्धिः ] ( १३ ) - १३ - हृदयसूर्य्ययोर्नाड्या सम्बन्धः ] -४ खण्ड: -५ खण्डः -६ खण्डः ( १४ ) -१ - इन्द्रविरोचनयोरात्मोपदेश: - ७, ८, ६, १०, ११, १२, १२, १५, १६ खण्डाः इति – पुण्डरीक प्रपाठको टमः इति —१६ खण्डात्मकोटमोऽध्यायः विद्यासंग्रहतालिका ( सर्वसंग्रहः ) — १- उद्गीथविद्या २ - सामविद्या ३- पुरुषविद्या ४ - बहिः प्राणविद्या ५ - श्राध्यात्मिक प्राणविद्या ६- तेजोऽचन्नविद्या ( भूतविद्या ) ७ - भ माहङ्कारात्मा देशविद्या - ब्रह्मपुरीयपुण्डरीक विद्या उद्गीथप्रपाठकः उद्गीथोपनिषत् ( १ अध्याय ) सामप्रपाठकः सामोपनिषत् पुरुष प्रपाठकः पुरुषोत् प्राणप्रपाठकः प्राणोपनिषत् " > शारीरप्राणविद्योपनिषत् ( ५ ) " ) जीव प्रपाठकः तेजोऽन्नप्रपाठकः भ मप्रपाठकः पुण्डरीकमपाटक: मूलशुङ्गोपनिषत् ( ६ भोपनि दहरपुण्डरीकोपनिषत् समाप्ता चेयं छान्दोग्योपनिपत् - बृहदारण्यकोपनिषत् के प्रतिपाद्य विषय— ४०-० - बृहदारण्यकोपनिषन् - ( अक्षरात्मवर्णन परेयमुपनिषत् — १०-" ब्राह्मग्रन्थों में सुप्रसिद्ध ' शतपथब्राह्मण ' से ही ' बृहदारण्यकोपनिषत ' का संकलन हुआ है । ' उपा वा अश्वस्य मेध्यस्य शिरः ० ' ( वृ ० प्रा ० उ ० १ ० १ वा ० ), ' नैवेह किञ्चनाग्र आसीत् ० ' ( बृ ० ग्रा ० उ ०१० | २ ब्रा ० ) इन दो प्रकरणों का संकलन तो शतपथब्राह्मण के १० काण्ड के ६ ठे अध्याय से हुआ है । एवं आगे के सम्पूर्ण प्रकरण का संकलन शतपथ के १४ काण्ड से हुआ है । उक्त दो ब्राह्मणों को पृथक कर हम यह कह सकते हैं कि, शतपथ के १४ वे काण्ड के एक बृहदंश का ही नाम ' बृहदारण्यकोपनिषत् ' है । इस उपनिषत् में खण्ड - खण्डात्मिका अन्यान्य विद्याओं के निरूपण के साथ साथ प्रधान रूप से ' अक्षरात्मा ' का ही विश्लेषण हुआ है | अतएव इसे हमनें अक्षरात्म प्रतिपादिका – उपनिषत् ही मानना न्यायसङ्गत समझा है । इस उपनिषत् में ६ अध्याय हैं, प्रत्येक में क्रमशः ६, ६, ६, ६, १५, ५, ब्राह्मण है, सम्भूय ६ अध्यायों के ४७ ब्राह्मण हैं । अक्षरात्मानुगता उपनिषदें ( मौलिक सिद्धान्त – उपपत्तियाँ ) अध्यायक्रम से ५, ६, ६, १५,५, इस क्रम से समाविष्ट हैं, जैसा कि विषयतालिका से स्पष्ट हो रहा है । २२६
पृष्ठ 243
पाठ पढ़ें पाठ छिपाएँ
तृतीयखड बृहदारण्यकोपनिषत् की विषयतालिका १ -- प्रथमोऽध्यायः ( ५-- उपनिषदात्मकः, ६-- ब्राह्मणात्मकः ) १ - अश्वमेधविज्ञानोपनिषत् १ - आधिदैविक - श्रश्वस्वरूपविज्ञानम् २- अश्वप्राणस्वरूपविज्ञानम् ३- श्रश्वप्राणचतुष्टयी - विज्ञानम ४ - प्राणी - विध - अश्वपशुस्वरूपपरिचयः ५- मृत्युस्वरूपविज्ञानम् ६ - अर्कस्वरूपविज्ञानम् ७- श्रात्मनस्त्रीणि विवर्त्तानि ८- सृष्ट ेः सामान्यानुबन्धाः : - श्रात्मनो मिथुनसम्पत्तिः - १ अध्याये १ ब्राह्मणम् १० - सम्वत्सरस्वरूप विज्ञानम् - १ अध्याये २ ब्राह्मणम् ११ - त्रयीवागूविज्ञानम् १२ - यज्ञ - प्रजा - पशुसृष्टयः १३ - यशो - वीर्य्य विज्ञानम् १४ - श्रात्मनो मेध्यभागस्यालम्भनम् १५ - श्रश्वमेधश्वरूपविकासः इति - अश्वमेधविज्ञानोपनिषत्प्रथमा इति प्रथमाध्याये १, २ ब्राह्मणे -१-१,२, – २२७
पृष्ठ 244
पाठ पढ़ें पाठ छिपाएँ
२- देवता त्रिज्ञानोपनिषन्— १- प्रजापतिविभूतिः २- देवासुरस्वरूपपरिचयः ३- देवासुरयोः स्वाभाविकी प्रतिस्पर्द्धा ४- वागुद्गानसम्पत्तिविज्ञानम् ५ - प्राणोद्गान ६- चक्षुरुद्गान " 29 भाष्यभूमिका ७- श्रोत्रमुद्गान ८- मन उद्गान ६- सन्यप्राणो " 39 १०- अङ्गिरा प्राण स्वरूपविज्ञानम् ११ - मृत्युमतिक्रान्ता प्राणदेवता १२ - आध्यात्मिक प्राणस्वरूपविज्ञानम् १३ - श्राध्यात्मिकाधिदैविकप्रारण योरुप जीव्योपजीवनीयभा १४- सर्वानविभूतिविज्ञानम् १५ - बृहस्पतिशणस्वरूप विज्ञानम् १६ - ब्रह्मणस्पतिप्राणस्वरूपविज्ञानम् १७ - सामतत्त्वस्वरूपविज्ञानम् १८ - उद्गीथप्राणस्वरूपविज्ञानम् १६- स्वरस्वरूपविज्ञानम् २० - श्राविज्यसम्पत्तिविज्ञानम् २१ - साम्नः सुवर्णभावविज्ञानम् २२ - पवमानाभ्यारोहण विज्ञानम् २३ - स्तोत्र स्वरूविज्ञानम् इति - देवताविज्ञानोपनिषद्वितीया इति १ अध्याये, ३ ब्राह्मणम् -१.३-९ २२८
पृष्ठ 245
पाठ पढ़ें पाठ छिपाएँ
तृतीयखण्ड ३-- अक्षरात्मविज्ञानोपनिषत् ( अक्षरकृतमृषिविज्ञानोपनिपत ) -१- पुरुषविध - श्रात्मस्वरूपविज्ञानम् २ – ' अहं ' स्वरूपाविर्भावविज्ञानम् ३ - श्रात्मनो भयावस्थाविज्ञानम् ४- सृष्टिकामनामयपुरुषविज्ञानम् ५ श्रर्द्ध ' वृगल पुरुषविज्ञानम् ६ - दाम्पत्यभावविज्ञानम् ७ - ग्रात्म तिरोभाव विज्ञानम् ८- सृष्टिस्वरूप विकासविज्ञानम् ६- दाम्पत्यविकासविज्ञानम् १० - देवसृष्टिविकासविज्ञानम् ११ - ब्रह्मणोऽतिसृष्टिस्वरूपविज्ञानम् १२- अमृत - मर्त्यसृष्टिविज्ञानम् १३- अव्याकृतात्मस्वरूप विज्ञानम् १४ - व्याकृतात्मस्वरूपविज्ञानम् १५ - नामरूपविवर्त्त विज्ञानम् १६ – श्रकृत्स्नप्राणस्वरूपविज्ञानम् १७- अन्यतरः प्र ेय आत्मविज्ञानम १८- ब्रह्मविद्यायाः सर्वसाधकत्वम् १६- ' अहं ब्रह्मास्मी ' त्युपनिषत् २०- ब्रह्मणः सर्वात्मकत्वविज्ञानम् २१ - देवतोपासनाखण्डनम् २२- ग्रात्मोपासानादेशः २३- ब्रह्म एव ब्राह्मण विकासभूमिः २४ - ब्रह्मणः श्रेयोरूपं क्षत्रम् २५ - क्षेत्रस्वरूपसमर्पका देव: २६ - विट्स्वरूपाविर्भावः २७ - विट्स्वरूपसमर्पका देवाः २२६
पृष्ठ 246
पाठ पढ़ें पाठ छिपाएँ
भाष्यभूमिका २८- शूद्रस्वरूपाविवः २६- शूद्रस्वरूपसमर्पको देवः ३० - ब्रह्मणः श्रेयोरूपं धर्मः ३१ - नियतिचरस्वरूपविज्ञानम् ३२- सत्य - धर्म्ममीमांसा ३३- वर्णस्टष्टिरालम्बन विज्ञानम् ३४ - अग्नेः सर्वात्मकत्वप्रतिपादनम् ३५ - आत्मलो कोपासनादेशः ३६- पञ्चमहा यज्ञ विज्ञानम् ३७ - श्रात्मकामविवर्तभावविज्ञानम् ३८ - आत्मनः कृत्स्नत्वविज्ञानम् ३६ – यज्ञस्य पाङ्क्तत्वविज्ञानम् ४० - पाङ्क्त पशुस्वरूपविज्ञानम् ४१ - पाङ्क्त पुरुषस्वरूपविज्ञानम् ४२ - सर्वप्रपञ्चस्य पाङ्क्तत । इति — अक्षरसृष्टिविज्ञानोपनिषत् तृतीया इति —१ अध्याये ४ ब्राह्मणम् 9-8 -888-४ - अक्षरात्मविभूति विज्ञानोपनिषत् ---१ - भोक्त रात्मनः सप्तात्रनिवर्त्तभावाः २ - ' क्षिति ' स्वरूप विज्ञानम् ३ - मानसविभूति विज्ञानम् ४- त्रयीवेदविभूतिविज्ञानम् ५- देवत्रयीविभूतिविज्ञानम् ६- श्रात्मत्रयी विभूतिविज्ञानम् ७- प्रजापतिसंहिता - विज्ञानम् ८ - वागू विवर्त्तविज्ञानम् २३०
पृष्ठ 247
पाठ पढ़ें पाठ छिपाएँ
नृतायखण्ड ६ - मनोविवर्तविज्ञानम् १०- प्राणविवर्शविज्ञानम् ११- महिमा - पृथिवीस्वरूप विज्ञानम् १२- वाक्, अग्नि, भू - विवर्त्त विज्ञानम् १३- सपत्नेन्द्रविभूतिविज्ञानम् १४- प्रजापतेर्वा विभूतिः, ततः पृथिवी १५ - प्रजापतेर्मनो विभूतिः, ततो द्यौः १६- प्रजापतेः प्राणचिभ तिः, ततोऽन्तरिक्षम् १७- सर्वानन्तविभूति विज्ञानम् १८ - सम्वत्सर प्रजापतेः कलाविभ तिः १६ - पुरुषप्रजापतेः कलाविभ तिः २०- उभयोस्तादात्म्यविज्ञानम् २१- लोकत्रयस्वरूपविज्ञानम् २२ - लोकत्रयविभ तिप्राप्त्युपायाः २३ - आत्मनः ' सम्प्रत्ति ' विभतिः २४ - लोक यज्ञयोरेकत्वसम्प्रत्तिः २५ - पुत्रविभतिविज्ञानम् २६- दैवी वाग्विभ तिविज्ञानम् २७ - श्राध्यात्मिकसंस्थायामाधिदैविकविभतिभावस्योपभोगः २८ - व्रतविज्ञानमीमांसा २६- श्राध्यात्मिकप्राणस्पर्द्धाविज्ञानम् ३० - आधिदैविक प्राणस्पर्द्धाविज्ञानम् ३१ - एकत्रतादेशविज्ञानम् इति - अक्षरात्मविभूति विज्ञानोपनिषत् चतुर्थी इति - १ अध्याये ५ ब्राह्मणम् १--५ -----२३१
पृष्ठ 248
पाठ पढ़ें पाठ छिपाएँ
भाष्यभूमिका ५ - उक्थ, ब्रह्म, साम - मयाक्षरात्मविज्ञानोपनिषत् १ - नाम्नां - उक्थं, ब्रह्म, साम - लक्षण - आत्मा ( वाङ्मयः ) । २- कर्म्मणां — उक्थं, ब्रह्म - साम - लक्षण - आत्मा ( प्राणमयः ) । ३ - रूपाणां - उक्थं, ब्रह्म, साम - लक्षण आत्मा ( मनोमयः ) ४ - अक्षरात्मनः प्रतिसंचरावस्था ५. श्रक्षरात्मनः सञ्चरावस्था ६- अमृत मृत्युमयोऽक्षरात्मा ७ - जगतः सत्यत्वसमर्थन म् इति - उ ० त्र ० सा ० अक्षरात्म विज्ञानोपनिपत् पञ्चमी इति –१ अध्याये ६ ब्राह्मणम् इति - ५ उपनिपदात्मकः, ६ ब्राह्मणात्मकः ( प्रथमोऽध्यायः समाप्तः ) २ - द्वितीयोऽध्यायः ( ६ उपनिषदात्मकः । ब्राह्मणात्मकः ) १- अक्षरात्मनः - आधिदैविकाध्यात्मिकयोरौपासनिकयो विवर्त्तबिज्ञानोपनिषत् १- श्रादित्यपुरुषोपासन विज्ञानम् २ - चन्द्र पुरुषोपासन विज्ञानम् ३ - विद्य तु पुरुषोपासनविज्ञानम् ४- श्राकाश पुरुषोपासनविज्ञानम् ५ - वायुपुरुषोपासन विज्ञानम् ६- अग्नि पुरुषोपासन विज्ञानम् ७- अपू- पुरुषोपासनविज्ञानम् ८- आदर्शपुरुषोपासन विज्ञानम् ६- प्राण विधपुरुषोपासन विज्ञानम् १० - दिगविषपुरुषोपासनविज्ञानम् ११ - छायामय पुरुषोपासन विज्ञान म् २३२
पृष्ठ 249
पाठ पढ़ें पाठ छिपाएँ
१२ - शारीर पुरुषोपासन विज्ञानम् तृतीयखण्ड १३ - अक्षर पुरुषे सर्वेषामुक्तक्षरपुरुषविवर्त्तानां विरामः १४- अज़रपुरुषो मप आत्मा, तमुपासीत, इत्यादेशः इति- - अक्षरात्मनः - उपनिषत् प्रथमा इति -२ अध्याये १ ब्राह्मणम् २- मुख्यप्राणविज्ञानोपनिषत् २ --- १ १ - आाधान - प्रत्याधान - स्थूण - दाम - लक्षणो मध्यमः प्राणः २- सप्ताक्षितिस्वरूपविज्ञानम् ३- चितिनिधेयप्राणस्वरूपविज्ञानम् ४ – तप्तप्राणात्मकयशःप्राणस्वरूपविज्ञानम् ५ - अर्वागूबिल स्वरूपविज्ञानम् ६- आध्यात्मिकप्राणविवर्त्त ' भावाः इति - मुख्यप्राण विज्ञानोपनिषत् - द्वितीया इति -२ अध्याये २ ब्राह्मणम् २-२ ३ - अक्षरब्रह्मणः प्रातिस्विकरूपेण मूर्त्तत्व- तररूपेण च मूर्त्तत्वविज्ञानोपनिषत - मूर्त्तामूर्त्तविभ तिषिज्ञानम् २ - मर्त्यामृतविभ तिविज्ञानम् ३ - गति - स्थितिविभ तिविज्ञानम् ४ - त्यं -सद् - विभ तिविज्ञानम् ५- सतः पुरुषविभतिविज्ञानम् ६- श्राधिदैविक पुरुषविभ तिविज्ञानम् ७ - प्राध्यात्मिकपुरुषविभ तिविज्ञानम् ८- सत्यस्य सत्यं ब्रह्मविभ तिविज्ञानम् इति - अक्षरब्रह्मणः ० उपनिषत् तृतीया इति -२ अध्याये ३ ब्राह्मणम् २--३ २३३
पृष्ठ 250
पाठ पढ़ें पाठ छिपाएँ
४ – अक्षरात्मनो भूमोदर्कविज्ञानोपनिषत् १ - अक्षरात्मस्वरूप जिज्ञासा स्वाभाविकी २ - त्रात्मका मन्यातिविज्ञानम् भाष्यभूमिका ३ - अक्षरात्मज्ञानस्य सर्वज्ञताप्रवत्त कम् ४ - सर्वत्राक्षरात्मभावनादेशः ५- अक्षरब्रह्मनिः श्वसितवेदविज्ञानम् ६ - वाग्विवत् विज्ञानम् ७- आत्म - आत्मसृष्टेरोतप्रोतसम्बन्धविज्ञानम् ८ श्रात्मभूमस्वरूप विज्ञानम् इति - अक्षरात्मनो भूमोदर्कविज्ञानोपनिपच्चतुर्थी इति -२ अध्याये ४ ब्राह्मणम् २-४ ५- अन्तरात्मानुगत ' मधुप्राण ' व्याप्तिविज्ञानोपनिषत् ( मधुविद्योपनिषत् ) १- पृथिव्यनुगतमधुप्राए विज्ञानम् २- श्रबनुगत " " ३ - श्रग्न्यनुगत " " ४- वाय्वनुगत " ५ - श्रादित्यानुगत " 2 ६- दिगनुगत ७- चन्द्रानुगत ८- विद्यदनुगत ६ - स्तनयिल्चनुगत १०- आकाशानुगत ११- धर्म्मानुगत १२ -सत्यानुगत 23 39 29 " 29 १३ - मानुषा ( भूतात्मा ) नुगत,, २३४