Upanishad Vijnana Bhashya Bhumika III — पृष्ठ 251–260

उपनिषद विज्ञान भाष्य भूमिका ३ मोतीलाल शास्त्री · पृष्ठ 251–260

पृष्ठ 251

उपनिषद विज्ञान भाष्य भूमिका ३ मोतीलाल शास्त्री, पृष्ठ 251 का मूल पृष्ठ
पूरे पर्दे पर देखने के लिये चित्र दबाएँ
पाठ पढ़ें पाठ छिपाएँ

तृतीयखण्ड १४ - अक्षरात्मानुगतमधुप्राणविज्ञानम् १५. - अक्षरात्मानुगतमधुप्रारणस्य सर्वेषां मधुप्राणानामालम्बनत्त्वम् १६- मधुविद्याविष्कारकाः, तच्छिष्यपरम्परा च इति - अक्षरात्मानुगतमधु ० उपनिषत् पञ्चमी इति -२ अध्याये ५ ब्राह्मणम् । २-५ ६ - आचार्यपरम्पराक्रमलक्षणा वंशोपनिषत् इति –२ अध्याये ६ ब्राह्मणम् इति ६ उपनिषदात्मकः, ६ ब्राह्मणात्मकः, द्वितीयोऽध्यायः २ ३. - तृतीयोऽध्याय: ( ६ ब्राह्मणात्मक ', ६ उपनिषदात्मकः ) -- अनियुक्ति सम्पविज्ञानोपनिषत् * अतिमुक्तिविज्ञानोपनिषत् ( १ ) -१ - श्राख्यानसन्दर्भः ( २ ) - २ - श्राश्वलजिज्ञासा ( ३ ) -३ - मृत्योरा प्ते रतिमुक्तिविज्ञान म् ( ४ ) - ४ - अहोरात्रयोरा तेरतिमुक्तिविज्ञानम् ( ५ ) - ५ - पक्षयोराप्रतिमुक्तिविज्ञानम् ( ६ ) - ६ - चन्द्रमसोरा तेरतिमुक्ति विज्ञानम् पातिमुक्तिविज्ञानोपनिषत् २३५

पृष्ठ 252

उपनिषद विज्ञान भाष्य भूमिका ३ मोतीलाल शास्त्री, पृष्ठ 252 का मूल पृष्ठ
पूरे पर्दे पर देखने के लिये चित्र दबाएँ
पाठ पढ़ें पाठ छिपाएँ

भाष्यभूमिका * - सम्पद्विज्ञानोपनिषत् ( ७ ) १ - हौत्रकर्म्मसम्पद्विज्ञानम् ( ८ ) २ - श्रध्वर्यवकर्म्म सम्पद्विज्ञानम् ( ६ ) ३ - ब्राह्मकर्म्मसम्पद्विज्ञानम् ( १० ) ४ -कर्म्मसम्पद्विज्ञानम् सैपा सम्पद्विज्ञानोपनिषत इति -- प्रतिमुक्ति सम्पद्विज्ञानोपनिषत् प्रथमा इति ३ अध्याये १ ब्राह्मणम् ३–१ २ - ग्रहाविग्रहविज्ञानोपनिषत् * - प्रातिप्रविज्ञानोपपति ( १ ) १ - जारत्कारव - भागजिज्ञासा ( २ ) २ - प्राणग्रहातिग्रहविज्ञानम् ( ३ ) ३ - वाग्ग्रहातिग्रहविज्ञानम् ( ४ ) ४ - जिह्वाग्रहातिग्रहविज्ञानम् ( ५ ) ५ - चतुर्ग्रहातिग्रह विज्ञानम् ( ६ ) ६ - श्रोत्रग्रहातिग्रहविज्ञान म् ( ७ ) ७ - मनोग्रहातिग्रहविज्ञानम् ( ८ ) ८ - हस्तग्रहातिग्रह विज्ञानम् ( ६ ) ६ - त्वग्ग्र हा तिग्रहविज्ञानम् * - सैषा ग्रहातिग्रह विज्ञानोपनिषत् * - श्रातिविज्ञानोपनिषत् ( १० ) १ - मृत्यु - रन्न विज्ञानम् ( ११ ) २ - प्राणोत्क्रान्तिविज्ञानम् २३६

पृष्ठ 253

उपनिषद विज्ञान भाष्य भूमिका ३ मोतीलाल शास्त्री, पृष्ठ 253 का मूल पृष्ठ
पूरे पर्दे पर देखने के लिये चित्र दबाएँ
पाठ पढ़ें पाठ छिपाएँ

( १२ ) ३ - प्राप्तिविवर्त्त विज्ञानम् ( १३ ) ४ - फलाफलम्वरूपविज्ञानम् तृतीयखण्ड - सैपा प्राप्ति विज्ञानोपनिपत इति ग्रहातिग्रह - प्राप्तिविज्ञानोपनिषद्वितीया इति -३ ------ अध्याये २ ब्राह्मणम् ३ - व्यष्टिसमष्टिविज्ञानोपनिपत् १- भुज्युलह्यायनिजिज्ञासा २- अश्वमेधफलमीमांसा ३- इन्द्र- सुपर्णमीमांसा ४- श्रात्मनः प्रतिसञ्चरणम् ५ - मृत्यु विजयः ३–२ ---इति - व्यष्टिसमष्टिविज्ञानोपनिषत् तृतीया इति ३ अध्याये ३ ब्राह्मणम् ४ - सर्वभृतात्म विज्ञानोपनिषत् १ - उपस्तश्चाक्रायण जिज्ञासा २- देवसत्यप्राणस्वरूपविज्ञानम् ३- ब्रह्मसत्यस्वरूप विज्ञानम् ४ - इन्द्रियसत्यस्वरूप विज्ञानम् -३ इति -- सर्वभूतान्तरात्मविज्ञानोपनिषच्चतुथीं इति ३ अध्याये ४ ब्राह्मणम् ३-४ --२३७

पृष्ठ 254

उपनिषद विज्ञान भाष्य भूमिका ३ मोतीलाल शास्त्री, पृष्ठ 254 का मूल पृष्ठ
पूरे पर्दे पर देखने के लिये चित्र दबाएँ
पाठ पढ़ें पाठ छिपाएँ

भाष्यभूमिका ५—– एषणाविज्ञानोपनिषत् १- कहोड़कौषीतकेय जिज्ञासा २ - पुत्रैषणास्वरूपविज्ञानम् ३ - वित्त प्रणास्वरूप विज्ञानम् ४ - लोकैषणा स्वरूपविज्ञानम् ५ श्रार्त्तानात मीमांसा इति --- पणा विज्ञानोपनिषत् पञ्चमी इति —३ अध्याये ५ ब्राह्मणम् ३-५ ६ - विधृतिपरम्पराविज्ञानोपनिषत् १ - वाचक्नवी- जिज्ञासा २ - श्रापः सर्वेषां विवृतिः ३ - वायुरपां विवृतिः ४ - अन्तरिक्षलोकः - वायोर्विधृतिः ---५ - गन्धर्वलोकः - अन्तरिक्षस्य विषृतिः ६ - श्रादित्यलोकः - गन्धर्वलोकस्य विवृतिः ७ - चन्द्रलोकः - श्रादित्यलोकस्य विवृति: ८ - नक्षत्रलोकः- चन्द्रलोकस्य विधृतिः E - देवलोक: - नक्षत्रलोकस्य विघृतिः १० - इन्द्रलोकः - देवलोकस्य विवृतिः ११- प्रजापतिलोकः - इन्द्रलोकस्य विघृतिः १२ - ब्रह्मलोकः - प्रजापतिलोकस्य विघृतिः १ ९ - अक्षरलोकः - सर्वलोकविधृतिः १४ - स एषोऽक्षरलोकोऽन तिप्रश्न्यः इति - विधृतिपरम्पराविज्ञानोपनिषत् - पष्ठी इति-- ३ अध्याये ६ ब्राह्मणम् ३-६ २३८

पृष्ठ 255

उपनिषद विज्ञान भाष्य भूमिका ३ मोतीलाल शास्त्री, पृष्ठ 255 का मूल पृष्ठ
पूरे पर्दे पर देखने के लिये चित्र दबाएँ
पाठ पढ़ें पाठ छिपाएँ

तृतीयखड ७– अक्षरात्मकम्र्म्मविज्ञानोपनिषत् ( अक्षरात्मैव सूत्रात्मा, १ - उद्दालक श्रारुणिजिज्ञासा २- भूतावेशसमर्थनम् ३- सूत्र वायुस्वरूपविज्ञानम् ४- सन्धाता अक्षरपुरुषः ५ - सूत्रात्मा अक्षरपुरुषः ६ - अन्तर्य्यामी अक्षरपुरुषः ७- श्राधिदैविकोऽक्षरपुरुषः ८- प्राध्यत्मिकोऽक्षरपुरुषः इति- अक्षरात्मकर्म्मविज्ञानोपनिषत् - सप्तमी इति -३ अध्याये ७ ब्राह्मणम् ८- यक्ष र नियति विज्ञानोपनिषत् १ - वाचक्नवी - जिज्ञासा २- अक्षरपुरुषः - ग्राकाशात्मा ३ - अक्षरपुरुषः - विधर्त्ता सर्वेपाम् ४ - अक्षरपुरुषः- शास्ता सर्वेषाम ५- अक्षरज्ञानशून्यः कृपणः ६ - ब्रह्मोद्यविजेता याज्ञवल्क्यः ३-७ इति - अक्षरनिपतिविज्ञानोपनिषत् - अष्टमी इति -३ अध्याये ८ ब्राह्मणम् ३-८ -- * -६- अक्षरप्राणानुगत देव विज्ञानोपनिपन् १ - विदग्धशाकल्य जिज्ञासा २- वैश्वदेवी निवित् - परिचयः २३६ अन्तर्यामी )

पृष्ठ 256

उपनिषद विज्ञान भाष्य भूमिका ३ मोतीलाल शास्त्री, पृष्ठ 256 का मूल पृष्ठ
पूरे पर्दे पर देखने के लिये चित्र दबाएँ
पाठ पढ़ें पाठ छिपाएँ

भाष्यभूमिका ३ - देवतानिवित् - परिचयः ४-३३३३ देवमहिमानः ५-३३ देवमहिमानः ६- ६ - देवमहिमानः ७-३ - देवमहिमानः ८- १॥ देवमहिमानौ ६ - १ देवमहिमा १० - प्रारणाक्षरस्य देवतात्वम् ११ - अक्षरपुरुषः परायणं सर्वेश्वाम् १२- दिग्देवताविज्ञानम् १३ - श्राधिदैविकदेवताविज्ञानम् १४- प्राध्यात्मिकदेवताविज्ञानम् १५ - श्रौपनिषद पुरुषविज्ञानम् १६- असमाधेयप्रश्नावली इति - अक्षरप्राणानुगत देवताविज्ञानोपनिषत् - नत्रमी इति ३ अध्याये ६ ब्राह्मणम् इति ६ उपनिषदात्मकः, ६ ब्राह्मणात्मकः तृतीयोऽध्यायः - * --६ ४ - चतुर्थोऽध्यायः ( ६ उपनिषदात्मकः, ६ ब्राह्मणात्मक. ) -१ - खण्डब्रह्मोपासनविज्ञानोपनिषत् ( क्ष रत्रह्मोपासनोपनिषत् ) १- वाग्ब्रह्मोपासन विज्ञानम् २- प्राणबझोपासन विज्ञानम् ३ - चतुर्ब्र ' झोपासन विज्ञानम् ४ - श्रोत्रब्रह्मोपासनविज्ञानम् २४०

पृष्ठ 257

उपनिषद विज्ञान भाष्य भूमिका ३ मोतीलाल शास्त्री, पृष्ठ 257 का मूल पृष्ठ
पूरे पर्दे पर देखने के लिये चित्र दबाएँ
पाठ पढ़ें पाठ छिपाएँ

५- मनोब्रह्मोपासन विज्ञानम् ६ - हृदय त्रह्मोपासन विज्ञानम् ७- अक्षरब्रह्म सर्वेषां प्रतिष्ठा १-१ तृतीय ars २ - चाक्षुपपुरुषविज्ञानोपनिषत् - ( विज्ञानात्मोपनिषत् ) -१- इन्द्रस्वरूपविज्ञानम् २-- इन्द्रपत्नी स्वरूपविज्ञानम् ३ -- विराट्पुरुषस्वरूपविज्ञानम् ४ -- नाड़ी - स्वरूपविज्ञानम् ५- दिगनुगतमार्गविज्ञानम् ६ - इन्द्रप्राणात्मकविज्ञानात्म विज्ञानम् ४-२ ३ - ज्योतिर्विज्ञानोपनिषत् १-- श्रादित्यज्योतिर्विज्ञानम् २ -- चन्द्रज्योतिर्विज्ञामम् ३ - अग्निज्योतिर्विज्ञानम् ४ -- वाग्ज्योतिर्विज्ञानम् ५ श्रात्मज्योतिर्विज्ञानम् ६ -- पञ्चज्योतिरयं पुरुषः ७- पुरुषस्य स्थानद्वयी ८- स्वप्नाद्यवस्था विज्ञानम् ६ - सोपाधिक पुरुष विज्ञानम् १० -- निरुपाधिकपुरुषविज्ञानम् ११ -- श्रानन्दमीमांसा १२ - सर्वप्राण विलयनम् ४-३ २४१

पृष्ठ 258

उपनिषद विज्ञान भाष्य भूमिका ३ मोतीलाल शास्त्री, पृष्ठ 258 का मूल पृष्ठ
पूरे पर्दे पर देखने के लिये चित्र दबाएँ
पाठ पढ़ें पाठ छिपाएँ

४ - श्रात्मगतिविज्ञानोपनिपत् १ - श्रात्मनः परागगतिविज्ञानम् २- प्रातिना हिकस्वरूपविज्ञानम् ३ - कामयमानस्यात्मनो गतिविज्ञानम् ४- कामस्यात्मनो गतिविज्ञानम् ५ - गतिमार्गस्वरूप विज्ञानम् ६- सद्गतिस्वरूप विज्ञानम् ७- दुर्गतिस्वरूपविज्ञानम् ८- गतिस्वरूपविज्ञानम् ६ - सम्वत्सर गतिस्वरूपविज्ञानम् १० - क्षीणोद कंगतिस्वरूपविज्ञानम् ११- भ मोदर्कगतिस्वरूपविज्ञानम् १२ - भयब्रह्मस्वरूपविज्ञानम् ४-४ भाष्यभूमिका --५ - श्रात्म विज्ञानादेशोपनिषत् १ - अक्षरात्मप्राप्तिप्रतिबन्धकाः २- श्रात्मकामस्य सर्वकाममूलत्वम् ३ - आत्मोपासनादेशः ४ - सर्वत्रात्मभावना देशः ५ - श्रात्मनः सर्वात्मकत्वप्रतिपादनम् ६ - आध्यात्मिकात्मप्रपञ्चविज्ञानम् ७- अमृततत्वप्राप्त्युपायाः ४-५ .. ६- प्राचार्य्यपरम्पराक्रमलक्षण | शोपनिषत् ४-६ इति ६ उपनिषदात्मकः,: ब्राह्मणात्मकः, चतुर्थोऽध्यायः ४ २४२

पृष्ठ 259

उपनिषद विज्ञान भाष्य भूमिका ३ मोतीलाल शास्त्री, पृष्ठ 259 का मूल पृष्ठ
पूरे पर्दे पर देखने के लिये चित्र दबाएँ
पाठ पढ़ें पाठ छिपाएँ

तृतीयखण्ड ४– पंचमोऽध्यायः ( १५ उपनिषदात्मकः, १५ ब्राह्मणात्मकः १- पूर्णाक्षरब्रह्म विज्ञानोपनिषत् ( ५ – १ ) २ - लोक शिक्षा विज्ञानोपनिषत् ( ५–२ ) ३- यक्षरात्मविज्ञानोपनिषत् ( ५–३ ) ४- सत्याक्षरविज्ञानोपनिषत् ( ५–४ ) ५- सत्याक्षरविभूतिविज्ञानोपनिषत् ( ५--५ ) ६- श्राध्यात्मिकपुरुषविज्ञानोपनिषत् ( ५–६ ) ७- इन्द्रपुरुष विज्ञानोपनिषत् ( ५–७ ) ८ - वागा विज्ञानोपनिषत् ( २– छ ) ६- भूतात्मविज्ञानोपनिषत् ( ५–१ ) १० - भूतात्मप्रतिसञ्चरावस्थाविज्ञानोपनिषत् ( ५ - १० ) १३- तपः कर्म्मविज्ञानोपनिषत् ( ५-११ ) १२- प्राणान्नविज्ञानोपनिषत् ( ५-१२ ) १३- प्राणोक्थविज्ञानोपनिषत् ( ५-१३ ) १४- गायत्र पुरुष विज्ञानोपनिषत् ( ५-१४ ) १५ - दक्षिणादि पुरुष विज्ञानोपनिषत् ( ५-५ ) इति १५ उपनिषदात्मकः, ब्राह्मणात्मकः, पंचमोऽध्यायः ५ ६ - षष्ठोऽध्यायः - ( ५ उपनिषदात्मकः ५ - ब्राह्मणात्मकः) १ - ज्येष्ठ श्रेष्ठप्राणविज्ञानोपनिषत् २ - पञ्चाग्नि विद्याविज्ञानोपनिषत् ३- श्रेयोगति प्राप्त्युपायविज्ञानोपनिषत् ( ६-१- ) ( ६--२ ) । ( ६--३ ) । ४ - अभिलषितफलावाप्तिसाधक कर्म्मविज्ञानोपनिषत् ( ६--४ ) । ५ - श्राचार्य्यपरम्पराक्रमलक्षण वंशोपनिषत् ( ६--५ ) । इति – ५ उपनिषदात्मकः, ५ ब्राह्मणात्मकः षष्ठो ध्यायः समाप्ता चेयं बृहदारण्यकोपनिषत् १० २४३

पृष्ठ 260

उपनिषद विज्ञान भाष्य भूमिका ३ मोतीलाल शास्त्री, पृष्ठ 260 का मूल पृष्ठ
पूरे पर्दे पर देखने के लिये चित्र दबाएँ
पाठ पढ़ें पाठ छिपाएँ

भाष्यभूमिका ४१ - श्वेताश्वतरोपनिषत के प्रतिपाद्य विषय -११ – श्वेताश्वतरोपनिषत् ( परात्परविद्या वर्णनवरेयमुपनिषत् ) षोडशीप्रजापति, एवं स्व ० प ० सू ० च ० पृ ० लक्षण पञ्चपर्वात्मक विश्व, दोनों की समष्टि ही ' सर्वम् ' है । पञ्चकल विश्व में षोडशी प्रजापति प्रविष्ट है । विश्व की स्वयम्भू आदि पाँच कलाओं में से अव्यय-प्रधान स्वयम्भू - परमेष्ठी- अमृतसूर्य की समष्टि ' परब्रह्म ' है । क्षरप्रधान मर्त्यसूर्य - चन्द्रमा - पृथिवी की समष्टि ' अपरब्रहा ' किंवा ' अवरत्रह्म ' है । " तस्मै स होवाच — एतद् सत्यकाम! परं चापरंच ब्रह्म, यदोङ्कारः " ( प्रश्नोपनिषत् ) इस औपनिषद सिद्धान्त के अनुसार उक्त लक्षण पर अपरब्रह्म की समष्टि ही ' ओङ्कार ' है । प्रण-वात्मक यह परापरब्रह्म ही ईश, किंवा ईश्वरप्रजापति है । श्वेताश्वतरोपनिषत् में परापरविद्यालक्षण इसी प्रजापति का विश्लेषण हुआ है । इस उपनिषत् में ६ अध्याय हैं, जिनमें प्रतिपादित विषयों का निम्नलिम्बित रूप से समन्वय किया सकता है । ( १ ) - प्रथम अध्याय में ' किं कारणं ब्रह्म कुतः स्म जाता ० ' इत्यादि रूप से ब्रह्मजिज्ञासा हुई है । एवं अनन्तर अव्ययपुरुष का उद्गीथरूप से निरूपण करते हुए व्यक्त - अव्यक्त नाम से प्रसिद्ध क्षर - अक्षर का विश्लेषण हुआ है । इसप्रकार प्रथमाध्याय में सर्वव्यापक ( विश्वव्यापक ईश्वरात्मा, तदभिन्न शरीरव्यापक जीवात्मा ) आत्मतत्व का ही प्रतिपादन हुआ है । ( २ ) वह ईश प्रजापति ' श्वोवसीयस् ' नामक हृदयस्थ अव्ययमन से ही कामना के द्वारा प्राणव्यापार ( तर ) मे बाग्व्यापार ( श्रम ) को आगे कर विश्वनिर्माण में समर्थ हुआ है । इन स्वोत्पादित नीहार - धूम - अर्क - अनिल - अनल- खद्योत - विद्युतू स्कटिक - राशि - पृथिबी - जल- तेज - आकाशादि में ' तत्-सृष्ट्वा तदेवानुप्राविशतू ' न्याय से प्रविष्ट हो रहा है । देवता, अग्नि, जल, श्रोषधि, वनस्पति, इत्यादि यच्चयावत् भुवनीं में वह ब्याप्त है । इस सर्वव्याप्ति का मूल कारण हृत्प्रतिष्ठ, कामनामय, कामसमुद्र नाम से प्रसिद्ध, सर्वसृष्टिप्रवर्तक, श्वोवसीयम् नामक ' अन्ययमन ' ही माना गया है । द्वितीय अध्याय में अव्ययमन की उक्त विश्वविभूतियों का ही विश्लेषण हुआ है । ( ३ ) —सहस्रशीर्ष, सहस्राक्ष, सहस्रपात् सर्वतःपाणिपाद, सर्वतोऽचिशिरोमुख, सर्वतः श्रुतिमत्, सर्व-शरण, अपाणिवाद, अचतु, कर्ण, श्रोत्र, अणोरणीयान् महतो महीयान् ऋतु, अजर, पुराणपुरुष, सर्वगत, वह ईश्वरप्रजापति ही अंशरूप ने जीवात्मस्वरूप में परिणित होता हुआ, श्रङ्गुष्ठमात्रस्वरूप धारण करता हुआ अपनी त्रिज्योतिर्मय अव्ययज्योति ( ज्ञानज्योति ) से प्राणिमात्र के अन्तहृदय में प्रकाशित हो रहा है । तृतीय अध्याय में ईश्वरांशभूता इसी जीवसृष्टि का निरूपण हुआ है । साथ ही ईश्वरप्राप्ति-उपायों का विश्लेषण हुआ है २४४