व्याख्या · ब्रह्मसूत्र
ब्रह्मसूत्र — प्रथम अध्याय, द्वितीय पाद
32 मूल पद्य 31 संस्करणसे मिलाये गये
ये सूत्र ब्रह्म के सर्वव्यापकत्व और उसकी सत्ता की प्रमाणिकता सिद्ध करने वाले विविध तर्कों पर आधारित हैं। इनमें श्रुति, उपमान और तर्क के माध्यम से यह स्पष्ट किया गया है कि आत्मा और ब्रह्म का संबंध किस प्रकार निर्विवाद है। इस क्रम में पाठक को आत्म-तत्त्व की व्यापकता और उसके विभिन्न प्रमाणों का बोध प्राप्त होगा।
सर्वत्र प्रसिद्ध्यधिकरणम्
1.2.1 · प्रथम अध्याय द्वितीय पाद सूत्र १
सर्वत्रप्रसिद्ध्यधिकरणम् सर्वत्रप्रसिद्ध्यधिकरणम् सर्वत्र प्रसिद्धोपदेशात् ॥ १.२.१ ॥
पदच्छेद — सर्वत्र , प्रसिद्धोपदेशात्
सूत्रार्थ — ( सर्वत्र ) सब वेदान्तोंमें ( प्रसिद्धोपदेशात् ) ' सर्वं खल्विदं ब्रह्म ' इत्यादि वाक्योंमें जगत्कारणरूप से प्रसिद्ध ब्रह्मका ही ' मनोमयः ' मनोमयत्व आदि धर्मोसे उपदेश है, अतः मनोमय ब्रह्म ही है जीव नहीं। प्रथम पादमें ' जन्माद्यस्य यतः ' इस सूत्र से आकाश आदि सम्पूर्ण प्रपञ्चके जन्म आदिका एकमात्र कारण ब्रह्म है ऐसा कहा जा चुका है। किञ्च समस्त प्रपञ्च के कारणरूप उस ब्रह्मके सर्वव्यापकत्व, नित्यत्व, सर्वज्ञत्व, सर्वशक्तित्व, सर्वात्मकत्व इस प्रकारके धर्म भी अर्थतः कहे गये ही हैं। तथा ब्रह्मसे भिन्न दूसरे [ आकाश, प्राण, ज्योतिः आदि ] अर्थों में प्रसिद्ध [ आकाश, प्राण, ज्योतिः आदि कुछ शब्दोंका ब्रह्मविषयत्व हेतु प्रतिपादनके द्वारा एवं कुछ ऐसे वाक्य हैं जिनमें ब्रह्मलिङ्ग तो स्पष्ट हैं, परन्तु आपाततः सन्देह होता है कि वे ब्रह्म विषयक हैं अथवा नहीं? वे भी वस्तुतः ब्रह्म विषयक ही हैं ऐसा स्पष्ट निर्णय किया गया है। अब पुनः जिन अन्य वाक्योंमें ब्रह्मलिङ्ग स्पष्ट नहीं है उन वाक्योंके विषयमें सन्देह होता है कि क्या वे भी परब्रह्मका ही प्रतिपादन करते हैं अथवा किसी दूसरे अर्थका, उसके निर्णय के लिए इस द्वितीय और तृतीय पादका आरम्भ किया जाता है—
शाङ्करभाष्य
भाष्यम् शाङ्करभाष्यम्॥ इदमाम्नायते सर्वं खल्विदं ब्रह्म तज्जलानिति शान्त उपासीत। अथ खलु क्रतुमयः पुरुषो यथाक्रतुरस्िम्लोके पुरुषो भवति तथेतः प्रेत्य भवति स क्रतुं कुर्वीत मनोमयः प्राणशरीरः इत्यादि। तत्र संशयः किमिह मनोमयत्वादिभिर्धर्मैः शारीर आत्मोपास्यत्वेनोपदिश्यते आहोस्वित्परं ब्रह्मेति। किं तावत्प्राप्तम् शारीर इति। कुतः तस्य हि कार्यकरणाधिपतेः प्रसिद्धो मनआदिभिः संबन्धः न परस्य ब्रह्मणः अप्राणो ह्यमनाः शुभ्रः इत्यादिश्रुतिभ्यः।
ननु सर्वं खल्विदं ब्रह्म इति स्वशब्देनैव ब्रह्मोपात्तम् कथमिह शारीर आत्मोपास्यत्वेनाशङ्क्यते नैष दोषः नेदं वाक्यं ब्रह्मोपासनविधिपरम् किं तर्हि शमविधिपरम् यत्कारणम् सर्वं खल्विदं ब्रह्म तज्जलानिति शान्त उपासीत इत्याह। एतदुक्तं भवति यस्मात्सर्वमिदं विकारजातं ब्रह्मैव तज्जत्वात् तल्लत्वात् तदनत्वाच्च न च सर्वस्यैकात्मत्वे रागादयः संभवन्ति तस्मात् शान्त उपासीतेति। न च शमविधिपरत्वे सत्यनेन वाक्येन ब्रह्मोपासनं नियन्तुं शक्यते। उपासनं तु स क्रतुं कुर्वीत इत्यनेन विधीयते।
क्रतुः संकल्पो ध्यानमित्यर्थः। तस्य च विषयत्वेन श्रूयते मनोमयः प्राणशरीरः इति जीवलिङ्गम्। अतो ब्रूमः जीवविषयमेतदुपासनमिति। सर्वकर्मा सर्वकामः इत्याद्यपि श्रूयमाणं पर्यायेण जीवविषयमुपपद्यते। एष म आत्मान्तर्हृदयेऽणीयान्व्रीहेर्वा यवाद्वा इति च हृदयायतनत्वमणीयस्त्वं चाराग्रमात्रस्य जीवस्यावकल्पते नापरिच्छिन्नस्य ब्रह्मणः। ननु ज्यायान्पृथिव्याः इत्याद्यपि न परिच्छिन्नेऽवकल्पत इति।
अत्र ब्रूमः न तावदणीयस्त्वं ज्यायस्त्वं चोभयमेकस्मिन्समाश्रयितुं शक्यम् विरोधात् अन्यतराश्रयणे च प्रथमश्रुतत्वादणीयस्त्वं युक्तमाश्रयितुम् ज्यायस्त्वं तु ब्रह्मभावापेक्षया भविष्यतीति। निश्चिते च जीवविषयत्वे यदन्ते ब्रह्मसंकीर्तनम् एतद्ब्रह्म इति तदपि प्रकृतपरामर्शार्थत्वाज्जीवविषयमेव। तस्मान्मनोमयत्वादिभिर्धर्मैर्जीव उपास्य इत्येवं प्राप्ते ब्रूमः परमेव ब्रह्मेह मनोमयत्वादिभिर्धर्मैरुपास्यम्। कुतः सर्वत्र प्रसिद्धोपदेशात्।
यत्सर्वेषु वेदान्तेषु प्रसिद्धं ब्रह्मशब्दस्यालम्बनं जगत्कारणम् इह च सर्वं खल्विदं ब्रह्म इति वाक्योपक्रमे श्रुतम् तदेव मनोमयत्वादिधर्मैर्विशिष्टमुपदिश्यत इति युक्तम्। एवं च सति प्रकृतहानाप्रकृतप्रक्रिये न भविष्यतः। ननु वाक्योपक्रमे शमविधिविवक्षया ब्रह्म निर्दिष्टं न स्वविवक्षयेत्युक्तम् अत्रोच्यते यद्यपि शमविधिविवक्षया ब्रह्म निर्दिष्टम् तथापि मनोमयत्वादिषूपदिश्यमानेषु तदेव ब्रह्म संनिहितं भवति जीवस्तु न संनिहितः न च स्वशब्देनोपात्त इति वैषम्यम्।। विवक्षितगुणोपपत्तेश् च ।
( ब्रसू-१,२.२ । ) भाष्यम् शाङ्करभाष्यम्॥ वक्तुमिष्टा विवक्षिताः। यद्यप्यपौरुषेये वेदे वक्तुरभावात् नेच्छार्थः संभवति तथाप्युपादानेन फलेनोपचर्यते। लोकेऽपि यच्छब्दाभिहितमुपादेयं भवति तद्विवक्षितमित्युच्यते यदनुपादेयं तदविवक्षितमिति। तद्वद्वेदेऽप्युपादेयत्वेनाभिहितं विवक्षितं भवति इतरदविवक्षितम्। उपादानानुपादाने तु वेदवाक्यतात्पर्यातात्पर्याभ्यामवगम्येते। तदिह ये विवक्षिता गुणा उपासनायामुपादेयत्वेनोपदिष्टाः सत्यसंकल्पप्रभृतयः ते परस्मिन्ब्रह्मण्युपपद्यन्ते।
सत्यसंकल्पत्वं हि सृष्टिस्थितिसंहारेष्वप्रतिबद्धशक्तित्वात्परमात्मन एवावकल्पते। परमात्मगुणत्वेन च य आत्मापहतपाप्मा इत्यत्र सत्यकामः सत्यसंकल्पः इति श्रुतम् आकाशात्मा इति च। आकाशवदात्मा अस्येत्यर्थः। सर्वगतत्वादिभिर्धर्मैः संभवत्याकाशेन साम्यं ब्रह्मणः। ज्यायान्पृथिव्याः इत्यादिना चैतदेव दर्शयति। यदपि आकाश आत्मा अस्येति व्याख्यायते तदपि संभवति सर्वजगत्कारणस्य सर्वात्मनो ब्रह्मण आकाशात्मत्वम्। अत एव सर्वकर्मा इत्यादि। एवमिहोपास्यतया विवक्षिता गुणा ब्रह्मण्युपपद्यन्ते।
यत्तूक्तम् मनोमयः प्राणशरीरः इति जीवलिङ्गम् न तद्ब्रह्मण्युपपद्यत इति तदपि ब्रह्मण्युपपद्यत इति ब्रूमः। सर्वात्मत्वाद्धि ब्रह्मणो जीवसंबन्धीनि मनोमयत्वादीनि ब्रह्मसंबन्धीनि भवन्ति। तथा च ब्रह्मविषये श्रुतिस्मृती भवतः त्वं स्त्री त्वं पुमानसि त्वं कुमार उत वा कुमारी। त्वं जीर्णो दण्डेन वञ्चसि त्वं जातो भवसि विश्वतोमुखः इति सर्वतःपाणिपादं तत्सर्वतोक्षिशिरोमुखम्। सर्वतःश्रुतिमल्लोके सर्वमावृत्य तिष्ठति इति च।
अप्राणो ह्यमनाः शुभ्रः इति श्रुतिः शुद्धब्रह्मविषया इयं तु श्रुतिः मनोमयः प्राणशरीरः इति सगुणब्रह्मविषयेति विशेषः। अतो विवक्षितगुणोपपत्तेः परमेव ब्रह्म इहोपास्यत्वेनोपदिष्टमिति गम्यते।। अनुपपत्तेस् तु न शारीरः । ( ब्रसू-१,२.३ । ) भाष्यम् शाङ्करभाष्यम्॥ पूर्वेण सूत्रेण ब्रह्मणि विवक्षितानां गुणानामुपपत्तिरुक्ता। अनेन शारीरे तेषामनुपपत्तिरुच्यते। तुशब्दोऽवधारणार्थः।
ब्रह्मैवोक्तेन न्यायेन मनोमयत्वादिगुणम् न तु शारीरो जीवो मनोमयत्वादिगुणः यत्कारणम् सत्यसंकल्पः आकाशात्मा अवाकी अनादरः ज्यायान्पृथिव्याः इति चैवंजातीयका गुणा न शारीरे आञ्जस्येनोपपद्यन्ते। शारीर इति शरीरे भव इत्यर्थः। नन्वीश्वरोऽपि शरीरे भवति सत्यम् शरीरे भवति न तु शरीर एव भवति ज्यायान्पृथिव्या ज्यायानन्तरिक्षात् आकाशवत्सर्वगतश्च नित्यः इति च व्यापित्वश्रवणात्। जीवस्तु शरीर एव भवति तस्य भोगाधिष्ठानाच्छरीरादन्यत्र वृत्त्यभावात्।। कर्मकर्तृव्यपदेशाच् च । ( ब्रसू-१,२.४ ।
) भाष्यम् शाङ्करभाष्यम्॥ इतश्च न शारीरो मनोमयत्वादिगुणः यस्मात्कर्मकर्तृव्यपदेशो भवति एतमितः प्रेत्याभिसंभव़ितास्मि इति। एतमिति प्रकृतं मनोमयत्वादिगुणमुपास्यमात्मानं कर्मत्वेन प्राप्यत्वेन व्यपदिशति अभिसंभवितास्मीति शारीरमुपासकं कर्तृत्वेन प्रापकत्वेन। अभिसंभवितास्मीति प्राप्तास्मीत्यर्थः। न च सत्यां गतावेकस्य कर्मकर्तृव्यपदेशो युक्तः। तथोपास्योपासकभावोऽपि भेदाधिष्ठान एव। तस्मादपि न शारीरो मनोमयत्वादिविशिष्टः।। शब्दविशेषात् । ( ब्रसू-१,२.५ । ) भाष्यम् शाङ्करभाष्यम्॥
इतश्च शारीरादन्यो मनोमयत्वादिगुणः यस्माच्छब्दविशेषो भवति समानप्रकरणे श्रुत्यन्तरे यथा व्रीहिर्वा यवो वा श्यामाको वा श्यामाकतण्डुलो वैवमयमन्तरात्मन्पुरुषो हिरण्मयः इति। शारीरस्यात्मनो यः शब्दोऽभिधायकः सप्तम्यन्तः अन्तरात्मन्निति तस्माद्विशिष्टोऽन्यः प्रथमान्तः पुरुषशब्दो मनोमयत्वादिविशिष्टस्यात्मनोऽभिधायकः। तस्मात्तयोर्भेदोऽधिगम्यते।। स्मृतेश् च । ( ब्रसू-१,२.६ । ) भाष्यम् शाङ्करभाष्यम्॥ स्मृतिश्च शारीरपरमात्मनोर्भेदं दर्शयति ईश्वरः सर्वभूतानां हृद्देशेऽर्जुन तिष्ठति।
भ्रामयन्सर्वभूतानि यन्त्रारूढानि मायया इत्याद्या। अत्राह कः पुनरयं शारीरो नाम परमात्मनोऽन्यः यः प्रतिषिध्यते अनुपपत्तेस्तु न शारीरः इत्यादिना श्रुतिस्तु नान्योऽतोऽस्ति द्रष्टा नान्योऽतोऽस्ति श्रोता इत्येवंजातीयका परमात्मनोऽन्यमात्मानं वारयति। तथा स्मृतिरपि क्षेत्रज्ञं चापि मां विद्धि सर्वक्षेत्रेषु भारत इत्येवंजातीयकेति।।
अत्रोच्यते सत्यमेवैतत् पर एवात्मा देहेन्द्रियमनोबुद्ध्युपाधिभिः परिच्छिद्यमानो बालैः शारीर इत्युपचर्यते यथा घटकरकाद्युपाधिवशादपरिच्छिन्नमपि नभः परिच्छिन्नवदवभासते तद्वत्। तदपेक्षया च कर्मकर्तृत्वादिभेदव्यवहारो न विरुध्यते प्राक् तत्त्वमसि इत्यात्मैकत्वोपदेशग्रहणात्। गृहीते त्वात्मैकत्वे बन्धमोक्षादिसर्वव्यवहारपरिसमाप्तिरेव स्यात्।। अर्भकौस्त्वात् तद्व्यपदेशाच्
(इस भाष्यका अनुवाद सूत्र १.२.३ के अनुवादके साथ है।)
(इस सूत्रकी दीपिका सूत्र १.२.२ की दीपिकामें सम्मिलित है।)
1.2.2 · प्रथम अध्याय द्वितीय पाद सूत्र २
विवक्षितगुणोपपत्तेश् च ॥ १.२.२ ॥
पदच्छेद — विवक्षितगुणोपपत्तेः , च
सूत्रार्थ — उपासना के लिए विवक्षित ( उपदिष्ट ) सत्यसंकल्पत्व, मारूपत्वादि गुणोंकी ब्रह्ममें उपपत्ति ( समन्वय ) हो सकती है, अतः मनोमन ब्रह्म ही है, जीव नहीं।
शाङ्करभाष्य
वक्तुमिष्टा विवक्षिताः। यद्यप्यपौरुषेये वेदे वक्तुरभावात् नेच्छार्थः संभवति तथाप्युपादानेन फलेनोपचर्यते। लोकेऽपि यच्छब्दाभिहितमुपादेयं भवति तद्विवक्षितमित्युच्यते यदनुपादेयं तदविवक्षितमिति। तद्वद्वेदेऽप्युपादेयत्वेनाभिहितं विवक्षितं भवति इतरदविवक्षितम्। उपादानानुपादाने तु वेदवाक्यतात्पर्यातात्पर्याभ्यामवगम्येते। तदिह ये विवक्षिता गुणा उपासनायामुपादेयत्वेनोपदिष्टाः सत्यसंकल्पप्रभृतयः ते परस्मिन्ब्रह्मण्युपपद्यन्ते।
सत्यसंकल्पत्वं हि सृष्टिस्थितिसंहारेष्वप्रतिबद्धशक्तित्वात्परमात्मन एवावकल्पते। परमात्मगुणत्वेन च य आत्मापहतपाप्मा इत्यत्र सत्यकामः सत्यसंकल्पः इति श्रुतम् आकाशात्मा इति च। आकाशवदात्मा अस्येत्यर्थः। सर्वगतत्वादिभिर्धर्मैः संभवत्याकाशेन साम्यं ब्रह्मणः। ज्यायान्पृथिव्याः इत्यादिना चैतदेव दर्शयति। यदपि आकाश आत्मा अस्येति व्याख्यायते तदपि संभवति सर्वजगत्कारणस्य सर्वात्मनो ब्रह्मण आकाशात्मत्वम्। अत एव सर्वकर्मा इत्यादि। एवमिहोपास्यतया विवक्षिता गुणा ब्रह्मण्युपपद्यन्ते।
यत्तूक्तम् मनोमयः प्राणशरीरः इति जीवलिङ्गम् न तद्ब्रह्मण्युपपद्यत इति तदपि ब्रह्मण्युपपद्यत इति ब्रूमः। सर्वात्मत्वाद्धि ब्रह्मणो जीवसंबन्धीनि मनोमयत्वादीनि ब्रह्मसंबन्धीनि भवन्ति। तथा च ब्रह्मविषये श्रुतिस्मृती भवतः त्वं स्त्री त्वं पुमानसि त्वं कुमार उत वा कुमारी। त्वं जीर्णो दण्डेन वञ्चसि त्वं जातो भवसि विश्वतोमुखः इति सर्वतःपाणिपादं तत्सर्वतोक्षिशिरोमुखम्। सर्वतःश्रुतिमल्लोके सर्वमावृत्य तिष्ठति इति च।
अप्राणो ह्यमनाः शुभ्रः इति श्रुतिः शुद्धब्रह्मविषया इयं तु श्रुतिः मनोमयः प्राणशरीरः इति सगुणब्रह्मविषयेति विशेषः। अतो विवक्षितगुणोपपत्तेः परमेव ब्रह्म इहोपास्यत्वेनोपदिष्टमिति गम्यते।।
(इस भाष्यका अनुवाद सूत्र १.२.३ के अनुवादके साथ है।)
सत्यानन्दी दीपिका · स्वामी सत्यानन्द सरस्वती — + टि ० - मीमांसाशास्त्रको वाक्य शास्त्र भी कहते हैं। वाक्यसे वाक्यार्थ बोध कैसे होता है? इस विषय में मीमांसकोंकी विचारपद्धतिको सभी भारतीय विद्वानोंने अपनाया है। वाक्यसे वाक्यार्थ बोध उद्देश्य विधेय भावावगाही होता है अर्थात् वाक्यजन्य बोधमें एक पदार्थ उद्देश्यतया मासता है और दूसरा विधेयतया, यह साधारण नियम है। परन्तु उद्देश्यका भेद होने से अथवा विधेयका भेद होने से अर्थात् दो उद्देश्य और दो विधेय होने से वाक्यस्वरूपका मंग हो जाता है। उद्देश्य - विधेय मावावगाही एकापस्थितिजनकता भावनाकी एककर्मवत्ता है अर्थात् भावना में एक ही कर्म होता है
* प्रथमपादमें ब्रह्म तटस्थलक्षण के द्वारा प्रपञ्चके उत्पत्ति आदिका कारण कहा गया है और उसमें कारणत्वसे ही व्यापकत्व आदि धर्म भी स्वत : सिद्ध हुए कहे गये हैं। इस प्रथम पाद में प्रतिपादित विषयको अगले दो पादोंके आरम्भका आधार समझना चाहिए ; क्योंकि प्रथम पाद और द्वितीय, तृतीय पादमें परस्पर कार्यकारणभाव संगति स्पष्ट है। प्रथमपादमें आकाश, प्राण आदि शब्द ब्रह्मके लिङ्ग हैं, अतः उनका ब्रह्ममें समन्वय दिखलाया गया है। परन्तु ' तज्जलान्, सत्यसङ्कल्पः ' इत्यादि जिन वाक्यों में ब्रह्मके स्पष्ट लिङ्ग नहीं है उन वाक्योंका ब्रह्ममें समन्वय करनेके लिए द्वितीय एवं तृतीय पादका आरम्भ किया जाता है 1। द्वितीय पादमें मुख्यरूपसे उपास्य ब्रह्मका निरूपण है और तृतीय पादमें निर्विशेष ज्ञेय ब्रह्मका वर्णन है। यही दोनों पादोंमें अन्तर है। जैसे गत अधिकरणमें जीव आदि लिङ्गका बाधकर उनको परब्रह्म परक माना गया है, वैसे ' मनोमयत्व ' आदि वाक्यों में ब्रह्म लिङ्ग नहीं है, इसलिए गत अधिकरण और इस अधिकरणकी प्रत्युदाहरणसंगति है : और एक ही करण होता है। भेद होनेसे एककर्मवत्ता नष्ट हो जाती है। इसलिए वाक्यभेदको हटाने के लिए कहीं लक्षणा, कहीं गौणी, कहीं अनुषङ्ग, कहीं अध्याहार, विपरिणाम, व्यवधारण आदिका आश्रय लेना पड़ता I
* ' तस्मात् जायते इति तज्जम्। तस्मिन् लीयते इति तल्लम्, तस्मिन्ननिति स्थितिकाले चेष्टते इति तदनम्। तजम्, तल्लम्, तेदनञ्चेति तज्जलान्। ' यह जगत् ब्रह्मसे उत्पन्न होता है, उसी में लोन होता है, स्थिति कालमें उसीमें चेष्टा करता है ' इसलिए श्रुतियोंमें जगत् को ' तज्जलान् ' कहा गया है। यह सारा जगत् ब्रह्मरूप है, क्योंकि ब्रह्मका विवर्त है। अतात्त्विकोऽन्यथाभावो विवर्तः ' यह विवर्तका लक्षण है। ब्रह्म सत्य है, परन्तु अविद्यासे मिथ्या जगत् के रूपमें प्रतीत होता है, जैसे रज्जु सर्परूपसे प्रतीत होती है। मन और प्राण ब्रह्मको उपाधियाँ हैं। उपाधि ( मनोमयः प्राणशरीरः ) का वर्णन कर चेतनस्वरूप आत्माकी उपासना कही गई है, ' पूर्व पक्षी - ' सर्वं खल्विदं ब्रह्म ' ऐसा उपक्रम होनेपर भी राम विधानके लिए ही है, अतः वह गौण है। वस्तुतः यहाँ पर जीवलिङ्ग प्रधान है। इस लिङ्गप्रमाणके बलसे मनोमयत्वादि गुण विशिष्ट जीव ही उपास्य है, ब्रह्म नहीं!
* ‘ सर्वं खल्विदं ब्रह्म ' इत्यादि वेदान्त वाक्यों में प्रसिद्ध ब्रह्मका ही उपास्यरूपसे उपदेश है। यद्यपि ब्रह्म निराकांक्ष है, तथापि ' मनः प्रचुरमुपाधि अस्य, प्राणः शरीरमस्य ' ( मन प्रचुर है उपाधि जिसकी प्राण है शरीर जिसका ) इस तरह समासके अन्तर्गत सर्वनामको सन्निहित विशेषको आकांक्षा होने से ब्रह्मका सम्बन्ध होता है। इसलिए मनोमयत्वादि धर्मोसे विशिष्ट - उपलक्षित ब्रह्म ही सन्निहित है और उसका ही सर्वनामसे परामर्श होता है। यद्यपि मनोमयत्वादि लिङ्गोंसे जीव भी सन्निहित है तो भी उनसे लोकप्रसिद्ध जीवका सान्निध्यरूपसे ग्रहण नहीं हो सकता, क्योंकि वह प्रकृत नहीं है। और ' सवं खल्विदं ब्रह्म ' जैसे इस शब्दमें ब्रह्म शब्दसे प्रत्यक्ष ब्रह्मका निर्देश है, वैसे वहाँ जीववाचक किसी शब्दसे प्रत्यक्ष जीवका निर्देश नहीं है। इस प्रकारकी विषमता यहाँ स्पष्ट ही है। पूर्वपक्षमें जीव उपास्य है और सिद्धान्तमें ब्रह्म उपास्य है॥ १॥
* ' सजातीयोच्चारणसापेक्षोच्चारणविषयत्वम् ' यही वेदमें अपौरुषेयत्व है अर्थात् ' ईशावास्यादि, मन्त्रोंकी जैसी आनुपूर्वी इस समय है ठीक वैसी आनुपूर्वी पहले सृष्टिमें थी और वैसे ही भविष्य में भी रहेगी। इस विषय में ' सूर्याचन्द्रमसौ धाता यथापूर्वमकल्पयत् ' ( ब्रह्माने सूर्य और चन्द्रमाकी पूर्वकल्प के समान रचना की है ) यह श्रुति भी प्रमाण है। सृष्टिके आदिमें पूर्वकल्पीय आनुपूर्वी विशिष्ट वेदका स्मरणकर ईश्वर वेदको रचता है, अतएव ईश्वर वेदका कर्ता नहीं है। इसीलिए वेदमें वक्ता न होने के कारण विबक्षाका अर्थ इच्छा नहीं हो सकता। तो भी उपादानरूप फलसे इच्छाका उपचार किया जाता है। विवक्षाके फलका नाम ही उपादान ( ग्रहण, स्वीकार ) है | इसलिए प्रकृत सत्यसंकल्पत्वादि गुणोंमें विवक्षाका उपचार हो सकता है। अत : उपासनामें जो उपदिष्ट सत्यसंकल्पादि गुण हैं वे परब्रह्ममें ही घट सकते हैं जीवमें नहीं॥ २
1.2.3 · प्रथम अध्याय द्वितीय पाद सूत्र ३
अनुपपत्तेस् तु न शारीरः ॥ १.२.३ ॥
पदच्छेद — अनुपपत्तेः , तु , न , शारीरः
सूत्रार्थ — ( अनुपपत्तेः ) उपासना के लिए विवक्षित सत्यसङ्कल्पत्व आदि गुणोंकी [ जीवमें ] उपपत्ति ( समन्वय ) न होने से ( न शारीरः ) जीव उपास्य नहीं है, किन्तु ब्रह्म ( तु ) ही उपास्य है। सत्यसङ्कल्प हो सकता है। ' य आत्मा ० ' ( जो आत्मा पापरहित है ) इस मन्त्रमें सत्यकाम और सत्थसंकल्प परमात्माके गुणरूप से सुने जाते हैं। ' आकाशात्मा ' इत्यादि श्रुतिका आकाश के समान है आत्मा ( स्वरूप ) जिसका ऐसा अर्थ है।
सर्वगतत्वादि धर्मोसे आकाश के साथ ब्रह्मका सादृश्य सम्भव है और ' ज्यायान्पृथिव्या ' इत्यादि मन्त्र भी इसी अर्थको दिखलाते हैं। और जब आकाश है आत्मा जिसका ऐसी व्युत्पत्ति करें तो भी समस्त जगत्का कारण सर्वात्मस्वरूप ब्रह्म में आकाशात्मत्व हो सकता है। इसलिए ब्रह्मके लिए ' सर्वकर्मा ' इत्यादिका वर्णन है। इस प्रकार यहाँ उपास्यरूपसे विवक्षित गुण ब्रह्म में ही घटते हैं। ' मनोमयः ' यह जीवका लिङ्ग है, वह ब्रह्म में युक्त नहीं है।
यह जो कहा गया है, वह ( जीवलिङ्ग ) भी ब्रह्ममें उपपन्न होता है, ऐसा हम कहते हैं ; क्योंकि ब्रह्म सर्वात्मक ही है, अतः जीव सम्बन्धी मनोमयत्व आदि धर्म ब्रह्म सम्बन्धी होते हैं।
उसी प्रकार ' त्वं स्त्री ० ' ( तू स्त्री है, तू पुरुष है, तू ही कुमार अथवा कुमारी है, और तू ही वृद्ध होकर दण्डके सहारे चलता है तथा तू ही [ प्रपञ्चरूपसे ] उत्पन्न होकर अनेकरूप हो जाता है ) ' सर्वतः पाणिपादं ० ' ( परन्तु वह ज्ञेय ब्रह्म ही उपाधिसे सब ओर हाथ पैर वाला एवं सब ओर नेत्र, सिर और मुखवाला तथा सब ओर वाला है, क्योंकि वह सबका कारण है, अतः संसार में सबको व्याप्तकर स्थित है ) यह श्रुति और स्मृति ब्रह्मविषयक हैं।
' अप्राणो ० ' ( प्राण रहित, मन रहित और पवित्र है ) यह श्रुति शुद्ध ब्रह्म विषयक है और ' मनोमयः प्राणशरीरः ' यह श्रुति तो सगुण ब्रह्म विषयक है, इतना विशेष ( भेद ) है |
शाङ्करभाष्य
पूर्वेण सूत्रेण ब्रह्मणि विवक्षितानां गुणानामुपपत्तिरुक्ता। अनेन शारीरे तेषामनुपपत्तिरुच्यते। तुशब्दोऽवधारणार्थः। ब्रह्मैवोक्तेन न्यायेन मनोमयत्वादिगुणम् न तु शारीरो जीवो मनोमयत्वादिगुणः यत्कारणम् सत्यसंकल्पः आकाशात्मा अवाकी अनादरः ज्यायान्पृथिव्याः इति चैवंजातीयका गुणा न शारीरे आञ्जस्येनोपपद्यन्ते। शारीर इति शरीरे भव इत्यर्थः। नन्वीश्वरोऽपि शरीरे भवति सत्यम् शरीरे भवति न तु शरीर एव भवति ज्यायान्पृथिव्या ज्यायानन्तरिक्षात् आकाशवत्सर्वगतश्च नित्यः इति च व्यापित्वश्रवणात्। जीवस्तु शरीर एव भवति तस्य भोगाधिष्ठानाच्छरीरादन्यत्र वृत्त्यभावात्।।
भाष्यका हिन्दी अनुवाद — ' सर्वं खल्विदं ० ' ( निःसंदेह यह सारा जगत् ब्रह्म ही है ) क्योंकि उस ब्रह्मसे ही यह ( जगत् ) उत्पन्न हुआ है, उसीमें लय होता है, उसीमें स्थितिकालमें चेष्टा करता है, अतः शान्त होकर उसीकी उपासना करे, क्योंकि पुरुष निश्चय ही संकल्पमय है, इस लोक में पुरुष जैसे संकल्पवाला होता है मरणोपरान्त वैसे ही होता है। इसलिए पुरुषको संकल्प - ध्यान करना चाहिए। और [ वह ब्रह्म ] मनोमय, प्राण शरीर और प्रकाश स्वरूप है ) इत्यादि श्रुति है।
यहाँ संशय होता है कि क्या यहाँ मनोमयत्व आदि धर्मोसे जीवात्माका उपास्यरूपसे उपदेश किया जाता है अथवा परब्रह्मका? तब क्या प्राप्त होता है? पूर्वपक्षी — यहाँ जीवात्माका ही उपास्यरूपसे उपदेश है, क्योंकि, शरीर और इन्द्रियोंके स्वामी उस जीवात्माका ही मन आदिके साथ सम्बन्ध प्रसिद्ध है, परब्रह्मका नहीं 1। ' अप्रागो ० ' ( प्राण रहित मन रहित शुद्ध है ) इत्यादि श्रुतियोंसे मन आदिके साथ परब्रह्म के सम्बन्धका निषेध किया गया है।
परन्तु ' सर्वं खल्विदं ब्रह्म ' ( निश्चय यह सब ब्रह्म ही है ) इस श्रुतिमें स्व ( ब्रह्म ) शब्दसे हो ब्रह्मका [ उपास्यरूपसे ] ग्रहण किया गया है, तो फिर यहाँ जीवात्माकी उपास्यरूपसे आशंका क्यों की जाती है? यह दोष नहीं है, क्योंकि यह वाक्य ब्रह्मकी उपासनाविधि परक नहीं है, किन्तु शमविधिपरक है, क्योंकि ' सर्वं खल्विदं ० ' ( निश्चय यह सब ब्रह्म ही है, यह जगत् ब्रह्मसे उत्पन्न होता है, उसीमें लीन होता है, उसीमें चेष्टा करता है।
इस कारण उपासक उस ब्रह्मका ही रागद्वेषसे रहित होकर ध्यान करके शान्त हो ) यह श्रुति ऐसा कहती है। तात्पर्य यह है कि यह सम्पूर्ण विकारात्मक जगत् भी वस्तुतः ब्रह्म ही है, क्योंकि उससे उत्पन्न होता है, उसमें लीन होता है और उसमें चेष्टा करता है। जब सारा जगत् एकात्मक - एक ब्रह्मरूप ही है तो राग - द्वेष आदिका संभव नहीं है, अतः ब्रह्मोपासकको शान्त होकर उपासना करनी चाहिए। परन्तु शम - विधि परक होनेपर [ शान्त उपासीत ] यह वाक्य ब्रह्मोपासनाका विधायक नहीं हो सकता।
उपासनाका तो ' स क्रतुं ० ' ( वह ध्यान करे ) इस वाक्यसे विधान किया जाता है। क्रतु - संकलन अर्थात् ध्यान यह अर्थ है। उस ध्यानका विषयरूपसे ' मनोमयः प्राणशरीर : ' ( मनोमय, प्राण शरीर ) यह जीवलिङ्गको श्रुति है। इस कारण हम ऐग कहते हैं कि यह उपासना जीव विषयक है। ' सर्वकर्मा सर्वकाम : ' ( सर्वकर्मवाला तथा सर्वकामनावाला ) इत्यादि श्रूयमाण विशेषण भी अनेक जन्म परम्परासे जीवविषयक हो सकता है।
' एष म आत्म ० ( यह मेरा आत्मा हृदयके भीतर धान अथवा यवसे मी सूक्ष्म है ) इसप्रकार हृदय स्थान तथा अणीयस्त्व आरके अग्रभाग के समान जीवमें युक्त है, अपरिच्छिन्न ( सर्वगत ) ब्रह्म में नहीं। परन्तु ' ज्यायान्पृथिव्याः ' ( पृथिवीसे महान् है ) इत्यादि भी तो परिच्छिन्न जीव में सम्भव नहीं हैं। इसपर हम कहते हैं - अणुत्व और महत्त्व दोनों एक वस्तुमें नहीं रह सकते, क्योंकि दोनोंका आपसमें विरोध है, यदि दोनोंमें से एकका ही ग्रहण करना हो तो प्रथम श्रुत होनेसे अणीयस्त्वका ही आश्रयण करना ठीक है।
[ यद्यपि संसारदशा में जीव में महत्त्वपरिमाण नहीं है तो मी ] मोक्ष दशामें जीवमें ब्रह्मभाव ( जीव ब्रह्म है ) की अपेक्षा महत्त्व हो ही जायगा और [ ' सर्वं खल्विदं ब्रह्म ' इत्यादि वाक्योंमें ] जीव विषयत्वका निश्चय होनेपर अन्तमें ' एतद् ब्रह्म ' ( यह ब्रह्म है ) इस प्रकार जो ब्रह्मका संकीर्तन है वह भी प्रकृत परामर्श के लिए होनेसे जीवविषयक है। इस कारण मनोमयत्व आदि धर्मोसे जीव उपास्य है। सिद्धान्ती - ऐसा प्राप्त होनेपर हम कहते हैं - यहाँ मनोमयत्वादि धर्मोंसे परब्रह्म ही उपास्य है।
क्योंकि यहाँ सर्वत्र - वेदान्त वाक्यों में प्रसिद्ध ( ब्रह्म ) का ही उपदेश है। ब्रह्मशब्दका आलम्बन, जगत्का कारणरूपसे सम्पूर्ण वेदान्त वाक्योंमें जो प्रसिद्ध है और यहाँ ' सर्वं खल्विदं ब्रह्म ' इस वाक्यके आरम्भमें श्रुत है वही ब्रह्म मनोमयत्वादि धर्मोसे विशिष्ट इस श्रुतिमें उपदिष्ट है, यह युक्त है। ऐसा होनेपर प्रकृतकी हानि ( प्रकरणसे प्राप्त ब्रह्ममें सम्भव होनेवाले मनोमयत्वादि धर्मोका स्वीकार न करना ) एवं अप्रकृत ( जीवमें उन धर्मोकी कल्पना करना ) की प्राप्ति भी न होगी।
परन्तु वाक्यके आरम्भमें तो शमविधिकी विवक्षा से ही ब्रह्मका निर्देश किया गया है, स्वविवक्षासे नहीं अर्थात् ब्रह्मका विधान करनेकी विवक्षासे ब्रह्मका निर्देश नहीं किया गया है। ऐसा जो [ पूर्वपक्षीद्वारा ] कहा गया है, इसपर कहते हैं - यद्यपि शम विधिकी विवक्षा से ब्रह्मका निर्देश किया गया है, तो भी उपदिश्यमान मनोमयत्वादिमें तो वह ब्रह्म ही सन्निहित है। जीव तो न सन्निहित है और न स्व- शब्दसे गृहीत हो। यही जीव और ब्रह्म के निर्देशमें अन्तर है॥ १॥
जिनका कथन अभीष्ट हो वे विवक्षित कहलाते हैं। यद्यपि अपौरुषेय वेदमें वक्ता न होनेके कारण इच्छा रूप सन् प्रत्ययके अर्थका सम्भव नहीं है, तो भी उपादान ( ग्रहण ) रूप फलसे विवक्षाका उपचार किया जाता हैं। [ क्योंकि इच्छाका फल उपादान है ] जैसे लोकमें भी जिस शब्दसे अभिहित जो पदार्थ उपादेय होता है वह विवक्षित कहलाता है और जो अनुपादेय होता है वह अविवक्षित कहलाता है। इसी प्रकार वेदमें भी उपादेयरूपसे अभिहित पदार्थ विवक्षित और उससे भिन्न अविवर्क्षित होता है। उपादान और अनुपादान तो वेदवाक्यके तात्पर्य और अतात्पर्य से अवगत होते हैं। इसलिए यहाँ सत्यसंकल्पत्वादि जो विवक्षित गुण उपासना में उपादेयरूपसे उपदिष्ट हैं वे परब्रह्म में उपपन्न होते हैं। जगत्की उत्पत्ति, स्थिति और लयमें अप्रतिहत शक्ति होनेके कारण परमात्मा ही
पूर्वसूत्र से विवक्षित गुणों [ सत्यकामत्व आदि ] की ब्रह्ममें उपपत्ति दिखलाई गई है, अब इस सूत्रसे शारीर - जीवमें उन गुणोंकी अनुपपत्ति कही जाती है। सूत्रस्थ ' तु ' शब्दका अर्थ निश्चय है। पूर्वोक्त सर्वात्मत्व - न्याय से ब्रह्म ही मनोमयत्व आदि गुण विशिष्ट है। शारीर- जीव तो मनोमयत्व आदि गुणयुक्त नहीं है, क्योंकि ' सत्यसङ्कल्प, आकाशात्मा, इन्द्रिय रहित, नित्यतृप्त, पृथ्वीसे महान् ' इस प्रकारके के गुण जीवमें मुख्यरूपसे उपपन्न नहीं होते। ' शारीर ' अर्थात् शरीरमें रहनेवाला ऐसा अर्थ है। परन्तु ईश्वर भी तो शरीरमें रहता है? ठीक, शरीरमें रहता है, न कि शरीरमें ही रहता है, क्योंकि ‘ ज्यायान्पृथिव्याः ० ' ( वह परब्रह्म पृथ्वी से भी महान्, अन्तरिक्षसे भी महान् है ) ' आकाशवत् ० ' ( आकाश के समान सर्वगत और नित्य है ) इसप्रकार ब्रह्ममें व्यापकत्वका श्रवण होता है। जीव तो शरीर में ही रहता है, क्योंकि भोगके आश्रयभूत शरीरको छोड़कर अन्य स्थलमें उसकी स्थिति नही होती॥३
सत्यानन्दी दीपिका · स्वामी सत्यानन्द सरस्वती — * शंका – ब्रह्म सर्वात्मक है, इसीलिए जीवगत मनोमयत्व आदि धर्मं उसके हो सकते हैं, तो जीव और ब्रह्मके अभेद होनेसे ब्रह्मगत सत्यकामत्व आदि धर्म भी जीवमें माने जा सकते हैं, इससे सत्यकामत्व आदि गुणोंसे जीव भी ब्रह्मके समान उपास्य हो सकता है?
समाधान — जीव ब्रह्ममें कल्पित है, इसलिए कल्पितके धर्म अधिष्ठानमें माने जाते हैं किन्तु अविष्ठानके धर्मं कल्पित वस्तुमें नहीं। किञ्च ब्रह्म के सर्वगतत्व आदि धर्म परिच्छिन्न जीवमें घट भी नहीं सकते, अपितु परिच्छिन्नके धर्म व्यापकमें घट सकते हैं। जीव केवल शरीर में ही रहकर सुख - दु ख आदिका अनुभव कर सकता है शरीरको छोड़कर नहीं, इसलिए इसे ' शारीर ' कहा गया है। ईश्वर तो व्यापक और सबका कारण होनेसे सर्वात्मक है, अतः वह शरीर नहीं हो सकता है, इसलिए मनोमयत्व आदि धर्म भी ब्रह्म ही हैं जीवके नहीं॥ ३
1.2.4 · प्रथम अध्याय द्वितीय पाद सूत्र ४
कर्मकर्तृव्यपदेशाच् च ॥ १.२.४ ॥
पदच्छेद — कर्मकर्तृव्यपदेशात् , च
सूत्रार्थ — ' एतमितः प्रेत्याभिसंभवितास्मि ' इस श्रुतिमें ' एतम् ' पदसे प्रकृत ब्रह्मका कर्मरूपसे व्यपदेश है, और ' अभिसम्भवितास्मि ' इस पदसे जीवका कर्तृरूपसे उपदेश है। इस कारण भी जीव उपास्य नहीं है, किन्तु मनोमयत्व आदि गुणोंसे ब्रह्म ही उपास्य है |
शाङ्करभाष्य
इतश्च न शारीरो मनोमयत्वादिगुणः यस्मात्कर्मकर्तृव्यपदेशो भवति एतमितः प्रेत्याभिसंभव़ितास्मि इति। एतमिति प्रकृतं मनोमयत्वादिगुणमुपास्यमात्मानं कर्मत्वेन प्राप्यत्वेन व्यपदिशति अभिसंभवितास्मीति शारीरमुपासकं कर्तृत्वेन प्रापकत्वेन। अभिसंभवितास्मीति प्राप्तास्मीत्यर्थः। न च सत्यां गतावेकस्य कर्मकर्तृव्यपदेशो युक्तः। तथोपास्योपासकभावोऽपि भेदाधिष्ठान एव। तस्मादपि न शारीरो मनोमयत्वादिविशिष्टः।।
भाष्यका हिन्दी अनुवाद — ' एतमितः प्रेत्या ० ' ( इस देहसे छुटकारा पाकर उस परमात्माको प्राप्त करूँगा। इस प्रकार श्रुतिमें कर्म और कर्तृरूप से दो का उपदेश है। इससे भी जीव मनोमयत्वादि गुणोंसे युक्त नहीं है। ' एतम् ' यह पद प्रकृत मनोमयत्वादि गुणोंसे युक्त उपास्य आत्माका कर्मरूप से प्राप्यरूपसे व्यपदेश करता है। ' अभिसम्भवितास्मि ' यह पद उपासक जीवात्माका कर्तारूपसे - प्रापकरूपसे उपदेश करता है 1। ' अमिसम्मवितास्मि ' [ उपास्यको ] प्राप्त करूँगा। अन्य गति ( व्यवस्था ) के विद्यमान होनेपर एकमें ही कर्म कर्तृव्यपदेश युक्त नहीं है। उसी प्रकार उपास्य - उपासकभाव भी भेदाश्रित ही है 1। इससे भी जीव मनोमयत्वादि गुणोंसे युक्त नहीं है॥ ४
सत्यानन्दी दीपिका · स्वामी सत्यानन्द सरस्वती — * " मामहं जानामि ” यहाँ पर अन्य गतिके न होनेसे एकमें ही कर्म और कर्ताका उपदेश हो सकता है | परन्तु जहाँ ब्रह्मसे कल्पित भेदको लेकर उपास्य उपासकभावरूप गति ( व्यवस्था ) हो सकती है, वहाँ कर्म और कर्ताके भेदका ही उपदेश मानना चाहिए। क्योंकि ' एतमितः ' यह श्रुति तो साक्षात् कर्म तथा कर्ताके भेदका प्रतिपादन करती है। अतः मनोमयत्वादि गुण विशिष्ट जीव उपास्य नहीं है॥ ४
1.2.5 · प्रथम अध्याय द्वितीय पाद सूत्र ५
शब्दविशेषात् ॥ १.२.५ ॥
सूत्रार्थ — शब्द ( विभक्ति ) के भेद होने से भी ब्रह्म ही उपास्य है।
शाङ्करभाष्य
इतश्च शारीरादन्यो मनोमयत्वादिगुणः यस्माच्छब्दविशेषो भवति समानप्रकरणे श्रुत्यन्तरे यथा व्रीहिर्वा यवो वा श्यामाको वा श्यामाकतण्डुलो वैवमयमन्तरात्मन्पुरुषो हिरण्मयः इति। शारीरस्यात्मनो यः शब्दोऽभिधायकः सप्तम्यन्तः अन्तरात्मन्निति तस्माद्विशिष्टोऽन्यः प्रथमान्तः पुरुषशब्दो मनोमयत्वादिविशिष्टस्यात्मनोऽभिधायकः। तस्मात्तयोर्भेदोऽधिगम्यते।।
भाष्यका हिन्दी अनुवाद — और इस कारण से भी मनोमयत्वादि गुण विशिष्ट ( ब्रह्म ) जीवसे भिन्न है, क्योंकि ' यथा त्रीहिर्वा ο ' ( जैसे धान, यव, श्यामाक वा श्यामाक तण्डुल है, इसप्रकार अन्तरात्मा में यह हिरण्मय पुरुष है ) इस समान - प्रकरण में- समान अर्थकी प्रतिपादिक अन्य शतपथ श्रुतिमें शब्दका भेद है ' अन्तरात्मन् ' यह सप्तम्यन्त शब्द शारीर ( जीवात्मा ) का प्रतिपादन करता है और उससे भिन्न ' पुरुषः ' यह प्रथमान्त शब्द मनोमयत्वादि गुणविशिष्ट परमात्माका अभिधान करता है, अतः दोनोंमें भेद प्रतीत होता है॥५
(इस सूत्रकी दीपिका सूत्र १.२.६ की दीपिकामें सम्मिलित है।)
1.2.6 · प्रथम अध्याय द्वितीय पाद सूत्र ६
स्मृतेश् च ॥ १.२.६ ॥
पदच्छेद — स्मृतेः , च
सूत्रार्थ — ' ईश्वरः सर्वभूतानां हृद्देशेऽर्जुन तिष्ठति ' इस स्मृति से भी जीव और ब्रह्मका भेद दिखलाया गया है, अतः ब्रह्म ही उपास्य है।
शाङ्करभाष्य
स्मृतिश्च शारीरपरमात्मनोर्भेदं दर्शयति ईश्वरः सर्वभूतानां हृद्देशेऽर्जुन तिष्ठति। भ्रामयन्सर्वभूतानि यन्त्रारूढानि मायया इत्याद्या। अत्राह कः पुनरयं शारीरो नाम परमात्मनोऽन्यः यः प्रतिषिध्यते अनुपपत्तेस्तु न शारीरः इत्यादिना श्रुतिस्तु नान्योऽतोऽस्ति द्रष्टा नान्योऽतोऽस्ति श्रोता इत्येवंजातीयका परमात्मनोऽन्यमात्मानं वारयति। तथा स्मृतिरपि क्षेत्रज्ञं चापि मां विद्धि सर्वक्षेत्रेषु भारत इत्येवंजातीयकेति।। अत्रोच्यते सत्यमेवैतत् पर एवात्मा देहेन्द्रियमनोबुद्ध्युपाधिभिः परिच्छिद्यमानो बालैः शारीर इत्युपचर्यते यथा घटकरकाद्युपाधिवशादपरिच्छिन्नमपि नभः परिच्छिन्नवदवभासते तद्वत्। तदपेक्षया च कर्मकर्तृत्वादिभेदव्यवहारो न विरुध्यते प्राक् तत्त्वमसि इत्यात्मैकत्वोपदेशग्रहणात्। गृहीते त्वात्मैकत्वे बन्धमोक्षादिसर्वव्यवहारपरिसमाप्तिरेव स्यात्।।
भाष्यका हिन्दी अनुवाद — ' ईश्वरः सर्वभूतानां ० ' ( हे अर्जुन!
शरीररूपी यन्त्रमें आरूढ़ हुए सम्पूर्ण प्राणियोंको अन्तर्यामी परमेश्वर अपनी मायासे उनके कर्मोंके अनुसार भ्रमाता हुआ सब भूत प्राणियोंके हृदयमें स्थित है ) इत्यादि स्मृति भी जीव और परमात्मामें भेद दिखलाती है | यहाँ पुर्वपक्षी कहते हैं' नान्योऽतोऽस्ति द्रष्टा नान्योऽतोऽस्ति श्रोता ' ( बृह ० ३।७।२३ ) इत्येवंजातीयका परमात्मनोऽपरमात्मा से भिन्न यह शारीर नामवाला कौन है जिसका कि ' अनुपपत्तेस्तु ० ' इत्यादि सूत्रसे प्रतिषेध किया जाता है?
' नान्योऽतोऽस्ति ० ' ( इस परमात्मासे अन्य द्रष्टा नहीं, और इससे अन्य श्रोता नहीं ) इस प्रकारकी श्रुति तथा ' क्षेत्रज्ञं चापि मां विद्धि ० ' ( हे अर्जुन! तुम सब क्षेत्रोंमें क्षेत्रज्ञ - जीवात्मा भी मुझे ही जानो ) इसप्रकारकी स्मृति भी परमात्मासे अन्य आत्माका निषेध करती है। सिद्धान्तीइस विषय में कहते हैं - - यह कथन सत्य है।
जैसे अपरिच्छिन्न आकाश भी घट, कमण्डलु आदि उपाधियोंकी अधीनता से परिच्छिन्न - सा मासता है, उसी प्रकार देह, इन्द्रिय, मन, बुद्धिरूपी उपाधियोंसे परिच्छिन्न हुए परमात्माको ही अज्ञानी लोग जीव ऐसा उपचार करते हैं। उपाधि तथा अज्ञानी की अपेक्षा से ' तत्त्वमसि ' ( वह तू है ) इसप्रकार आत्माके एकत्वके उपदेशके ग्रहणसे पहले कर्मत्व, कर्तृत्व आदि भेद व्यवहार विरुद्ध नहीं है। आत्मैकत्व ( मैं ब्रह्म हूँ ) ज्ञान होनेपर तो बन्ध मोक्ष आदि सब व्यवहारोंकी परिसमाप्ति ही हो जाती है॥ ६
सत्यानन्दी दीपिका · स्वामी सत्यानन्द सरस्वती — * ' नान्योऽतोऽस्ति द्रष्टा ' इत्यादि श्रुति परमात्मा से भिन्न आत्माका निषेध करती है, तो मनोमयत्वादिके निषेधसे जीवोपासनाका निषेध कैसे हो सकता है? अतः परमात्मा के समान जीव भी मनोमयत्वादि गुणविशिष्ट उपास्य होना चाहिए।। ६
1.2.7 · प्रथम अध्याय द्वितीय पाद सूत्र ७
अर्भकौस्त्वात् तद्व्यपदेशाच् च नेति चेन् न निचाय्यत्वाद् एवं व्योमवच् च ॥ १.२.७ ॥
पदच्छेद — अर्भकौकस्त्वात् तद्व्यपदेशात् च इति चेत् , न निचाय्यत्वात् , एवम् , व्योमवत् च
सूत्रार्थ — ( अर्भकीकस्त्वात् ) ' एष म आत्मान्तर्हृदये ' इस श्रुतिमें अर्भकौक : -अल्पस्थान ( हृदय ) में स्थिति और ( तद्वयपदेशात् ) ' अणीयान् ' इस शब्दसे परमसूक्ष्मत्व उपदिष्ट है। इससे जीव ही उपास्य है ( न ) परमात्मा नहीं। ( इति चेन्न ) यह भी नहीं कह सकते, क्योंकि ( एवम् ) अर्भकौकस्त्व, अणीयस्त्व आदि धर्मोसे ( निचाय्यत्वात् ) परमात्मा ही उपास्य है। ( व्योमवत् ) सर्वगत होनेपर भी जैसे आकाश सूईके छिद्रसे परिच्छिन्न होकर अल्पस्थान तथा परमसूक्ष्म कहा जाता है, इसीप्रकार उपाधिके सम्बन्धसे ब्रह्म भी अर्भकोक और अतिसूक्ष्म कहा जाता है, अतः ब्रह्म ही उपास्य है।
शाङ्करभाष्य
अर्भकमल्पम् ओको नीडम् एष म आत्मान्तर्हृदये इति परिच्छिन्नायतनत्वात् स्वशब्देन च अणीयान्व्रीहेर्वा यवाद्वा इत्यणीयस्त्वव्यपदेशात् शारीर एवाराग्रमात्रो जीव इहोपदिश्यते न सर्वगतः परमात्मा इति यदुक्तं तत्परिहर्तव्यम्। अत्रोच्यते नायं दोषः। न तावत्परिच्छिन्नदेशस्य सर्वगतत्वव्यपदेशः कथमप्युपपद्यते। सर्वगतस्य तु सर्वदेशेषु विद्यमानत्वात्परिच्छिन्नदेशव्यपदेशोऽपि कयाचिदपेक्षया संभवति। यथा समस्तवसुधाधिपतिरपि हि सन् अयोध्याधिपतिरिति व्यपदिश्यते। कया पुनरपेक्षया सर्वगतः सन्नीश्वरोऽर्भकौका अणीयांश्च व्यपदिश्यत इति। निचाय्यत्वादेवमिति ब्रूमः। एवम् अणीयस्त्वादिगुणगणोपेत ईश्वरः तत्र हृदयपुण्डरीके निचाय्यो द्रष्टव्य उपदिश्यते यथा सालग्रामे हरिः। तत्रास्य बुद्धिविज्ञानं ग्राहकम् सर्वगतोऽपीश्वरस्तत्रोपास्यमानः प्रसीदति। व्योमवच्चैतद्द्रष्टव्यम्। यथा सर्वगतमपि सद्व्योम सूचीपाशाद्यपेक्षयार्भकौकोऽणीयश्चेति व्यपदिश्यते एवं ब्रह्मापि। तदेवं निचाय्यत्वापेक्षं ब्रह्मणोऽर्भकौकस्त्वमणीयस्त्वं च न पारमार्थिकम्। तत्र यदाशङ्क्यते हृदयायतनत्वाद्ब्रह्मणो हृदयानां च प्रतिशरीरं भिन्नत्वाद्भिन्नायतनानां च शुकादीनामनेकत्वसावयवत्वानित्यत्वादिदोषदर्शनाद्ब्रह्मणोऽपि तद्वत्प्रसङ्ग इति तदपि परिहृतं भवति।।
भाष्यका हिन्दी अनुवाद — ' एष म आत्मा ० ' ( यह आत्मा मेरे हृदयके भीतर है ) इसप्रकार हृदयरूप परिच्छिन्न स्थान होनेके कारण अक ( छोटा ) ओक ( स्थान ) अर्थात् छोटे स्थानवाला होनेसे और ' अणीयान् ० ' ( धानसे अथवा यवसे भी सूक्ष्म है ) इसप्रकार [ अल्पवाचक ] स्वशब्दसे अणीयस्त्वका उपदेश होनेसे आरके अग्रभागके समान शारीर - जीवात्माका ही यहाँ उपदेश किया जाता है, सर्वव्यापक परमात्माका नहीं | ऐसा जो कहा गया है, उसका परिहार करना चाहिए। यहाँपर कहते हैं - यह दोष नहीं है।
जिसका देश ( स्थान ) परिच्छिन्न है उसमें सर्वगतत्व उपदेश किसी प्रकार भी उपपन्न व्यपदेश होता है। परन्तु सर्वगत हुआ भी ईश्वर पुनः किसीकी अपेक्षा ' अर्भकोका ' और ' अणीयान् ' कहा जाता है? ध्येय होनेके कारण वह ' अर्भकोका ' और ' अणीयान् ' कहलाता है, ऐसा हम कहते हैं। जैसे शालग्राममें यह विष्णु है ऐसा उपदेश किया जाता है, वैसे ही अणीयस्त्वादि गुणसमुदायसे विशिष्ट ईश्वर उस हृदय कमलमें द्रष्टव्य है, ऐसा उपदेश किया जाता है।
वहाँ ( हृदय ) में उस ( परमात्मा ) को ग्रहण करनेवाला बुद्धिविज्ञान ( वृत्ति ) है। ईश्वर सर्वव्यापक होनेपर भी हृदयमें उपास्यमान होनेसे प्रसन्न होता है। और उसको आकाशके समान समझना चाहिए। सर्वव्यापक होते हुए भी जैसे आकाश सूची छिद्र आदिकी अपेक्षा अर्भकौका और अणीयान् व्यपदिष्ट होता हैं, एवं ब्रह्म भी। इस प्रकार ध्यान करनेकी योग्यताकी अपेक्षा ब्रह्ममें अर्भकौकस्त्व और अणीयस्त्व है, परमार्थसे नहीं।
यहाँपर जो यह आशंका की जाती है कि ब्रह्मका स्थान हृदय है, और हृदयस्थान प्रत्येक शरीरमें भिन्न - भिन्न है ; जैसे भिन्न भिन्न स्थानों में रहनेवाले शुकादिमें अनेकत्व, सावयवत्व, तथा अनित्यत्वादि दोष देखने में आते हैं, वैसे ही ब्रह्ममें भी अनेकत्व, सावयवत्व, तथा अनित्यत्वादि दोषों को प्रसक्ति हो सकती है। परन्तु यह शंका भी उपर्युक्त आकाशके दृष्टान्तसे दूर हो जाती है || ७ |
सत्यानन्दी दीपिका · स्वामी सत्यानन्द सरस्वती — * ' मनो ब्रह्मेत्युपास्ते। आकाशो ब्रह्मेत्युपास्ते। आदित्यं ब्रह्मेत्युपास्ते '। इसप्रकार वेदोंमें अध्यात्म, अधिभूत और अधिदैव भेदसे अनेक उपासनाएँ अनेक स्थान और अनेक फल कहे गए हैं। इन सब स्थानोंमें - से हृदय ही उत्तम स्थान है, क्योंकि हृदयमें परमात्माकी अभिव्यक्ति होती है। यद्यपि परमात्मा सर्वत्र समानरूपसे व्याप्त है, फिर भी उसका साक्षात्कार महावाक्योंके उपदेश द्वारा विशुद्ध अन्तःकरणसे ही होता है अन्यथा नहीं, क्योंकि ' दृश्यते त्वग्रयया बुद्ध्या सूक्ष्मया सूक्ष्मदर्शिभिः ' यह कठ श्रुति भी इसका समर्थन करती है। बुद्धिका विशेष स्थान हृदय है। उसमें बुद्धिसे परमात्माक अभिव्यक्ति होती है। अतः हृदयको ध्येयको स्थान कहा गया है। यद्यपि वेदान्त सिद्धान्त में ' आत्मन आकाशः सम्भूतः ' इत्यादि श्रुतिसे वायु आदिके समान आकाशकी मी ब्रह्मसे उत्पत्ति मानी गयी है, तथापि नैय्यायिक आदिके मतानुसार अथवा सापेक्षिक नित्यत्वको लेकर यहाँ आकाशका द्रष्टान्त दिया गया है॥ ७
1.2.8 · प्रथम अध्याय द्वितीय पाद सूत्र ८
संभोगप्राप्तिर् इति चेन् न वैशेष्यात् ॥ १.२.८ ॥
पदच्छेद — सम्भोगप्राप्तिः इति चेत् न , वैशेष्यात् । नहीं हो सकता । परन्तु सब जगह विद्यमान होनेसे सर्व व्यापकमें किसीकी अपेक्षा परिच्छिन्न देशका उपदेश भी संभव है । जैसे समस्त पृथ्वीका अधिपति हुआ भी यह अयोध्याका अधिपति है ऐसा
शाङ्करभाष्य
व्योमवत्सर्वगतस्य ब्रह्मणः सर्वप्राणिहृदयसंबन्धात् चिद्रूपतया च शारीरादविशिष्टत्वात् सुखदुःखादिसंभोगोऽप्यविशिष्टः प्रसज्येत एकत्वाच्च न हि परस्मादात्मनोऽन्यः कश्चिदात्मा संसारी विद्यते नान्योऽतोऽस्ति विज्ञाता इत्यादिश्रुतिभ्यः। तस्मात्परस्यैव ब्रह्मणः संभोगप्राप्तिरिति चेत् न वैशेष्यात्। न तावत्सर्वप्राणिहृदयसंबन्धात् चिद्रूपतया च शारीरवद्ब्रह्मणः संभोगप्रसङ्गः वैशेष्यात्। विशेषो हि भवति शारीरपरमेश्वरयोः। एकः कर्ता भोक्ता धर्माधर्मादिसाधनः सुखदुःखादिमांश्च।
एकस्तद्विपरीतोऽपहतपाप्मत्वादिगुणः। एतस्मादनयोर्विशेषादेकस्य भोगः नेतरस्य। यदि च संनिधानमात्रेण वस्तुशक्तिमनाश्रित्य कार्यसंबन्धोऽभ्युपगम्येत आकाशादीनामपि दाहादिप्रसङ्गः। सर्वगतानेकात्मवादिनामपि समावेतौ चोद्यपरिहारौ। यदप्येकत्वाद्ब्रह्मण आत्मान्तराभावाच्छारीरस्य भोगेन ब्रह्मणो भोगप्रसङ्गः इति अत्र वदामः इदं तावद्देवानांप्रियः प्रष्टव्यः कथमयं त्वयात्मान्तराभावोऽध्यवसित इति।
तत्त्वमसि अहं ब्रह्मास्मि नान्योऽतोऽस्ति विज्ञाता इत्यादिशास्त्रेभ्य इति चेत् यथाशास्त्रं तर्हि शास्त्रीयोऽर्थः प्रतिपत्तव्यः न तत्रार्धजरतीयं लभ्यम्। शास्त्रं च तत्त्वमसि इत्यपहतपाप्मत्वादिविशेषणं ब्रह्म शारीरस्यात्मत्वेनोपदिशच्छारीरस्यैव तावदुपभोक्तृत्वं वारयति। कुतस्तदुपभोगेन ब्रह्मण उपभोगप्रसङ्गः। अथागृहीतं शारीरस्य ब्रह्मणैकत्वम् तदा मिथ्याज्ञाननिमित्तः शारीरस्योपभोगः न तेन परमार्थरूपस्य ब्रह्मणः संस्पर्शः।
न हि बालैस्तलमलिनतादिभिर्व्योम्नि विकल्प्यमाने तलमलिनतादिविशिष्टमेव परमार्थतो व्योम भवति। तदाह न वैशेष्यादिति। नैकत्वेऽपि शारीरस्योपभोगेन ब्रह्मण उपभोगप्रसङ्गः वैशेष्यात्। विशेषो हि भवति मिथ्याज्ञानसम्यग्ज्ञानयोः। मिथ्याज्ञानकल्पित उपभोगः सम्यग्ज्ञानदृष्टमेकत्वम्। न च मिथ्याज्ञानकल्पितेनोपभोगेन सम्यग्ज्ञानदृष्टं वस्तु संस्पृश्यते। तस्मान्नोपभोगगन्धोऽपि शक्य ईश्वरस्य कल्पयितुम्।।
भाष्यका हिन्दी अनुवाद — सूत्रार्थ - ( सम्भोगप्राप्तिः ) सर्वव्यापक परमात्मामें चेतन होनेके कारण जीवके समान सुख दुःखके सम्भोगकी प्राप्ति हो, ( इति चेन्न ) तो यह कथन युक्त नहीं है, ( वैशेष्यात् ) क्योंकि दोनोंमें वैशेष्य है अर्थात् जीव भोक्ता और परमात्मा अभोक्ता है, इत्यादि भेदके कारण जीव और ब्रह्म भिन्न भिन्न हैं। अतः जीवके भोग से ब्रह्म में भोगका प्रसंग नहीं है। इसलिए मनोमयत्वादि गुणों से युक्त ब्रह्म ही उपाय है।
आकाशके समान सर्वव्यापक ब्रह्मका सब प्राणियोंके हृदय के साथ सम्बन्ध होने तथा चैतन्यरूप होनेके कारण ब्रह्म और जीवमें भेद नहीं है, इससे जीवके समान ब्रह्म में मी सुखदुःखादि संभोग प्रसक्त होगा। और श्रुति प्रतिपादित एकत्वसे भी ' नान्योऽतो ० ' ( इस - परमात्मासे भिन्न विज्ञाता नहीं है ) इत्यादि श्रुतियोंसे यह निश्चय होता है कि परमात्मासे भिन्न कोई संसारी जीवात्मा नहीं है।
अतः ( जीव और ब्रह्मके एक होनेसे ) परब्रह्मको ही संसार संभोगकी प्राप्ति होगी, ऐसा यदि कहो तो यह युक्त नहीं है, क्योंकि जीव और ब्रह्ममें विशेष है। सब प्राणियोंके हृदयके साथ सम्बन्ध होने तथा चैतन्यरूप होने से जीवके समान ब्रह्ममें संभोगका प्रसंग नहीं है, क्योंकि वैशेष्य है। जीव और ब्रह्म में विशेष ही है। एक जीव कर्ता, भोक्ता, धर्म और अधर्मं साधनवाला तथा सुख दुःख आदि वाला है | दूसरा ब्रह्म जीवसे विपरीत पापरहितत्वादि गुणोंसे युक्त है।
इस प्रकार इन दोनोंमें विशेष होने के कारण एक जीवको सुख दुःखादिका भोग प्राप्त होता है दूसरेको नहीं। और यदि वस्तुकी सामर्थ्यका आश्रय किये विना केवल सान्निध्यमात्रसे कार्यके साथ सम्बन्ध माना जाय तो आकाश आदिमें भी दाह आदिका प्रसङ्ग उपस्थित होगा। और जिन वादियोंके मतमें जीव सर्वव्यापक तथा अनेक हैं उनके मतमें भी इस प्रकारकी शङ्का और उसका समाधान समान ही होगा। और यह जो कहा कि ब्रह्मके एकत्वसे अन्य आत्माका अभाव है, अतः जीवके भोगसे ब्रह्म में भोगकी प्रसक्ति होगी।
इस विषयमें हम कहते हैं - उस अनभिज्ञसे यह पूछना चाहिए कि परमात्मासे अन्य आत्माके अभावका निश्चय तुमने किस प्राणसे किया? यदि कहो कि ' तत्त्वमसि ' ' अहं ब्रह्माऽस्मि, ' नान्यतोऽतो . ' इत्यादि शास्त्रोंसे किया है तो ( हम कहते हैं कि ) शास्त्र के अनुसार ही शास्त्रीय अर्थं समझना चाहिए, उसमें अर्धजरतीय युक्त नहीं है, ' तत्त्वमसि ' इत्यादि शास्त्र तो पापरहितत्वादि विशेषणोंसे उपलक्षित ब्रह्मका जीवको ( तु ब्रह्म है ) आत्मरूप से उपदेश करता हुआ जीवके ही भोक्तृत्वका निषेध करता है।
ऐसी स्थितिमें जीवके उपभोगसे ब्रह्ममें उपभोगका प्रसंग कैसे हो सकता है? यदि जीवका ब्रह्मके साथ अभेदज्ञान गृहीत नहीं हुआ तो मिथ्याज्ञानसे ही जीवमें उपभोग उपपन्न होगा। परमार्थरूप ब्रह्मका उस उपभोगके साथ संस्पर्श - सम्बन्ध नहीं है।
अज्ञानी लोग आकाशमें तल और मलिनता आदिकी कल्पना करते हैं, परन्तु इतनेसे ही परमार्थतः आकाश तल, मलिनता आदिवाला नहीं हो जाता, इसलिए सूत्रकार कहते हैं - ' न वैशेष्यात् ' ( जीव ब्रह्मके ) एकत्व होनेपर भी जीवके उपभोगसे ब्रह्ममें उपभोगकी प्रसक्ति नहीं हो सकती, क्योंकि वैशेष्य है। वस्तुतः मिथ्याज्ञान और सम्यग्ज्ञानमें विशेष है। उपभोग मिथ्याज्ञानसे कल्पित है और एकत्व सम्यग्ज्ञानसे दृष्ट है।
सम्यग्ज्ञानसे अनुभूत वस्तु मिथ्याज्ञान कल्पित उपभोग से सम्बन्ध नहीं रखती, अतः ईश्वरमें लेशमात्र भी उपभोगकी कल्पना नहीं की जा सकती॥ ८
सत्यानन्दी दीपिका · स्वामी सत्यानन्द सरस्वती — * ‘ नान्योऽतोऽस्ति ' इत्यादि श्रुतियाँ उपाधिसे रहित शुद्ध आत्माको लेकर ही अभेदका प्रतिपादन करती हैं, उपाधिको लेकर नहीं। उपाधिको लेकर तो दोनोंमें कल्पित भेद ही है। इसलिए जीव कर्ता भक्तादि धर्मोसे युक्त है और ब्रह्म अकर्ता अभोक्ता आदि है, अतः ब्रह्ममें जीवके समान सुख दुःख आदि भोगका प्रसंग उपस्थित नहीं हो सकता।
* एक ही हृदयमें जीव और ब्रह्म साथ - साथ रहते हैं, इस सान्निध्यसे जीवका भोग ब्रह्ममें होना चाहिए, यह आक्षेप असंगत है, क्योंकि यदि वस्तुकी असंगता आदि शक्तिके विचार किये विना सान्निध्यमात्रसे दोषका उपपादन करोगे तो अग्नि आदिके सान्निध्यसे आकाश में भी दाह आदि मानने पड़ेंगे। और दूसरी बात यह भी है कि जिनके मत में अनेक जीवात्मा हैं और एक ही साथ सब एक ही देहमें विद्यमान हैं उनके मतमें सब आत्माओं को परस्परके दुःख सुखसे दुःखी सुखी होना पड़ेगा।
यदि इस दोषके निवारणार्थं पूर्वपक्षी यह कहे कि जिस जीवसे जो कर्म किये गये हैं वही उस कर्मफलका भागी होगा अन्य नहीं, तो सिद्धान्तमें भी जिस जीवने जो कर्म किया है उसका फल उसे स्वयं ही भोगना पड़ता है वह फल ब्रह्मको प्राप्त नहीं होगा। इस प्रकार हमारे मतमें भी कोई दोष नहीं है | और ' तत्त्वमसि ' ' अहं ब्रह्मास्मि ' इत्यदि श्रुति वाक्योंमें ब्रह्मसे आत्मान्तरका अभाव कहकर फिर ब्रह्ममें भोग प्राप्तिका आक्षेप करते हो, यह अर्धंजरतीय अयुक्त है।
क्योंकि उक्त श्रुतिवाक्य तो जीवको ' तू ही ब्रह्म है ' ऐसा आत्मरूप से उपदेश करते हुए जीवमें अनादि अविद्याकृत कर्तृत्व मोक्तृत्व आदिका निषेध करते हैं। तब किस कारण जीवका उपभोग ब्रह्म में प्रसक्त होगा? ' आत्माऽपहतपाप्मा ' इत्यादि श्रुतियों में ब्रह्म तो पाप आदिसे रहित शुद्ध बुद्ध मुक्त स्वभाव प्रतिपादित है। ऐसे ब्रह्म में जीवके उपभोगका अवकाश ही कहाँ?
* सम्बन्ध द्विष्ट ( ( दोका ) होता है। जब दो पदार्थ सत्य होते हैं तो उनका सम्बन्ध भी सत्य होता है | परन्तु वेदान्त सिद्धान्त में ' सत्यं ज्ञानमनन्तं ब्रह्म ' इत्यादि श्रुतियोंके आधारपर एक ब्रह्म ही सत्य है, ' अतोन्यदार्तम् ' ( तदतिरिक्त सब मिथ्या है ) अतः सत्य और मिथ्याका सम्बन्ध भी मिथ्या ही होता है अर्थात् कल्पित पदार्थ के साथ अधिष्ठानका सत्य सम्बन्ध नहीं होता किन्तु कल्पित होता है। यदि कल्पित पदार्थ के साथ अधिष्ठानका सम्बन्ध सत्य मानें तो भ्रान्तिमय जलते मरुस्थल भी गीला होना चाहिए, परन्तु होता नहीं है, क्योंकि ' यत्र यदध्यासस्तत्कृतेन दोषेण गुणेन वाऽणुमात्रेणापि न सम्बध्यते ' ( जिसका जहां अध्यास होता है तत्कृत दोष या गुणसे वह अणुमात्र भी सम्बन्धित नहीं होता ) ऐसा प्रकरणमें भी समझना चाहिए अर्थात् ब्रह्ममें जीव अविद्यासे कल्पित है अतः कल्पिन वस्तुके कल्पित सम्बन्धसे सत्य अधिष्ठानमें किञ्चित् भी वैलक्षण्य नहीं आता। इससे यह सिद्ध होता है कि हृदयमें ब्रह्मकी स्थितिका कोई बावक नहीं है और मनोमयत्वादि गुणोंसे उपलक्षित परमात्मा ही यहाँ उपास्य है जीव नहीं॥ ८
अत्यधिकरणम्
1.2.9 · प्रथम अध्याय द्वितीय पाद सूत्र ९
अत्ता चराचरग्रहणात् ॥ १.२.९ ॥
पदच्छेद — अत्ता , चराचरग्रहणात्
सूत्रार्थ — ( चराचरग्रहणात् ) चराचर ( स्थावर और जंगम ) के ग्रहण होनेसे यहाँ ( अत्ता ) भक्षक परमात्मा ही है अग्नि आदि नहीं।
शाङ्करभाष्य
कठवल्लीषु पठ्यते यस्य ब्रह्म च क्षत्रं चोभे भवत ओदनः। मृत्युर्यस्योपसेचनं क इत्था वेद यत्र सः इति। अत्र कश्चिदोदनोपसेचनसूचितोऽत्ता प्रतीयते। तत्र किमग्निरत्ता स्यात् उत जीवः अथवा परमात्मा इति संशयः विशेषानवधारणात् त्रयाणां चाग्निजीवपरमात्मनामस्मिन्ग्रन्थे प्रश्नोपन्यासोपलब्धेः। किं तावत्प्राप्तम् अग्निरत्तेति। कुतः अग्निरन्नादः इति श्रुतिप्रसिद्धिभ्याम्।
जीवो वा अत्ता स्यात् तयोरन्यः पिप्पलं स्वाद्वत्ति इति दर्शनात् न परमात्मा अनश्चन्नन्योऽभिचाकशीति इति दर्शनादित्येवं प्राप्ते ब्रूमः अत्तात्र परमात्मा भवितुमर्हति। कुतः चराचरग्रहणात्। चराचरं हि स्थावरजङ्गमं मृत्यूपसेचनमिहाद्यत्वेन प्रतीयते तादृशस्य चाद्यस्य न परमात्मनोऽन्यः कात्स्न्र्येनात्ता संभवति। परमात्मा तु विकारजातमुपसंहरन्सर्वमत्तीत्युपपद्यते।
नन्विह चराचरग्रहणं नोपलभ्यते कथं सिद्धवच्चराचरग्रहणं हेतुत्वेनोपादीयते नैष दोषः मृत्यूपसेचनत्वेनेहाद्यत्वेन सर्वस्य प्राणिनिकायस्य प्रतीयमानत्वात् ब्रह्मक्षत्रयोश्च प्राधान्यात्प्रदर्शनार्थत्वोपपत्तेः। यत्तु परमात्मनोऽपि नात्तृत्वं संभवति अनश्नन्नन्योऽभिचाकशीति इति दर्शनादिति अत्रोच्यते कर्मफलभोगस्य प्रतिषेधकमेतद्दर्शनम् तस्य संनिहितत्वात्। न विकारसंहारस्य प्रतिषेधकम् सर्ववेदान्तेषु सृष्टिस्थितिसंहारकारणत्वेन ब्रह्मणः प्रसिद्धत्वात्। तस्मात्परमात्मैवेहात्ता भवितुमर्हति।।
भाष्यका हिन्दी अनुवाद — ' यस्य ब्रह्म च क्षत्रं च ० ' ( जिस परमेश्वरका ब्राह्मण तथा क्षत्रियसे उपलक्षित सम्पूर्ण चराचर जगत् ‘ ओदनः ’ भक्षण करने योग्य भात है और सर्वं प्राणिनाशक मृत्यु जिसका उपसेचन ( घी आदि ) है वह जहाँ है उसे कौन [ अज्ञ पुरुष ] इस प्रकार ( उपर्युक्त साधन सम्पन्न अधिकारीके समान ) जान सकता है? ) ऐसा कठोपनिषद् में कहा गया है। यहाँ ओदन और उपसेचनसे सूचित कोई एक भक्षक प्रतीत होता है | यहाँ क्या वह भक्षक अग्नि है या जीव अथवा परमात्मा? ऐसा संशय होता है।
इस ग्रन्थमें अग्नि, जीव और परमात्मा इन तीनोंके प्रश्नोंका उपन्यास उपलब्ध होता है। तब क्या प्राप्त होता है? ' पूर्वपक्षी - अग्नि ही अत्ता ( मक्षक ) है | क्यों? ' अग्निरन्नादः ' ( अग्नि अन्नको भक्षण करता है ) इस श्रुति और लोक प्रसिद्धिसे यही प्राप्त होता है अथवा जीव भक्षक होना चाहिए, क्योंकि ' तयोरन्यः पिप्पलं ० ' ( उन दोनोंमें एक तो स्वादिष्ट ( मधुर ) पिप्पल ( कर्मफल ) . का उपभोग करता है ) ऐसी श्रुति देखी जाती है।
परन्तु परमात्मा भक्षक नहीं हो सकता, क्योंकि ' अनश्नन्नन्यो ० ' ( दूसरा न भोगता हुआ साक्षिरूपसे देखता रहता है ) ऐसी श्रुति देखने में आती है। सिद्धान्ती - ऐसा प्राप्त होनेपर हम कहते हैं - यहाँ परमात्मा ही अत्ता होना युक्त है। क्यों? क्योंकि श्रुतिमें चराचरका ग्रहण है। चर और अचर - जंगम और स्थावर जगत् - तथा मृत्यु उपसेचन यहाँ मक्ष्यरूपसे प्रतीत होते हैं। ऐसे मक्ष्यका पूर्णरूपसे भक्षक परमात्मा से अन्य नहीं हो सकता।
परमात्मा तो सम्पूर्ण विकारका संहार करता हुआ सबको भक्षण करता है, ऐसा उपपन्न होता है। परन्तु श्रुतिमें चर और अचरका ग्रहण तो उपलब्ध नहीं होता, तो फिर सूत्रकारने निश्चित् सा मानकर चराचरका हेतु रूपसे कैसे ग्रहण किया है? यह दोष नहीं है, क्योंकि मृत्युरूपी उपसेच के कथनसे सब प्राणिसमूहकी भक्ष्यरूपसे श्रुतिमें प्रतीति होती है। ब्राह्मण और क्षत्रियको मुख्य होने के कारण उनका श्रुतिमें प्रदर्शन होना ठीक है।
[ क्योंकि जगत् में ये दोनों प्रधान हैं अतः उनका ग्रहण ठीक है ], ' अनश्नन्नन्यो अभिचाकशीति ० ' ( दूसरा कर्मफल भोगे विना साक्षिरूपसे देखता रहता है ) इस श्रुतिसे मी परमात्मा भक्षक नहीं हो सकता। [ ऐसा जो कहा गया है ] इसपर कहते हैं - यह श्रुतिवाक्य कर्मफलके उपभोगका प्रतिषेध करता है, क्योंकि उसके सन्निहित ( समीप ) है, किन्तु विकारके संहारका प्रतिषेध नहीं करता, कारण कि ब्रह्म सब वेदान्त वाक्यों में सृष्टि, स्थिति और संहारका कारण. रूपसे प्रसद्ध है।
इसलिए यहां परमात्मा ही मक्षक होने योग्य है।। ९
सत्यानन्दी दीपिका · स्वामी सत्यानन्द सरस्वती — * नचिकेता और यमका संवाद कठोपनिषद् में प्रसिद्ध है। उसमें इस प्रकार प्रश्नोत्तर देखने में आते हैं। ‘ स त्वमग्नि ँ, स्वर्ग्यमध्येषि मृत्यो प्रब्रूहि ० ' ( कठ ० १।१३ ) ( हे मृत्यु! तुम स्वर्गके साधनभूत अग्निको जानते हो उसका वर्णन मुझ श्रद्धालुके प्रति करो। ) ' लोकादिमग्निं तमुवाच तस्मै ० ' ( कठ ० १११५ ) ( तब यमराजने नचिकेताके लिए लोकोंके आदि कारणभूत उस अग्निका उपदेश किया ) यह अग्नि विषयक प्रश्नोत्तर है।
' येयं प्रेते विचिकित्सा मनुष्येऽस्तीत्येके नायमस्तीति चैके ' ( कठ ० १।२० ) ( मरणानन्तर मनुष्यके विषयमें यह सन्देह है कि परलोकमें शरीरेन्द्रिय, मन, बुद्धि आदिसे भिन्न देहान्तर सम्बन्धी आत्मा है, ऐसा कुछ लोग मानते हैं, और कुछ लोग मानते हैं कि इनसे भिन्न आत्मा नहीं है ) यह जीव विषयक प्रश्न है। ' अन्यत्र धर्मादन्यत्राधर्माद ० ' ( ' कठ ० १।२। १४ ( जो धर्मसे पृथक्, अथर्मसे पृथक्, तथा इस कार्य कारणरूप प्रपञ्चसे भी पृथक् है ) यह ब्रह्म विषयक प्रश्न है।
' हन्त त इदं प्रवक्ष्यामि गुह्यं ब्रह्म सनातनम्। यथा च मरणं प्राप्य आत्मा भवति गौतम ' ( क ० २।२।६ ) ( हे गौतम! अब मैं तुम्हारे प्रति उस गुह्य और सनातन ब्रह्मका वर्णन करूँगा तथा [ ब्रह्मको न जाननेसे | मरणको प्राप्त होनेपर आत्मा जैसा हो जाता है [ वह भी बतलाऊँगा ] ) यहाँ से जोव और ब्रह्म विषयक उत्तर आरम्भ होता है। इस प्रकरण में ' यस्य ब्रह्म च क्षत्रं च ' यह मन्त्र उत्तररूपसे आया हुआ है। इसलिए यहाँ सन्देह होता है कि इन तीनोंमें कौन अत्ता है।
जैसे गत अधिकरणमें ब्रह्ममें मोक्तृत्वका अभाव कहा गया है, वैसे उसमें कर्तृत्वका भी अमाव है, इस प्रकार यहाँ दृष्टान्त संगतिसे ‘ अग्ने र तेति ' आदिसे पूर्वपक्ष है। इसमें पूर्वपक्षी अन्य श्रुतियोंके बलसे अग्नि अथवा जीवको ही यहाँपर अत्ता सिद्ध करते हैं। पूर्वपक्षमें अग्नि अथवा जीवकी उपासना है, सिद्धान्तमें निर्विशेष ब्रह्मका ज्ञान, इस प्रकार दोनोंमें अन्तर है।
* पूर्वपक्षी ओदनशब्दसे भोग्य वस्तुका ग्रहण करता है। परन्तु सिद्धान्तमें तो ओदनीय ब्रह्म एवं क्षत्रशब्दों से उपलक्षित कार्य मात्रका ग्रहण किया जाता है। इसलिए सम्पूर्ण प्रपञ्चका संहारक ईश्वर ही हो सकता है दूसरा नहीं॥ ९
1.2.10 · प्रथम अध्याय द्वितीय पाद सूत्र १०
प्रकरणाच् च ॥ १.२.१० ॥
पदच्छेद — प्रकरणात् च
सूत्रार्थ — ' न जायते ' इस प्रकरणसे और ' क इत्था वेद यत्र सः इस दुर्विज्ञेयरूप लिङ्गसे अत्तृवाक्यमें उक्त अत्ता परमात्मा ही है।
शाङ्करभाष्य
इतश्च परमात्मैवेहात्ता भवितुमर्हति यत्कारणं प्रकरणमिदं परमात्मनः न जायते म्रियते वा विपश्चित् इत्यादि। प्रकृतग्रहणं च न्याय्यम्। क इत्था वेद यत्र सः इति च दुर्विज्ञानत्वं परमात्मलिङ्गम्।।
भाष्यका हिन्दी अनुवाद — इस मन्त्रमें जीव और परमात्मा ही गुहा में प्रवेश किये हुए हैं बुद्धि और जीव नहीं,
( तद्दर्शनात् ) क्योंकि श्रुतिमें ऐसा ही देखा जाता है। विचिकित्सा मनुष्येऽस्तीत्येके नायमस्तीति चैके। एतद्विद्यामनुशिष्टस्त्वयाहं वराणामेष वरस्तृतीयः॥ ’
इससे भी परमात्मा ही यहाँ अत्ता - भक्षक होना चाहिए, क्योंकि ' न जायते म्रियते ० ' ( मेधावीआत्मा न उत्पन्न होता है और न मरता है ) इत्यादि प्रकरण परमात्माका ही है। प्रकृतका ग्रहण करना युक्त है। ' क इत्था ० ' ( वह जहाँपर है इस प्रकार उसको [ अधिकारीके विना ] कौन जान सकता है ) ऐसा दुविज्ञानत्व परमात्माका ही लिङ्ग है॥१०
(इस सूत्रकी दीपिका सूत्र १.२.११ की दीपिकामें सम्मिलित है।)
गुहाधिकरणम् ०११-१२
1.2.11 · प्रथम अध्याय द्वितीय पाद सूत्र ११
गुहां प्रविष्टाव् आत्मानौ हि तद्दर्शनात् ॥ १.२.११ ॥
पदच्छेद — गुहाम् , प्रविष्टौ आत्मानौ , हि तद्दर्शनात्
सूत्रार्थ — ( गुहां प्रविष्टावात्मानौ एव ) ' ऋतं पिबन्तौ सुकृतस्य लोके गुहां
शाङ्करभाष्य
कठवल्लीष्वेव पठ्यते ऋतं पिबन्तौ सुकृतस्य लोके गुहां प्रविष्टौ परमे परार्धे। छायातपौ ब्रह्मविदो वदन्ति पञ्चाग्नयो ये च त्रिणाचिकेताः इति। तत्र संशयः किमिह बुद्धिजीवौ निर्दिष्टौ उत जीवपरमात्मानामिति। यदि बुद्धिजीवौ ततो बुद्धिप्रधानात्कार्यकरणसंघाताद्विलक्षणो जीवः प्रतिपादितो भवति। तदपीह प्रतिपादयितव्यम् येयं प्रेते विचिकिसा मनुष्येऽस्तीत्येके नायमस्तीति चैके। एतद्विद्यामनुशिष्टस्त्वयाहं वराणामेष वरस्तृतीयः इति पृष्टत्वात्।
अथ जीवपरमात्मानौ ततो जीवाद्विलक्षणः परमात्मा प्रतिपादितो भवति। तदपीह प्रतिपादयितव्यम् अन्यत्र धर्मादन्यत्राधर्मादन्यत्रास्मात्कृताकृतात्। अन्यत्र भूताच्च भव्याच्च यत्तत्पश्यसि तद्वद इति पृष्टत्वात्। अत्राहाक्षेप्ता उभावप्येतौ पक्षौ न संभवतः। कस्मात् ऋतपानं हि कर्मफलोपभोगः सुकृतस्य लोके इति लिङ्गात्। तच्च चेतनस्य क्षेत्रज्ञस्य संभवति नाचेतनाया बुद्धेः। पिबन्तौ इति द्विवचनेन द्वयोः पानं दर्शयति श्रुतिः। अतो बुद्धिक्षेत्रज्ञपक्षस्तावन्न संभवति।
अत एव क्षेत्रज्ञपरमात्मपक्षोऽपि न संभवति चेतनेऽपि परमात्मनि ऋतपानासंभवात् अनश्नन्नन्योऽभिचाकशीति इति मन्त्रवर्णादिति। अत्रोच्यते नैष दोषः छत्रिणो गच्छन्तीत्येकेनापि च्छत्रिणा बहूनामच्छत्रिणां छत्रित्वोपचारदर्शनात्। एवमेकेनापि पिबता द्वौ पिबन्तावुच्येयाताम्। यद्वा जीवस्तावत्पिबति ईश्वरस्तु पाययति पाययन्नपि पिबतीत्युच्यते पाचयितर्यपि पक्तृत्वप्रसिद्धिदर्शनात्। बुद्धिक्षेत्रज्ञपरिग्रहोऽपि संभवति करणे कर्तृत्वोपचारात् एधांसि पचन्ति इति प्रयोगदर्शनात्।
न चाध्यात्माधिकारेऽन्यौ कौचिद्द्वावृतं पिबन्तौ संभवतः। तस्माद्बुद्धिजीवौ स्यातां जीवपरमात्मानौ वेति संशयः।। किं तावत्प्राप्तम् बुद्धिक्षेत्रज्ञाविति। कुतः गुहां प्रविष्टौ इति विशेषणात्। यदि शरीरं गुहा यदि वा हृदयम् उभयथापि बुद्धिक्षेत्रज्ञौ गुहां प्रविष्टावुपपद्येते। न च सति संभवे सर्वगतस्य ब्रह्मणो विशिष्टदेशत्वं युक्तं कल्पयितुम्। सुकृतस्य लोके इति च कर्मगोचरानतिक्रमं दर्शयति। परमात्मा तु न सुकृतस्य वा दुष्कृतस्य वा गोचरे वर्तते न कर्मणा वर्धते नो कनीयान् इति श्रुतेः।
छायातपौ इति च चेतनाचेतनयोर्निर्देश उपपद्यते छायातपवत्परस्परविलक्षणत्वात्। तस्माद्बुद्धिक्षेत्रज्ञाविहोच्येयातामित्येवं प्राप्ते ब्रूमः विज्ञानात्मपरमात्मानाविहोच्येयाताम्। कस्मात् आत्मानौ हि तावुभावपि चेतनौ समानस्वभावौ। संख्याश्रवणे च समानस्वभावेष्वेव लोके प्रतीतिर्दृश्यते। अस्य गोर्द्वितीयोऽन्वेष्टव्यः इत्युक्ते गौरेव द्वितीयोऽन्विष्यते नाश्वः पुरुषो वा। तदिह ऋतपानेन लिङ्गेन निश्चिते विज्ञानात्मनि द्वितीयान्वेषणायां समानस्वभावश्चेतनः परमात्मैव प्रतीयते।
ननूक्तं गुहाहितत्वदर्शनान्न परमात्मा प्रत्येतव्य इति गुहाहितत्वदर्शनादेव परमात्मा प्रत्येतव्य इति वदामः। गुहाहितत्वं तु श्रुतिस्मृतिष्वसकृत्परमात्मन एव दृश्यते गुहाहितं गह्वरेष्ठं पुराणम् यो वेद निहितं गुहायां परमे व्योमन् आत्मानमन्विच्छ गुहां प्रविष्टम् इत्याद्यासु। सर्वगतस्यापि ब्रह्मण उपलब्ध्यर्थो देशविशेषोपदेशो न विरुध्यत इत्येतदप्युक्तमेव। सुकृतलोकवर्तित्वं तु च्छत्रित्ववदेकस्मिन्नपि वर्तमानमुभयोरविरुद्धम्।
छायातपौ इत्यप्यविरुद्धम् छायातपवत्परस्परविलक्षणत्वात्संसारित्वासंसारित्वयोः अविद्याकृतत्वात्संसारित्वस्य पारमार्थिकत्वाच्चासंसारित्वस्य। तस्माद्विज्ञानात्मपरमात्मानौ गुहां प्रविष्टौ गृह्येते।। कुतश्च विज्ञानात्मपरमात्मानौ गृह्येते
भाष्यका हिन्दी अनुवाद — ' ऋतं पिबन्तौ ० ' ( ब्रह्मवेत्ता लोग कहते हैं कि शरीरमें बुद्धिरूप गुहाके भीतर प्रकृष्ट ब्रह्मस्थानमें प्रविष्ट हुए अपने कर्मफलको भोगनेवाले छाया और घामके समान परस्पर विलक्षण दो [ तत्त्व ] हैं यही बात जिन्होंने तीन वार नाचिकेताग्निका चयन किया है। वे पञ्चाग्नि उपासना करने वाले भी कहते हैं ) ऐसा कठवल्ली में कहा जाता है। इसमें संशय होता है कि क्या यहाँ बुद्धि और जीव निर्दिष्ट हैं अथवा जीव और परमात्मा।
यदि बुद्धि और जीव हैं तो बुद्धि जिसमें प्रधान है, ऐसे शरीर इन्द्रिय आदि संघातसे विलक्षण जीव प्रतिपादित होगा। वह भी यहाँ प्रतिपादन करने योग्य है, क्योंकि ' येयं प्रेते ० ' ( मनुष्य के मरनेके अनन्तर कुछ लोग कहते हैं कि आत्मा है और कुछ लोग कहते हैं कि . आत्मा नहीं है, ऐसा संशय होता है, अतः इस विषय में तुमसे निश्चित निर्णय पाकर मैं इस आत्मविद्याको जान सकूँ, वरोंमें यह मेरा तीसरा वर है ) ऐसा प्रश्न किया गया है। यदि जीव और परमात्मा ( का ० १।१।२० ) इति पृष्टत्वात्।
अथ जीवपरमात्मानौ ततो जीवाद्विलक्षणः परमात्मा हों तो जीवसे विलक्षण परमात्मा प्रतिपादित होता है। यह भी यहाँ प्रतिपादन करने योग्य है, क्योंकि ' अन्यत्र धर्माद ० ' ( जो धर्मसे पृथक्, अधर्मसे पृथक् तथा इस कार्य कारणरूप प्रपञ्चसे भी पृथक् और जो भूत और भविष्यत् से भी अन्य है इस तरह जिसको आप जानते हैं वही मुझसे कहिए ) ऐसा प्रश्न किया गया है। यहाँ शंका करनेवाला यह कहता है कि ये दोनों पक्ष सम्भव नहीं हैं। क्योंकि ' ऋतपान ' का अर्थ कर्मफलका उपभोग है।
' सुकृतस्य लोकं ' ( सुकृत के कार्यं देहमें ) यह लिङ्ग है | यह चेतन क्षेत्रज्ञमें सम्भव है, अचेतन बुद्धिमें नहीं। ' पिबन्तौ ' ( दो पीनेवाले ) इस द्विवचनसे श्रुति दोनोंमें कर्मफलका उपभोग दिखलाती है। अतः बुद्धि और जीवका पक्ष तो सम्भव नहीं है। इस कारण से जीव और परमात्माका पक्ष भी सम्भव नहीं है, कारण कि चेतन परमात्मामें कर्मफलंका सम्भव नहीं है, क्योंकि ' अनश्नन्नन्यो ० ' ( अन्य खाये विना साक्षीरूपसे देखता रहता है ) ऐसी श्रुति है। इसपर कहते हैं कि यह दोष नहीं है।
क्योंकि ' छत्रिणो गच्छन्ति ' ( छत्रीवाले जाते हैं . ) इसप्रकार एक छत्रीवाला हो तो भी बहुत छत्रीवाले ऐसा उपचार देखने में आता है। इसीप्रकार एक पान करता हो तो दो पान करते हैं, ऐसा कहा जाता है। अथवा जीव पान करता है ( कर्मफल भोगता हैं ) और ईश्वर पान ( कर्मफलका उपभोग ) कराता है। पान कराते ( उपभोग कराते ) हुए ( ईश्वर ) में भी पान ( उपभोग ) करता है ऐसा कहा जाता है, क्योंकि पकवाने वालेमें भी पाक - कर्तृत्व प्रसिद्धि देखी जाती है।
बुद्धि और जीवका भी ग्रहण हो सकता है, क्योंकि करणमें कर्तृत्वका उपचार है। जैसे ' एधांसि पचन्ति ( लकड़ियाँ पकाती हैं ) ऐसा प्रयोग देखनेमें आता है। और अध्यात्मप्रकरणमें दूसरे कोई दो पान करते हैं ( कर्मफल भोगते हैं ) यह सम्भव नहीं है। इसलिए बुद्धि और जीवका उपदेश है अथवा जीव तथा परमात्माका, ऐसा संशय होता है। तब क्या प्राप्त होता है? पूर्वपक्षी - बुद्धि और क्षेत्रज्ञका निर्देश प्राप्त होता है। किससे? ' गुहां प्रविष्टौ ' यह विशेषण है।
इससे चाहे शरीररूपी गुहा हो अथवा हृदय गुहा हो, दोनों प्रकारसे बुद्धि तथा जीव गुहा में प्रविष्ट हुए उपपन्न होते हैं। और सम्भव हो अर्थात् गुहामें प्रविष्टरूपसे बुद्धि और जीवका ग्रहण सम्भव हो तो सर्वगत परमात्मामें विशिष्ट देशकी कल्पना करना युक्त नहीं है। ' सुकृतस्य लोके ' यह श्रुतिवाक्य कर्मफलका अनतिक्रम दिखलाता है। परमात्मा तो सुकुत और दुष्कृत विषयक फलमें नहीं रहता। क्योंकि ' न कर्मणा ० ' ( न कर्मसे बढ़ता है और न घटता है ) यह श्रुति है।
‘ छायातपौ ० ’ ( छाया और आपके समान परस्पर विलक्षण हैं ) यह भी चेतन, अचेतनमें निर्देश उपपन्न होता है, क्योंकि छाया और घामके समान परस्पर विलक्षण हैं। इस कारण बुद्धि और जीवको ही यहाँ कहना चाहिए। सिद्धान्ती – ऐसा प्राप्त होनेपर हम कहते हैं- ' गुहां प्रविष्टौ ' इस प्रसंगमें जीव और परमात्मा कहने चाहिएँ, क्योंकि दोनों आत्मा चेतन और समान स्वभाववाले हैं।
संख्यांके श्रवण होनेपर लोकमें समान स्वभाववालोंकी ही प्रतीति देखी जाती है जैसे ' अस्य गो : ' ( इस बैलका दूसरा साथी खोजना चाहिए ) ऐसा कहनेपर बैलके सजातीय दूसरे बैलको ' ही खोजा जाता है उसके विजातीय अश्व अथवा पुरुषको नहीं खोजा जाता। इसलिए यहाँ कर्मफल- भोगरूप लिङ्गसे जीवात्माका निश्चय होनेपर दूसरेकी खोज में समान स्वभावाले चेतन परमात्माकी ही प्रतीति होती है।
परन्तु ऐसा जो कहा गया है कि गुहामें प्रविष्टत्व देखनेसे सर्वव्यापक परमात्माको प्रतीति नहीं होनी चाहिए, तो इसपर हम कहते हैं कि गुहा में प्रविष्टत्व दर्शनसे ही परमात्माकी प्रतीति होनी चाहिए। क्योंकि गुहा में प्रवित्व . तो श्रुति, स्मृति में अनेक वार परमात्माका ही देखा गया है, जैसे ' गुहाहितं गह्वरेष्ठं पुराणं ० ' ( बुद्धिरूप तु ' ( का ० १।३।३ ) इत्यादिना परेण ग्रन्थेन रथिरथादिरूपककल्पनया विज्ञानात्मानं रथिनं संसारमोक्षयोर्गन्तारं कल्पयति।
' सोऽध्वतः पारमाप्नोति तद्विष्णोः परमं पदम् ' ( का ० १1३1 ९ ) इति च परमात्मानं गन्तव्यम्। तथा ' तं दुर्दर्श गूढमनुप्रविष्टं गुहाहितं गह्वरेष्ठं पुराणम्।
अध्यात्मयोगाधिगमेन देवं मत्वा धीरो हर्षशोकौ जहाति ' ( का ० १ || २ | १२ ) इति पूर्वस्मिन्नपि ग्रन्थे गुहा में स्थित, अनेक प्रकारके अनर्थोंसे पूर्ण देहमें स्थित है अनादि पुरुष परमात्माको जानकर अधिकारी पुरुष हर्ष और शोकका त्याग कर देता है ) ' यो वेद निहितं ० ' ( श्रेष्ठ हृदय आकाशमें स्थित, बुद्धिरूपी गुहा में प्रविष्ट ब्रह्मको जो जानता है वह सब कामोंको प्राप्त करता है ) ' आत्मानं ० ' ( बुद्धिरूपी गुहा में स्थित आत्माका विचार करो ) इत्यादि श्रुति और स्मृतियोंमें है।
सर्वव्यापक ब्रह्मका भी साक्षात्कार करनेके लिए हृदयादि देश विशेषका उपदेश विरुद्ध नहीं होता, ऐसा पहले कहा गया है। सुकृतके कार्य देहमें रहना तो छत्रित्वके समान एकमें ( जीव में ) कर्मफल भोक्तृत्वादि होनेपर भी दोनों ( जीव और परमात्मा ) में अविरुद्ध है। छाया और आतपके समान यह कथन भी अविरुद्ध है। क्योंकि संसारित्व और असंसारित्व ये छाया और आपके समान परस्पर विलक्षण हैं।
संसारित्व अविद्याकृत है और असंसारित्व पारमार्थिक है | अतः गुहामें प्रविष्ट जीवात्मा तथा परमात्माका ही यहाँ ग्रहण किया जाता है॥ ११
सत्यानन्दी दीपिका · स्वामी सत्यानन्द सरस्वती — * पूर्वं अधिकरणमें मृत्युपद के सान्निध्यसे जैसे ब्रह्म, क्षत्रपद अनित्य वस्तु परक हैं, वैसे गुहा - प्रवेश के सान्निध्यसे ' ऋतं पिबन्तौ ' यह ' पिबत् ' शब्द भी बुद्धि, क्षेत्रज्ञ परक होना चाहिए, इस प्रकार दृष्टान्त संगति से इस अधिकरणका आरम्भ है। ' ऋतं पिबन्तौ ० ' यह इस अधिकरणका विषयवाक्य है। इस श्रुति प्रतिपादित ' ऋतं ' को सेवन करनेवाले इन दोनों ( तत्त्वों ) को ब्रह्मवित् तथा स्वर्ग, मेघ, पृथ्वी, पुरुष और स्त्रीमें अग्निदृष्टि रखनेवाले पञ्चाग्निके उपासक ( पञ्चाग्निवेत्ता ) यमके द्वारा उपदिष्ट विराटरूप अग्निका तीन वार - अध्ययन, ज्ञान तथा अनुष्ठान करनेवाले कर्मी लोग भी जानते हैं। ऋतको सेवन करनेवाले इन दोनोंके सम्बन्धमें संशय होता है कि ये दोनों जीव और बुद्धि हैं ' अथवा जीव और परमात्मा हैं।
* ' ऋतं पिबन्तौ ० ' इस श्रुति में कर्मफलका उपभोग दोमें सुना जाता है, क्योंकि श्रुतिमें ' पिबन्तौ ' यह द्विवचन है। यदि बुद्धि और जीवका ग्रहण किया जाय तो बुद्धि जड़ है, उसमें कर्मफलका भोक्तृत्व सम्भव नहीं है। केवल जीवका भी ग्रहण नहीं किया जा सकता, क्योंकि दो कर्मफल भोक्ताओंका श्रवण है। इसलिए प्रथम पक्ष युक्त नहीं है।
* ' छत्रिणो यान्ति ' यहाँ जैसे छत्री पदसे अजहल्लक्षणा के द्वारा छत्री युक्त और छत्री रहित दोनोंका साथ साथ ग्रहण होता है, वैसे ही ' पिबन्ती ' इस पदसे भोग करनेवाले और भोग न करने वाले हृदयाकाशमें स्थित दोनोंका ग्रहण होता है। इस पक्ष में गौणरूपसे ईश्वर में भोक्तृत्व माना गया है। और अब अन्य पक्ष में ' यद्वा ' इत्यादि भाष्यसे मुख्यरूपसे ईश्वर में भोगकर्तृत्व दिखलाते हैं। जीव कर्मफल भोगता है और ईश्वर भोग करवाता है। जैसे जीव कर्मफल भोगनेके लिए कृतिवाला होनेसे कर्ता है, ऐसे ही ईश्वर कर्मफलोंका भोग करानेके लिए कृतिवाला होनेसे कर्ता है। जो कराता है वह भी कर्ता होता है, यह न्याय लोक प्रसिद्ध है॥। ११
1.2.12 · प्रथम अध्याय द्वितीय पाद सूत्र १२
विशेषणाच् च ॥ १.२.१२ ॥
पदच्छेद — विशेषणात् , च
सूत्रार्थ — ' और ' आत्मानं रथिनं विद्धि ' ' सोऽध्वनः पारमाप्नोति ' इस प्रकार गन्ता और गन्तव्यादि विशेषणों से भी हृदयरूपी गुहामें जीव और परमात्माका ही ग्रहण होता है।
शाङ्करभाष्य
विशेषणं च विज्ञानात्मपरमात्मनोरेव भवति। आत्मानं रथिनं विद्धि शरीरं रथमेव तु इत्यादिना परेण ग्रन्थेन रथिरथादिरूपककल्पनया विज्ञानात्मानं रथिनं संसारमोक्षयोर्गन्तारं कल्पयति। सोऽध्वनः पारमाप्नोति तद्विष्णोः परमं पदम् इति परमात्मानं गन्तव्यं कल्पयति। तथा तं दुर्दर्शं गूढमनुप्रविष्टं गुहाहितं गह्वरेष्ठं पुराणम्। अध्यात्मयोगाधिगमेन देवं मत्वा धीरो हर्षशोकौ जहाति इति पूर्वस्मिन्नपि ग्रन्थे मन्तृमन्तव्यत्वेनैतावेव विशेषितौ। प्रकरणं चेदं परमात्मनः।
ब्रह्मविदो वदन्ति इति च वक्तृविशेषोपादानं परमात्मपरिग्रहे घटते। तस्मादिह जीवपरमात्मानावुच्येयाताम्। एष एव न्यायः द्वा सुपर्णा सयुजा सखाया इत्येवमादिष्वपि। तत्रापि ह्यध्यात्माधिकारान्न प्राकृतौ सुपर्णावुच्येते। तयोरन्यः पिप्पलं स्वाद्वत्ति इत्यदनलिङ्गाद्विज्ञानात्मा भवति। अनश्चन्नन्योऽभिचाकशीति इत्यनशनचेतनत्वाभ्यां परमात्मा। अनन्तरे च मन्त्रे तावेव द्रष्टृद्रष्टव्यभावेन विशिनष्टि समाने वृक्षे पुरुषो निमग्नोऽनीशया शोचति मुह्यमानः।
जुष्टं यदा पश्यत्यन्यमीशमस्य महिमानमिति वीतशोकः इति।। अपर आह द्वा सुपर्णा इति नेयमृगस्याधिकरणस्य सिद्धान्तं भजते पैङ्गिरहस्यब्राह्मणेनान्यथा व्याख्यातत्वात् तयोरन्यः पिप्पलं स्वाद्वत्तीति सत्त्वमनश्चन्नन्योऽभिचाकशीतीत्यनश्चन्नन्योऽभिपश्यति ज्ञस्तावेतौ सत्त्वक्षेत्रज्ञौ इति। सत्त्वशब्दो जीवः क्षेत्रज्ञशब्दः परमात्मेति यदुच्यते तन्न सत्त्वक्षेत्रज्ञशब्दयोरन्तःकरणशारीरपरतया प्रसिद्धत्वात्।
तत्रैव च व्याख्यातत्वात् तदेतत्सत्त्वं येन स्वप्नं पश्यति अथ योऽयं शारीर उपद्रष्टा स क्षेत्रज्ञस्तावेतौ सत्त्वक्षेत्रज्ञौ इति। नाप्यस्याधिकरणस्य पूर्वपक्षभावं भजते। न ह्यत्र शारीरः क्षेत्रज्ञः कर्तृत्वभोक्तृत्वादिना संसारधर्मेणोपेतो विवक्ष्यते। कथं तर्हि सर्वसंसारधर्मातीतो ब्रह्मस्वभावश्चैतन्यमात्रस्वरूपः अनश्चन्नन्योऽभिचाकशीतीत्यनश्चन्नन्योऽभिपश्यति ज्ञः इति वचनात् तत्त्वमसि क्षेत्रज्ञं चापि मां विद्धि इत्यादिश्रुतिस्मृतिभ्यश्च।
तावता च विद्योपसंहारदर्शनमेवमेवावकल्पते तावेतौ सत्त्वक्षेत्रज्ञौ न ह वा एवंविदि किंचन रज आध्वंसते इत्यादि। कथं पुनरस्मिन्पक्षे तयोरन्यः पिप्पलं स्वाद्वत्तीति सत्त्वम् इत्यचेतने सत्त्वे भोक्तृत्ववचनमिति उच्यते नेयं श्रुतिरचेतनस्य सत्त्वस्य भोक्तृत्वं वक्ष्यामीति प्रवृत्ता किं तर्हि चेतनस्य क्षेत्रज्ञस्याभोक्तृत्वं ब्रह्मस्वभावतां च वक्ष्यामीति। तदर्थं सुखदुःखादिविक्रियावति सत्त्वे भोक्तृत्वमध्यारोपयति।
इदं हि कर्तृत्वं भोक्तृत्वं च सत्त्वक्षेत्रज्ञयोरितरेतरस्वभावाविवेककृतं कल्प्यते। परमार्थतस्तु नान्यतरस्यापि संभवति अचेतनत्वात्सत्त्वस्य अविक्रियत्वाच्च क्षेत्रज्ञस्य। अविद्याप्रत्युपस्थापितस्वभावत्वाच्च सत्त्वस्य सुतरां न संभवति। तथा च श्रुतिः यत्र वा अन्यदिव स्यात्तत्रान्योऽन्यत्पश्येत् इत्यादिना स्वप्नदृष्टहस्त्यादिव्यवहारवदविद्याविषय एव कर्तृत्वादिव्यवहारं दर्शयति। यत्र त्वस्य सर्वमात्मैवाभूत्तत्केन कं पश्येत् इत्यादिना च विवेकिनः कर्तृत्वादिव्यवहारं निवारयति।।
भाष्यका हिन्दी अनुवाद — और किस कारण से विज्ञानात्मा और परमात्माका ग्रहण किया जाता है?
गन्ता और गन्तव्य आदि विशेषण भी जीव और परमात्मामें ही सम्भव हैं। ' आत्मानं रथिनं ० ' ( तू आत्माको रथी जान और शरीरको रथ समझ ) इत्यादि उत्तर वाक्य सन्दर्भसे रथी, रथ आदिके रूपकक़ी कल्पना कर यमराज विज्ञानात्मा ( जीवात्मा ) रथी की संसार और मोक्षके प्रति गन्तारूपसे कल्पना करते हैं। और ' सोऽध्वनः पारमाप्नोति ० ' ( वह संसार मार्गसे पार - उस व्यापक परमात्मा के परम पदको प्राप्त कर लेता है ) इससे परमात्माकी गन्तव्यरूपसे कल्पना करते हैं।
इसी प्रकार ' तं दुर्दर्श गूढमनु ० ' ( दुर्विज्ञेय, गूढ़ - मायामें प्रविष्ट, गुहा - बुद्धिमें स्थित, गह्वर अनेक अनर्थोंसे व्याप्त देहमें स्थित, चिरन्तन अध्यात्मयोग - विषयोंमेंसे चित्तको हटाकर आत्मा में संलग्न करना, उसकी प्राप्तिसे आत्मका मनन कर धीर पुरुष हर्ष और शोकका त्याग कर देता है ) इस प्रकार पूर्व ग्रन्थ में भीमन्ता और मन्तव्यरूपसे दोनों ही विशेषित किये गये हैं। यह प्रकरण भी परमात्माका है।
' ब्रह्मविदो वदन्ति ' ( ब्रह्मवेत्ता कहते हैं ) इस प्रकार वक्ता विशेषका ग्रहण परमात्माके स्वीकार करनेपर ही संगत होता है। इसलिए यहाँ जीव और परमात्मा ही कहने चाहिएँ।
' द्वा सुपर्णा सयुजा ० ' ( दो सुन्दर पक्षवाले अर्थात् समान धर्मवाले, सदा एकत्र रहनेवाले सहचर, एक ही वृक्ष ( शरीर ) को आश्रय कर रहते हैं ) इत्यादिमें भी ( यही कठवल्लीका ) न्याय है [ ' ऋतं पिबन्तौ ' इस कठ- श्रुतिमें जिन दो का ग्रहण किया गया है उन दोनों ( जोव और परमात्माको ही ) ' द्वा सपुर्णा ' इस मुण्डक श्रुतिमें भी ग्रहण किया गया समझना चाहिए ] वहाँ भी अध्यात्मप्रकरण के कारण लौकिक पक्षियोंका वर्णन नहीं किया गया है।
इसमें ' तयोरन्य : पिप्पलं ० ' ( दोनों में एक मधुर [ कर्म ] फलोंका भोग करता है ) इस प्रकार अदन ( भक्षण ) लिङ्गसे जीवात्मा अवगत होता है। और ' अनश्नन्नन्यो अधिचाकशीति ' ( दूसरा न भोगता हुआ प्रकाश करता है ) इन अभक्षण और चेतनत्वरूप लिङ्गोंसे परमात्मा अवगत होता है। उसके आगे मन्त्र में ' समाने वृक्षे पुरुषो ० ' ( एक ही शरीररूपी वृक्षमें मुह्यमान - यह देह मैं हूँ, इस प्रकार देहसे तादात्म्य अभिमानको प्राप्त हुआ दीनभावसे मोहको प्राप्त होकर शोक करता है।
जब अनेक योगमार्गोंसे चित शुद्धकर उस परमात्माकी महिमाको जानता है, तब शोक रहित होता है ) इन दोनों को ही द्रष्टा और द्रष्टव्यभावसे विशेषित करते हैं। दूसरे कहते हैं— ' द्वा सुपर्णा ' यह मन्त्र इस अधिकारके सिद्धान्तका प्रतिपादन नहीं करता, क्योंकि पैङ्गिरहस्यब्राह्मणमें उसका अन्य प्रकारसे व्याख्यान किया गया है।
' तयोरन्य : पिप्पलं . ' ( उनमें से एक मधुर कर्मफल भोगता है वह सत्त्व ( बुद्धि ) है और दूसरा खाये विना देखता रहता है अर्थात् कर्मफलका उपभोग किये विना देखता रहता है वह ज्ञ - क्षेत्रज्ञ है, ये दो सत्त्व और क्षेत्रज्ञ हैं ) सत्त्वशब्द जीव वाचक है और क्षेत्रज्ञशब्द परमात्मा वाचक है ऐसा जो कहा जाता है, वह युक्त नहीं है, क्योंकि सत्त्व और क्षेत्रज्ञ शब्द अन्तःकरण तथा जीवपरक प्रसिद्ध हैं।
और उसीमें ( पैङ्गिरहस्यब्राह्मण में ) ' तदेतत्सत्त्वं ० ' ( जिससे स्वप्न देखता है वह यह सत्त्व है और जो यह शारीर उपद्रष्टा है यह क्षेत्रज्ञ है, ऐसे ये दो सत्त्व और क्षेत्रज्ञ हैं ) ऐसा ही व्याख्यान किया गया है। इस प्रकार यह ऋक् ( द्वा सुपर्णा ) इस अधिकरण के पूर्वपक्ष भाव ( सत्त्व शब्द से बुद्धि और क्षेत्रज्ञ शब्दसे जीवके ग्रहण ) का प्रतिपादन नहीं करती। वस्तुतः कर्तृत्व, भोक्तृत्व, आदि संसारी धर्मोसे युक्त शारीर - क्षेत्रज्ञ यहाँ विवक्षित नहीं है।
किन्तु सब संसार धर्मोंसे अतीत ब्रह्मस्वभाव चैतन्यमात्र स्वरूप यहाँ विवक्षित है, क्योंकि ' अनश्नन्नन्यो ' ' अनश्नन्नन्यो ' ( अन्य परमात्मा न भोगता हुआ देखता रहता है ) ' तत्त्वमसि ' ' क्षेत्रज्ञं चापि ० ' ( क्षेत्रज्ञ भी मुझे ही जान ) इत्यादि श्रुति स्मृतियोंसे भी यही अर्थं युक्त है।
केवल मन्त्र व्याख्यानसे ही ‘ तावेतौं ० ' ( वे दो सत्त्व और क्षेत्रज्ञ हैं, इस प्रकार जाननेवाले विद्वानमें अविद्या कुछ भी सम्बन्ध नहीं करती ) इत्यादि ब्रह्मविद्याका उपसंहारदर्शन [ ' तेषामेवैतां ब्रह्मविद्यां वदेत् ' ] जीवके ब्रह्मभाव कथनसे ही संगत होता है, परन्तु इस पक्ष में ' तयोरन्यः ' ० ( उन दोनों में एक मधुर कर्मफल भोगता है वह सत्त्व है ) इस प्रकार अचेतन सत्त्वमें भोक्तृत्व वचन कैसे संगत होगा?
कहते हैं— अचेतन सत्त्वमें भोक्तृत्व कहूँगी, इसलिए [ द्वा सुपर्णा ] यह श्रुति प्रवृत्त नहीं हुई है, किन्तु चेतन क्षेत्रज्ञ में अभोक्तृत्व और ब्रह्मस्वभावस्य कहूँगो, इसके लिए सुख आदि विक्रिया — विकारवाले सत्त्वमें भोक्तृत्वका अध्यारोप करती है। वस्तुतः कर्तृत्व और भोक्तृत्व तो सत्त्व और क्षेत्रज्ञके परस्पर स्वभाव के अविवेकसे कल्पित हैं | परमार्थसे तो दोनोंमें से एकमें भी कर्तृत्व आदि सम्भव नहीं हैं ; क्योंकि बुद्धि अचेतन है और क्षेत्रज्ञ कूटस्थ विकार रहित है।
अविद्या से प्रत्युपस्थापित स्वभाववाला होनेसे सत्त्वमें कर्तृत्व भोक्तृत्व सुतरां संभव नहीं हैं। इस प्रकार ' यत्र वा अन्यदिव ० ' ( जहां- अविद्या अवस्थामें द्वैत - सा होता है वहाँ एक दूसरेको देखता है ) इत्यादि से श्रुति स्वप्न में देखे हुए हस्ती आदि व्यवहार के
सूत्रार्थ - ( अन्तरः ) ' य एषोऽक्षिणि पुरुषो दृश्यते ' इस श्रुतिसे प्रतिपाद्यमान नेत्राभ्यन्तर्गत पुरुष परमात्मा ही है। छायात्मा आदि नहीं, ( उपपत्तेः ) क्योंकि उक्त श्रुति प्रतिपादित आत्मत्व अमृतत्व आदि धर्मोकी परमात्मामें ही उपपत्ति होती है। समान अविद्या विषयक ही कर्तृत्वादि व्यवहार दिखलाती है। और ' यत्र त्वस्य ० ' ( परन्तु जहाँ इसके लिए सब आत्मा हो गया है वहाँ किससे किसको देखे ) इत्यादिसे यह श्रुति ब्रह्मवित् कर्तृत्वादि व्यवहारका अभाव दिखलाती है॥ १२
सत्यानन्दी दीपिका · स्वामी सत्यानन्द सरस्वती — * ' ऋतं पिबन्तौ ' इस मन्त्रसे पूर्व ' तं दुर्दर्श गूढमनुप्रविष्टं ' इस मन्त्रसे परमात्माका और ' आत्मानं रथिनं विद्धि ' इस अन्तिम मन्त्रसे जीवका ग्रहण किया गया है। इस प्रकार दोनों मंत्र जीव और परमात्माका मन्ता और मन्तव्यरूपसे ज्ञापन कराते हैं। इसलिए दोनोंका ग्रहण करना चाहिए।
* भाग्य में ' द्वा सुपर्णा ' यहाँ से लेकर ' वीतशोकः ' तक जो अभिप्राय लिखा गया है वह वृत्तिकारका मत है। भाष्यकारके मत में तो ' द्वा सुपर्णा ' यह वाक्य इस अधिकरणका विषयवाक्य नहीं है। आगे ' अपर आह ' से लेकर इसको स्पष्ट करते हैं।
* भाष्यमें ' अपरः ' शब्दका अर्थ - ' न पर अपर : ' इस विग्रहके अनुसार स्वयं भाष्यकारका ग्रहण है अर्थात् अपरसे भाष्यकार स्वयं अपना अभिमत उपस्थित करते हैं। यह अधिकरण जीव बीर ईश्वरको सिद्ध करता है, परन्तु ' द्वा सुपर्णा ' यह मन्त्र जीव और ईश्वरका प्रतिपादन नहीं करता, क्योंकि पैङ्गिरहस्यब्राह्मणसे विरोध है, इस ब्राह्मण में तो बुद्धि और क्षेत्रज्ञका ग्रहण किया गया है।
* जैसे स्वप्न पदार्थ मिथ्या होनेपर भी अविद्यासे सत्य प्रतीत होते हैं, ऐसे ही संपूर्ण प्रपञ्च भी मिथ्या होते हुए अविद्या से सत्य प्रतीत होता है अर्थात् दोनों अविद्या कल्पित होनेसे मिथ्या ही हैं, वस्तुतः एक परमात्मा ही सत्य है। किञ्च पैङ्गिरहस्यब्राह्मणके व्याख्यान के अनुसार ' द्वा सुपर्णा ' इत्यादि मुण्डक वाक्य इस अधिकरणका विषयवाक्य नहीं हो सकता। किन्तु ' ऋतं पिबन्तौ ' इत्यादि कठवल्ली वाक्य ही इस अधिकरणका विषयवाक्य है। ऐसा सिद्ध होता है। इसलिए जीव और परमेश्वर इन दोनोंका यहाँ ग्रहण करना युक्त है, जीव और जड़ बुद्धिका नहीं है।। १२
अन्तराधिकरणम्
1.2.13 · प्रथम अध्याय द्वितीय पाद सूत्र १३
अन्तर उपपत्तेः ॥ १.२.१३ ॥
शाङ्करभाष्य
य एषोऽक्षिणि पुरुषो दृश्यत एष आत्मेति होवाचैतदमृतमभयमेतद्ब्रह्मेति। तद्यद्यप्यस्मिन्सर्पिर्वोदकं वा सिञ्चति वर्त्मनी एव गच्छति इत्यादि श्रूयते। तत्र संशयः किमयं प्रतिबिम्बात्माक्ष्यधिकरणो निर्दिश्यते अथ विज्ञानात्मा उत देवतात्मेन्द्रियस्याधिष्ठाता अथवेश्वर इति। किं तावत्प्राप्तम् छायात्मा पुरुषप्रतिरूप इति। कुतः तस्य दृश्यमानत्वप्रसिद्धेः य एषोऽक्षिणि पुरुषो दृश्यते इति च प्रसिद्धवदुपदेशात्। विज्ञानात्मनो वायं निर्देश इति युक्तम्।
स हि चक्षुषा रूपं पश्यंश्चक्षुषि संनिहितो भवति। आत्मशब्दश्चास्मिन्पक्षेऽनुकूलो भवति। आदित्यपुरुषो वा चक्षुषोऽनुग्राहकः प्रतीयते रश्मिभिरेषोऽस्मिन्प्रतिष्ठितः इति श्रुतेः अमृतत्वादीनां च देवतात्मन्यपि कथंचित्संभवात्। नेश्वरः स्थानविशेषनिर्देशात् इत्येवं प्राप्ते ब्रूमः परमेश्वर एवाक्षिण्यभ्यन्तरः पुरुष इहोपदिष्ट इति। कस्मात् उपपत्तेः। उपपद्यते हि परमेश्वरे गुणजातमिहोपदिश्यमानम्। आत्मत्वं तावन्मुख्यया वृत्त्या परमेश्वरे उपपद्यते स आत्मा तत्त्वमसि इति श्रुतेः।
अमृतत्वाभयत्वे च तस्मिन्नसकृच्छ्रूयेते। तथा परमेश्वरानुरूपमेतदक्षिस्थानम्। यथा हि परमेश्वरः सर्वदोषैरलिप्तः अपहतपाप्मत्वादिश्रवणात् तथाक्षिस्थानं सर्वलेपरहितमुपदिष्टम् तद्यद्यप्यस्मिन्सर्पिर्वोदकं वा सिञ्चति वर्त्मनी एव गच्छति इति श्रुतेः। संयद्वामत्वादिगुणोपदेशश्च तस्मिन्नवकल्पते। एतं संयद्वाम इत्याचक्षते। एतं हि सर्वाणि वामान्यभिसंयन्ति एष उ एव वामनीरेष हि सर्वाणि वामानि नयति। एष उ एव भामनीरेष हि सर्वेषु लोकेषु भाति इति च। अत उपपत्तेरन्तरः परमेश्वरः।
भाष्यका हिन्दी अनुवाद — ' य एषोऽक्षिणि ० ' ( यह जो नेत्रमें पुरुष दिखाई देता है यह आत्मा है ऐसा कहा है यह अमृत, अभय और ब्रह्मस्वरूप है। उस पुरुष के स्थानरूपनेत्रमें यदि घृत वा जल डाले तो वह पलकोंमें ही चला जाता है ) इत्यादि श्रुति है। यहाँ संशय होता है कि नेत्र अधिकरणवाला यह क्या छायात्मा अथवा जीव या इन्द्रियके अधिष्ठाता देवता वा ईश्वरका निर्देश है। तो यहाँ क्या प्राप्त होता है? पूर्वपक्षी - पुरुषके प्रतिबिम्ब - छायात्माका निर्देश है, किससे?
इससे कि उसका दृश्यमानत्व प्रसिद्ध है। और ' य एषोऽक्षिणि ० ', ( नेत्रमें यह जो पुरुष दिखाई देता है ) इसप्रकार प्रसिद्ध के समान उपदेश भी है। अथवा जीवात्मा विषयक यह निर्देश युक्त है, क्योंकि वह चक्षुसे रूपको देखता हुआ नेत्रमें सन्निहित ( सम्बन्धित ) होता है। इस पक्ष में श्रुति निर्दिष्ट आत्मशब्द भी अनुकूल संगत होता है। अथवा नेत्रेन्द्रियका अनुग्राहक आदित्य पुरुष प्रतीत होता है, क्योंकि ' रस्मिभिरेषोऽस्मिन् ० ' ( किरणोंके द्वारा यह सूर्य नेत्रमें प्रतिष्ठित है ) ऐसी श्रुति है।
और अमृतत्व आदिका देवतात्मामें यथाकथंचित् संभव भी है। परन्तु स्थान विशेषके निर्देशसे सर्वगत ईश्वरका ग्रहण सम्भव नहीं है। सिद्धान्ती - ऐसा प्राप्त होनेपर हम कहते हैं - चक्षुके अभ्यन्तर पुरुष शब्दसे यहाँ परमेश्वर ही उपदिष्ट है, किससे? इससे कि प्रतिपादित गुणोंको उसमें उपपत्ति होती है | श्रुतिमें उपदिश्यमान गुण समूह परमेश्वर में ही घटते हैं। ' स आत्मा तत्वमसि ' ( वह आत्मा है वही तू है ) इस श्रुतिसे उपदिष्ट आत्मत्व मुख्यवृत्तिसे परमेश्वरमें उपपन्न होता है।
अमृतत्व और अभयत्व श्रुतिमें परमेश्वरके लिए वार - वार सुने जाते हैं। इसीप्रकार यह अक्षिस्थान परमेश्वर के अनुरूप है। अपहतपाप्मत्व - पापरहितत्व आदिके श्रवणसे जैसे परमेश्वर सब दोषोंसे अलिप्त है, वैसे अक्षिस्थान भी सब लेपोंसे रहित उपदिष्ट है, क्योंकि ' तद्यद्यप्य ० ' ( यदि नेत्रमें घृत या जल डाले तो वह पलकों में ही चला जाता है ) ऐसी श्रुति है।
' एतं संयद्वाम ०, ' ( इसको ' संयद्वाम ' ऐसा कहते हैं, क्योंकि सम्पूर्ण सेवनीय वस्तुएँ सब ओरसे इसे ही प्राप्त होती हैं ) ' एष उ एव ० ' ( निश्चय यही वामनी है, क्योंकि यही सब प्राणियों के पुण्य फलोंको वहन करता है ) और एप उ एच ० ' ( निश्चय यही अक्षिपुरुष भामनी है ; क्योंकि आदित्य, चन्द्र आदिरूपसे यही सब लोकोंमें प्रकाशित होता है ) इसप्रकार संद्वामत्व आदि गुणों का उपदेश भी उस परमेश्वरमें हो उपपन्न होता है, इस उपपत्ति से अक्षि अभ्यन्तर पुरुष परमेश्वर ही है।। १३
सत्यानन्दी दीपिका · स्वामी सत्यानन्द सरस्वती — * छान्दोग्योपनिषद् के चतुर्थ अध्यायमें उपकोसलविद्याका प्रकरण है। उसमें सत्यकाम जाबालने . कमलके पुत्र उपकोसलको ' य एषोऽक्षिणि पुरुषो दृश्यते ' इस श्रुतिसे चाक्षुषपुरुषका उपदेश दिया . है। इस चाक्षुष पुरुषको लेकर संशय होता है कि चाक्षुषपुरुषसे किसका ग्रहण करना युक्त है। क्योंकि छाया, जीव, देवता तथा परमेश्वरके लिङ्ग यहाँ उपलब्ध होते हैं। जैसे गत अधिकरणमें ' ऋतं पिबन्तौ ' इसमें प्रथम श्रुत चेतनत्व के अनुसार चरमश्रुत गुहाप्रवेश आदि लिये गये हैं ; वैसे ही यहाँ भी ' दृश्यते ' इस लौकिक दर्शनसे छायापुरुषकी अवगति के अनुसार चरमश्रुत अमृतत्व आदि भी ध्यानके लिए लेने चाहिएँ। इसप्रकार दृष्टान्तसंगति से पूर्वपक्ष है। पूर्वपक्षमें छायात्मा उपास्य है और सिद्धान्त ब्रह्म उपास्य है।। १३
1.2.14 · प्रथम अध्याय द्वितीय पाद सूत्र १४
स्थानादिव्यपदेशाच् च ॥ १.२.१४ ॥
पदच्छेद — स्थानादिव्यपदेशात् , च
सूत्रार्थ — और ' यच्चक्षुषि तिष्ठन् ' ध्यानके लिए इसप्रकार स्थान आदिके कथनसे सर्वगत परमेश्वका अक्षिस्थान भी हो सकता है। अत : ' य एषोऽक्षिणि ' यहाँ अक्षिपुरुष परमेश्वर ही है!
शाङ्करभाष्य
कथं पुनराकाशवत्सर्वगतस्य ब्रह्मणोऽक्ष्यल्पं स्थानमुपपद्यत इति अत्रोच्यते भवेदेषानवक्लृप्तिः यद्येतदेवैकं स्थानमस्य निर्दिष्टं भवेत्। सन्ति ह्यन्यान्यपि पृथिव्यादीनि स्थानान्यस्य निर्दिष्टानि यः पृथिव्यां तिष्ठन् इत्यादिना। तेषु हि चक्षुरपि निर्दिष्टम् यश्चक्षुषि तिष्ठन् इति। स्थानादिव्यपदेशादित्यादिग्रहणेनैतद्दर्शयति न केवलं स्थानमेवैकमनुचितं ब्रह्मणो निर्दिश्यते किं तर्हि नाम रूपमित्येवंजातीयकमप्यनामरूपस्य ब्रह्मणोऽनुचितं निर्दिश्यमानं दृश्यते तस्योदिति नाम हिरण्यश्मश्रुः इत्यादि। निर्गुणमपि सद्ब्रह्म नामरूपगतैर्गुणैः सगुणमुपासनार्थं तत्र तत्रोपदिश्यत इत्येतदप्युक्तमेव। सर्वगतस्यापि ब्रह्मण उपलब्ध्यर्थं स्थानविशेषो न विरुध्यते सालग्राम इव विष्णोरित्येतदप्युक्तमेव।।
भाष्यका हिन्दी अनुवाद — आकाशके समान सर्वगत ब्रह्मका नेत्ररूप अल्पस्थान किस प्रकार हो सकता है? इसपर कहते हैं- यदि उस ब्रह्मका यही एक स्थान निर्दिष्ट होता तो यह अनुपपत्ति होती। परन्तु यः पृथिव्यां तिष्टन् ० ' ( जो पृथ्वीमें रहकर पृथ्वीका नियमन करता है, जिसको पृथ्वी भी नहीं जानती ) इत्यादिसे पृथ्वी आदि अन्य स्थान भी उसके लिए निर्दिष्ट हैं। उन स्थानोंमें ' यश्चक्षुषि तिष्ठन् ० ' ( जो चक्षु में रहता हुआ ) इसप्रकार चक्षुका भी निर्देश है।
' स्थानादिव्यपदेशात् ' इस सूत्र में ' आदि ' पदके ग्रहणसे सूत्रकार यह दिखलाते हैं कि ब्रह्मका निर्दिश्यमान केवल एक ही अनुचित स्थान नहीं दिखाई देता, किन्तु ' तस्योदिति नाम ' ( उसका ' उत् ' ऐसा नाम है अर्थात् सर्वपापोंसे रहित होनेसे परमात्माको ' उत् ' कहा गया है ) और ' हिरण्यश्मश्रुः ' ( सुवर्णके समान दाढ़ी मूँछवाला ) इत्यादिसे नाम और रूपसे रहित ब्रह्मका इस प्रकारका निर्दिश्यमान अनुचित नाम, रूप आदि भी दिखाई देता है।
ब्रह्म निर्गुण है तो भी नाम तथा रूपगत गुणोंसे सगुणका उपासना के लिए स्थल स्थलपर उपदेश किया जाता है, यह कहा जा चुका है। जैसे उपासना के लिए विष्णुका शालग्राममें उपदेश विरुद्ध नहीं है, वैसे सर्वव्यापक ब्रह्मका भी उपलब्धिके लिए विशेष स्थानमें उपदेश विरुद्ध नहीं है। यह भी पीछे कहा जा चुका है॥ १४
(इस सूत्रकी दीपिका सूत्र १.२.१५ की दीपिकामें सम्मिलित है।)
1.2.15 · प्रथम अध्याय द्वितीय पाद सूत्र १५
सुखविशिष्टाभिधानाद् एव च ॥ १.२.१५ ॥
पदच्छेद — सुखविशिष्टाभिधानात् , एव , च
सूत्रार्थ — - और ' प्राणो ब्रह्म, कं ब्रह्म, खं ब्रह्म ' इस श्रुतिमें सुख विशिष्ट ब्रह्मका अभिधान है, इससे भी ' य एषोऽक्षिण पुरुषो दृश्यते ' यह नेत्रके अभ्यन्तर पुरुष परमात्मा ही है।
शाङ्करभाष्य
अपि च नैवात्र विवदितव्यम् किं ब्रह्मास्मिन्वांक्येऽभिधीयते न वेति। सुखविशिष्टाभिधानादेव ब्रह्मत्वं सिद्धम्। सुखविशिष्टं हि ब्रह्म यद्वाक्योपक्रमे प्रक्रान्तम् प्राणो ब्रह्म कं ब्रह्म खं ब्रह्म इति तदेवेहाभिहितम् प्रकृतपरिग्रहस्य न्याय्यत्वात् आचार्यस्तु ते गतिं वक्ता इति च गतिमात्राभिधानप्रतिज्ञानात्।
कथं पुनर्वाक्योपक्रमे सुखविशिष्टं ब्रह्म विज्ञायत इति उच्यते प्राणो ब्रह्म कं ब्रह्म खं ब्रह्म इत्येतदग्नीनां वचनं श्रुत्वोपकोसल उवाच विजानाम्यहं यत्प्राणो ब्रह्म कं च खं च तु न विजानामि इति। तत्रेदं प्रतिवचनम् यद्वाव कं तदेव खं यदेव खं तदेव कम् इति। तत्र खंशब्दो भूताकाशे निरूढो लोके। यदि तस्य विशेषणत्वेन कंशब्दः सुखवाची नोपादीयेत तथा सति केवले भूताकाशे ब्रह्मशब्दो नामादिष्विव प्रतीकाभिप्रायेण प्रयुक्त इति प्रतीतिः स्यात्।
तथा कंशब्दस्य विषयेन्द्रियसंपर्कजनिते सामये सुखे प्रसिद्धत्वात् यदि तस्य खंशब्दो विशेषणत्वेन नोपादीयेत लौकिकं सुखं ब्रह्मेति प्रतीतिः स्यात्। इतरेतरविशेषितौ तु कंखंशब्दौ सुखात्मकं ब्रह्म गमयतः। तत्र द्वितीये ब्रह्मशब्देऽनुपादीयमाने कं खं ब्रह्म इत्येवोच्यमाने कंशब्दस्य विशेषणत्वेनैवोपयुक्तत्वात्सुखस्य गुणस्याध्येयत्वं स्यात् तन्मा भूत् इत्युभयोः कंखंशब्दयोर्ब्रह्मशब्दशिरस्त्वम् कं ब्रह्म खं ब्रह्म इति। इष्टं हि सुखस्यापि गुणस्य गुणिवद्ध्येयत्वम्।
तदेवं वाक्योपक्रमे सुखविशिष्टं ब्रह्मोपदिष्टम्। प्रत्येकं च गार्हपत्यादयोऽग्नयः स्वं स्वं महिमानमुपदिश्य एषा सोम्य तेऽस्मद्विद्यात्मविद्या च इत्युपसंहरन्तः पूर्वत्र ब्रह्म निर्दिष्टमिति ज्ञापयन्ति। आचार्यस्तु ते गतिं वक्ता इति च गतिमात्राभिधानप्रतिज्ञानमर्थान्तरविवक्षां वारयति। यथा पुष्करपलाश आपो न श्लिष्यन्त एवमेवंविदि पापं कर्म न श्लिष्यते इति चाक्षिस्थानं पुरुषं विजानतः पाप्मनानुपघातं ब्रुवन्नक्षिस्थानस्य पुरुषस्य ब्रह्मत्वं दर्शयति।
तस्मात्प्रकृतस्यैव ब्रह्मणोऽक्षिस्थानतां संयद्वामत्वादिगुणतां चोक्त्वा अर्चिरादिकां तद्विदो गतिं वक्ष्यामीत्युपक्रमते य एषोऽक्षिणि पुरुषो दृश्यत एष आत्मेति होवाच इति।।
भाष्यका हिन्दी अनुवाद — और ' य एषोऽक्षिण पुरुषो दृश्यते ' इस वाक्यमें ब्रह्मका अभिधान है अथवा नहीं, इस विषयमें विवाद नहीं करना चाहिए, क्योंकि सुख विशिष्ट के अभिधानसे ही ब्रह्मत्व सिद्ध है।
' प्राणो ब्रह्म ० ' ( प्राण ब्रह्म है, कं ब्रह्म है, खं ब्रह्म है ) इस प्रकार वाक्यके उपक्रममें जो सुखविशिष्ट ब्रह्म प्रस्तुत है उसका ही [ ' य एषोऽक्षिणि ' ] यहाँ अभिधान है, क्योंकि प्रकृतका ग्रहण करना ही उचित है अर्थात् श्रुत्युक्त प्रकृतवाचक ' य : ' शब्द से प्रकृत ब्रह्मका ही ग्रहण करना उचित है। ' आचार्यस्तु ० ' ( आचार्य तुझे [ इनके फलकी प्राप्तिका ] मार्ग बतलायेंगे ) इस प्रकार गतिमात्र के अभिधानकी अग्नियोंने प्रतिज्ञा की है।
तो फिर वाक्यके आरम्भ में सुख विशिष्ट ब्रह्मका विज्ञान कैसे होता है?
इसपर कहते हैं –‘प्राणो ब्रह्म कं ब्रह्म ० ' ( प्राण ब्रह्म है, कं ब्रह्म है, खं ब्रह्म है ) इस प्रकार अग्नियोंका यह वचन सुनकर उपकोसलने कहा - ' विजानाम्यहं ० ' ( सूत्रात्मा - प्राण बृहत् होनेसे ब्रह्म है, यह मैं जानता हूँ, किन्तु कं और खं को नहीं जानता अर्थात् विषय और इन्द्रियके संयोगजन्य सुख और खं - भूताकाश ये दोनों अनित्य और जड़ होनेसे किस प्रकार ब्रह्म रूप हैं यह मैं नहीं जानता ) अब इसका यह उत्तर है - ' तद्वाव कं ० ' ( निश्चय जो ' क ' - सुख है वही ' खं ' - आकाश है और जो ' खं ' है वही ' कं ' है ) इस श्रुतिमें निर्दिष्ट ' खं ' शब्द भूताकाशमें रूढ़ है, यह लोक प्रसिद्ध है।
यदि उसके विशेषणरूपसे सुखवाची ' कं ' शब्दका ग्रहण न करें तो नाम आदि प्रतीकोंमें जैसे ब्रह्मका प्रयोग है, वैसे ही प्रतीकके अभिप्राय से केवल भूताकाशमें ब्रह्म शब्द प्रयुक्त है, ऐसी प्रतीति होगी। इसी प्रकार विषय और इन्द्रियोंके संयोगसे जन्य सदोष सुखमें ' कं ' शब्दकी प्रसिद्धि होनेके कारण यदि उसके विशेषणरूपसे ' खं ' शब्दका ग्रहण न करें तो लौकिक सुख ब्रह्म है, ऐसी प्रतीति होगी। परन्तु परस्पर एक दूसरेसे विशेषित हुए ' कं ' और ' खं ' शब्द सुखात्मक ब्रह्मकी ही प्रतीति कराते हैं।
उसमें यदि ' कं ' शब्दके उत्तर द्वितीय ब्रह्म शब्दका ग्रहण न करें केवल ' कं खं ब्रह्म ' इतना ही कहें तो ' कं ' शब्दका विशेषणरूपसे ही उपयोग ( खं निष्ठ भूतत्वकी व्यावृत्ति करके चरितार्थ ) होने के कारण गुणभूत सुख ध्येय नहीं होगा। ऐसा न हो, इसलिए दोनों ' कं ' और ' खं ' शब्दोंके उत्तर ' ब्रह्म ' शब्दका ' कं ब्रह्म ' ' खं ब्रह्म ' इस प्रकार प्रयोग किया गया है। गुणरूप सुखका भी गुणी ब्रह्मके समान ध्यान करना अभीष्ट है। इसलिए वाक्यके आरम्भ में वही सुख विशिष्ट ब्रह्म उपदिष्ट है।
और गार्हपत्य आदि अग्नियोंमें से प्रत्येक अपनी - अपनी महिमाका उपदेश कर ' एष सोम्य ० ' ( हे सोम्य! यह अपनी विद्या और आत्मविद्या हमने तुमसे कही ) इस प्रकार उपसंहार करती हुई पहले ब्रह्मका निर्देश है ऐसा ज्ञापन कराती हैं ' आचार्यस्तु ते गतिं वक्ता ' ( आचार्य तो तुझे गति कहेंगे ) गति मात्र अभिधानकी प्रतिज्ञा अन्यार्थको विवक्षाका निवारण करती है अर्थात् आत्मविद्याके फलमात्र अभिधानकी प्रतिज्ञा परमात्मासे भिन्न छायात्माकी विवक्षाका निषेध करती है।
' यथा पुष्करपलाश ० ' ( जैसे कमलपत्र जलसे सम्बन्धित नहीं होता उसी प्रकार जैसे ब्रह्मका मैं उपदेश करूँगा उसे जाननेवालों में पाप कर्मका सम्बन्ध नहीं होता ) इस प्रकार श्रुति अक्षिस्थ पुरुषको जाननेवालेमें पाप सम्बन्धका निषेध करती हुई अस्थि पुरुष ब्रह्मत्व दिखलाती है।
' य एषोऽक्षिणि ० ' ( यह जो नेत्रमें पुरुष दिखाई देता है वह आत्मा है ऐसा कहा ) इससे आचार्य प्रकृत ब्रह्मके ही अक्षिस्थानत्व और संयद्वामत्व आदि गुणों को कहकर उसके जाननेवालेके लिए अर्चि आदि गतिको कहूंगा, ऐसा उपक्रम करते हैं॥ १५
सत्यानन्दी दीपिका · स्वामी सत्यानन्द सरस्वती — * सिद्धान्ती प्रकरणको लेकर विवादका निराकरण करते हैं—- सुखविशिष्ट ब्रह्म ही ' य एषोऽक्षिणि पुरुषो दृश्यते ' इस श्रुतिस्थ सर्वनाम ' य : ' पदसे प्रतिपादित है। अत : नेत्रस्थ पुरुष ब्रह्म ही है। परन्तु प्रकरणसे प्रबल दृश्यत्व लिङ्गसे एवं ' य एष ' इस सर्वनाम पदसे नेत्रस्थ पुरुषशब्दसे छायात्माका ही यहाँ ग्रहण करना चाहिए? ऐसा नहीं, क्योंकि उपकोसलके प्रति अग्नियोंके उपदेशसे छायात्माकी प्रतीति नहीं होती है। उन्होंने तो नित्य सुखरूप ब्रह्मका ही उपदेश किया है। छाया तो जड़ और अनित्यत्वादि दोषोंसे युक्त है, इसलिए चक्षुस्थ पुरुषसे परमेश्वरका ही ग्रहण करना युक्त है।
* उपकोसलका उपाख्यान इस प्रकार है - ' उपकोसलो ह वै कामलायनः सत्यकामे जाबाले ब्रह्मचर्यमुवास ' ( छा ० ४।१०।१ ) ( कमलका पुत्र उपकोसल सत्यकाम जाबालके यहाँ ब्रह्मचर्यं ग्रहणकर रहता था ) उसने बारह वर्षतक आचार्य द्वारा स्थापित अग्नियोंकी सेवा की। आचार्यने अन्य ब्रह्मचारियोंका तो समावर्तन संस्कार कर दिया, किन्तु केवल इसीका नहीं किया। विना उपदेश किये आचार्य बाहर चले गये। उपकोसलने मानसिक खेदसे अनशन व्रत किया।
उसकी सेवासे प्रसन्न हुई अग्नियोंने मिलकर उसे उपदेश किया ' प्राणो ब्रह्मकं ब्रह्म खं ब्रह्म ' ( प्राण ब्रह्म है, कं ब्रह्म है, खं ब्रह्म है ) तब उपकोसलने कहा, ' विजानाम्यहं यत्प्राणो ब्रह्म ० ' तब वे बोले- जो ' कं है ' वही ' खं ' है और जो ' खं ' है वही ' कं ' है। फिर गार्हपत्यने उपदेश किया - ' पृथ्वी, अग्नि, अन्न और आदित्य ये मेरे चार शरीर - विभूतियाँ हैं, आदित्यके भीतर जो यह पुरुष दिखाई देता है वह मैं हूँ।
' अन्वाहार्यपचन - दक्षिणाग्निने उपदेश दिया- ' जल, दिशा, नक्षत्र और चन्द्रमा ये मेरे चार शरीर हैं, चन्द्रमामें जो यह पुरुष दिखाई देता है ' वह मैं हूँ '। अनन्तर आहवनीय अग्निनेउपदेश किया - ' प्राण, आकाश, द्युलोक और विद्युत् ये मेरे चार शरीर हैं। यह जो विद्युत् में पुरुष दिखाई देता है ' वह मैं हूँ ' इस प्रकार तीनों अग्नियोंने अपनी - अपनी विद्याका उपदेश कर कहा – हे उपकोसल!
यह तुझे हमने अपनी - अपनी विद्याका उपदेश किया और हम तीनोंने मिलकर ' प्राणो ब्रह्मकं ब्रह्मखं ब्रह्म ' इस आत्मविद्याका उपदेश किया और आगे उन्होंने कहा कि आचार्यं तुझे गतिका उपदेश करेंगे। उपकोसलसे सारा समाचार ज्ञात होनेपर आचार्य बोले - हे उपकोसल! ' य एषोऽक्षिणि पुरुषो दृश्यत एष आत्मेति होवाच ' इस प्रकार आचार्यने उपकोसलको ब्रह्मतत्त्वका उपदेश किया। इस परिस्थितिमें अग्नियाँ ब्रह्मका ' उपदेश करें और आचार्य छायात्माका उपदेश करे यह सर्वथा असंगत है।
क्योंकि अग्नियों और आचार्यके उपदेशमें एकवाक्यता प्रतीत होती है। वक्ताके भेदसे अर्थका भेद नहीं होता, अतः अक्षिस्थ पुरुष परमात्मा ही है॥ १५
1.2.16 · प्रथम अध्याय द्वितीय पाद सूत्र १६
श्रुतोपनिषत्कगत्यभिधानाच् च ॥ १.२.१६ ॥
पदच्छेद — श्रुतोपनिषत्कगत्यभिधानात् च
सूत्रार्थ — और ' अथोत्तरेण तपसा ' इस प्रकार श्रुति और स्मृतिमें सगुण ब्रह्मकी उपासनाका अनुष्ठान करनेवालेकी जो गति अभिहित है वही गति - मार्ग नेत्रस्थ पुरुषको जाननेवालेकी है। अतः अक्षिस्थ पुरुष परमेश्वर ही है।
शाङ्करभाष्य
इतश्चाक्षिस्थानः पुरुषः परमेश्वरः यस्माच्छ्रुतोपनिषत्कस्य श्रुतरहस्यविज्ञानस्य ब्रह्मविदो या गतिर्देवयानाख्या प्रसिद्धा श्रुतौ अथोत्तरेण तपसा ब्रह्मचर्येण श्रद्धया विद्ययात्मानमन्विष्यादित्यमभिजयन्ते। एतद्वै प्राणानामायतनमेतदमृतमभयमेतत्परायणमेतस्मान्न पुनरावर्तन्ते इति स्मृतावपि अग्निर्ज्योतिरहः शुक्लः षण्मासा उत्तरायणम्। तत्र प्रयाता गच्छन्ति ब्रह्म ब्रह्मविदो जनाः इति सैवेहाक्षिपुरुषविदोऽभिधीयमाना दृश्यते। अथ यदु चैवास्मिञ्शव्यं कुर्वन्ति यदि च नार्चिषमेवाभिसंभवन्ति इत्युपक्रम्य आदित्याच्चन्द्रमसं चन्द्रमसो विद्युतं तत्पुरुषोऽमानवः स एनान्ब्रह्म गमयत्येष देवपथो ब्रह्मपथ एतेन प्रतिपद्यमाना इमं मानवमावर्तं नावर्तन्ते इति। तदिह ब्रह्मविद्विषयया प्रसिद्धया गत्या अक्षिस्थानस्य ब्रह्मत्वं निश्चीयते।।
भाष्यका हिन्दी अनुवाद — इस हेतुसे भी नेत्रस्थ पुरुष परमेश्वर ही है, क्योंकि जिसने उपनिषद् सुना है अर्थात् जिसने सगुण ब्रह्मकी उपासना की है, उस सगुण ब्रह्म उपासक की जो देवयान नामक गति - ' अथोत्तरेण ० ' ( शरीर पातानन्तर स्वधर्मरूप तप, ब्रह्मचर्यं श्रद्धा और विद्यासे आत्माकी खोज करते हुए [ ध्यान कर वे ] उत्तर मार्गके द्वारा आदित्य लोकको प्राप्त होते हैं।
यही प्राणोंका आश्रय है, यही अमृत है, यही अभय है और यही परमगति है, इसको पाकर फिर नहीं लौटते ) इस श्रुतिमें तथा ' अग्निर्ज्योतिरह : ० ' ( अग्नि, शुक्ल पक्ष, षट्मास उत्तरायण नामक ये देवता हैं। मरणानन्तर इन देवताओंके मार्गसे जानेवाले ब्रह्मोपासक पुरुष ब्रह्मको प्राप्त होते हैं ) इस स्मृति में भी प्रसिद्ध है।
' अथ यदु ० ' ( उपासकके देहपातानन्तर उसके पुत्र - बान्धवादि और्ध्वदेहिक [ शव - संस्कार ] करें अथवा न करें, दोनों दशाओंमें यह उपासक उपासना की महिमासे अर्चि - अभिमानी देवताको ही प्राप्त होता है ) इस प्रकार उपक्रम कर ' आदित्याच्चन्द्रमसं ० ' ( आदित्य से चन्द्रमाको 2 चन्द्रमासे विद्युत्को प्राप्त होता है | वहाँसे अमानव पुरुष इन उपासकोंको कार्य ब्रह्म के पास पहुँचाता है, यह देवपथ ही ब्रह्मपथ है।
इस मार्गसे जानेवाले उपासक इस मानव मण्डलमें नहीं लौटते ) इसप्रकार यहाँ नेत्रस्थ पुरुषको जानने वालोंकी भी वही कही गई गति देखी जाती है जो ब्रह्मोपासक के लिए निर्दिष्ट गति है। इससे यहाँ ऐसा निश्चय होता है कि ब्रह्मविषयक प्रसिद्ध गति से अक्षिस्थ पुरुष परमेश्वर ही है।। १६
सत्यानन्दी दीपिका · स्वामी सत्यानन्द सरस्वती — * अर्चि ( अग्नि ) देवतासे अहर् ( दिन ) देवताको, अहरू से शुक्लपक्ष, शुक्लपक्षसे उत्तरायण, उत्तरायणसे संवत्सर, संवत्सर से देवलोक, पश्चात् वायु, आदित्य, चन्द्र, विद्युत् लोकमें उपासकोंके पहुँचने पर ब्रह्मलोकसे अमानव पुरुष आकर उन्हें ब्रह्मलोक पहुँचाता है। अचिरादि देवोंकी परम्परासे विशिष्ट यह मार्ग देवपथ कहलाता है। गन्तव्य ब्रह्म के साथ यह मार्ग सम्बन्ध रखता है, इसलिए यह ब्रह्मपथ भी कहलाता है। इस कार्यं ब्रह्मको प्राप्त करनेवाले उपासक मनु सृष्टिमें पुन : लौट कर नहीं आते, क्योंकि वहाँपर हिरण्यगर्भके द्वारा उन्हें ' मैं ब्रह्म हूँ ' ऐसा ब्रह्मात्मैक्य ज्ञान प्राप्त होता है। ब्रह्माके साथ वहाँ रहकर महाप्रलयमें उसके साथ वे भी मुक्त हो जाते हैं। यथा ' ते ब्रह्मलोकेषु परान्तकाले परामृताः परिमुच्यन्ति सर्वे॥ ' ( मुण्ड ० ३ | २ | ६ ) इसलिए सगुण ब्रह्मोपासकोंके लिए प्रसिद्ध अर्चिरादि मार्गकी जो प्राप्ति कही गई है, वही गति नेत्रस्थ पुरुषको जानने वालोंके लिए कही गई है।। १६
1.2.17 · प्रथम अध्याय द्वितीय पाद सूत्र १७
अनवस्थितेर् असंभवाच् च नेतरः ॥ १.२.१७ ॥
पदच्छेद — पदच्छेद -- अनवस्थिते :, असम्भवात् , च , न , इतरः
सूत्रार्थ — ( अनवस्थिते : ) सर्वदा स्थिति न होने से ( च ) और ( असम्भवात् ) अमृतत्वादि गुणोंके असम्भव होनेसे ( इतर : ) ब्रह्म भिन्न छायात्मा आदि अक्षिस्थ पुरुष ( न ) नहीं हो सकते।
शाङ्करभाष्य
यत्पुनरुक्तं छायात्मा विज्ञानात्मा देवतात्मा वा स्यादक्षिस्थान इति अत्रोच्यते न च्छायात्मादिरितर इह ग्रहणमर्हति। कस्मात् अनवस्थितेः। न तावच्छायात्मनश्चक्षुषि नित्यमवस्थानं संभवति। यदैव हि कश्चित्पुरुषश्चक्षुरासीदति तदा चक्षुषि पुरुषच्छाया दृश्यते अपगते तस्मिन्न दृश्यते। य एषोऽक्षिणि पुरुषः इति च श्रुतिः संनिधानात्स्वचक्षुषि दृश्यमानं पुरुषमुपास्यत्वेनोपदिशति। न चोपासनाकाले च्छायाकरं कंचित्पुरुषं चक्षुःसमीपे संनिधाप्योपास्त इति युक्तं कल्पयितुम्।
अस्यैव शरीरस्य नाशमन्वेष नश्यति इति श्रुतिश्छायात्मनोऽप्यनवस्थितत्वं दर्शयति। असंभावच्च। तस्मिन्नमृतत्वादीनां गुणानां न च्छायात्मनि प्रतीतिः। तथा विज्ञानात्मनोऽपि साधारणे कृत्स्नशरीरेन्द्रियसंबन्धे सति न चक्षुष्येवावस्थितत्वं शक्यं वक्तुम्। ब्रह्मणस्तु सर्वव्यापिनोऽपि दृष्ट उपलब्ध्यर्थो हृदयादिदेशविशेषसंबन्धः। समानश्च विज्ञानात्मन्यप्यमृतत्वादीनां गुणानामसंभवः।
यद्यपि विज्ञानात्मा परमात्मनोऽनन्य एव तथाप्यविद्याकामकर्मकृतं तस्मिन्मर्त्यत्वमध्यारोपितं भयं चेत्यमृतत्वाभयत्वे नोपपद्येते। संयद्वामत्वादयश्चैतस्मिन्ननैश्वर्यादनुपपन्ना एव। देवतात्मनस्तु रश्मिभिरेषोऽस्मिन्प्रतिष्ठितः इति श्रुतेः यद्यपि चक्षुष्यवस्थानं स्यात् तथाप्यात्मत्वं तावन्न संभवति पराग्रूपत्वात्। अमृतत्वादयोऽपि न संभवन्ति उत्पत्तिप्रलयश्रवणात्। अमरत्वमपि देवानां चिरकालावस्थानापेक्षम्। ऐश्वर्यमपि परमेश्वरायत्तम् न स्वाभाविकम् भीषास्माद्वातः पवते भीषोदेति सूर्यः।
भीषास्मादग्निश्चेन्द्रश्च मृत्युर्धावति पञ्चमः इति मन्त्रवर्णात्। तस्मात्परमेश्वर एवायमक्षिस्थानः प्रत्येतव्यः। अस्मिंश्च पक्षे दृश्यते इति प्रसिद्धवदुपादानं शास्त्राद्यपेक्षं विद्वद्विषयं प्ररोचनार्थमिति व्याख्येयम्।।
भाष्यका हिन्दी अनुवाद — अस्थि पुरुष छायात्मा, विज्ञानात्मा अथवा देवतात्मा है, ऐसा जो कहा गया है। उसपर कहते हैं --- परमेश्वरसे भिन्न छायात्मादिका यहाँ ग्रहण करना युक्त नहीं है। किससे? इससे कि उनकी अनवस्थिति है। प्रतिबिम्बरूप छायाका चक्षुमें नित्य अवस्थान सम्भव नहीं है। जब कोई पुरुष नेत्रके पास आ जाता है तब नेत्रमें पुरुषकी छाया दिखाई देती है। उसके हट जानेपर नहीं दिखाई देती। ' य एषोऽक्षिणि पुरुषः ' यह श्रुति सन्निहित होनेपर अपने नेत्र में दिखायी देनेवाले पुरुषका उपास्यरूपसे उपदेश करती है। उपासना के समय प्रतिबिम्बके कारणीभूत किसी पुरुषको नेत्रके पास बैठाकर उपासना करे ऐभी कल्पना करना युक्त नहीं है। ' अस्यैव शरीरस्य ० ' ( इसी शरीरके नाशानन्तर यह नष्ट हो जाती है ) इसप्रकार यह श्रुति छायात्माकी अनवस्थिति दिखलाती है। ' असम्भवात् ० ' अमृतत्वादि गुणों के असम्भव होनेसे अक्षिस्थपुरुष छायात्मा नहीं है, क्योंकि अमृतत्वादि गुणोंकी उस
। उसीप्रकार सम्पूर्ण शरीरेन्द्रियके साथ समान सम्बन्ध होनेपर भी छायात्मामें प्रतीति नहीं होती
अवस्थिति है, ऐसा नहीं कहा जा सकता। ब्रह्म सर्वव्यापी है, तो मी विज्ञानात्माकी केवल चक्षुमें ही उसमें उपलब्र्थं हृदयादि देश
विशेषका सम्बन्ध देखा गया है। और अमृतत्वादि गुणोंका असम्भव
यद्यपि विज्ञानात्मा परमात्मासे अनन्य ही है तो भी अविद्या काम विज्ञानात्मामें भी समान है। कर्मसे उसमें मरण और भय
अध्यारोपित हैं, इसलिए उसमें अमृतत्व और अभयत्व उपपन्न नहीं
ऐश्वर्यके अभाव से उसमें अनुपपन्न ही हैं। ' रश्मिभिरेषो ० ' ( किरणों होते। संयद्वामत्वादि गुण भी द्वारा यह उसमें प्रतिष्ठित है )
इस श्रुतिसे यद्यपि देवात्माकी नेत्रमें अवस्थिति हो सकती है, तो भी उसमें आत्मत्व संभव नहीं है, क्योंकि पराग्रूप बाह्य - अनात्मरूप है। उसमें अमृतत्व आदिका भी संभव नहीं है, कारण कि उसके उदय और प्रलय श्रुतिमें कहे गये। देवताओंमें अमृतत्व भी उनके चिरकाल अवस्थितिकी अपेक्षासे। उनका ऐश्वर्यं भी परमेश्वर के अधीन है स्वाभाविक नहीं है, क्योंकि ' मीषास्माद्वातः पवते ० ' ( इस परमेश्वरके भयसे वायु चलता है, इसीके भय से सूर्य उदित होता है तथा इसीके भयसे अग्नि और इन्द्र अपना अपना कार्य करते हैं और पाँचवाँ मृत्यु भी इसके भयसे गतायु लोगोंके पास दौड़ता है ) ऐसा मन्त्र है। अतः यह समझना चाहिए कि अक्षिस्थ पुरुष परमेश्वर ही है। इस पक्षमें ' दृश्यते ० ' ( दिखायी देता है ) यह लौकिक प्रसिद्धकी तरह ग्रहण शास्त्रकी अपेक्षासे है। विद्वद्विषयक है अथवा प्ररोचनार्थक है ऐसी व्याख्या करनी चाहिए।। १७
सत्यानन्दी दीपिका · स्वामी सत्यानन्द सरस्वती — * प्रथम विकल्पका प्रतिषेधकर अब द्वितीय विकल्प - जीवका ' तथा ' आदिसे प्रतिषेध करते 1 जैसे नेत्रवाले पुरुषको ' मैं हूँ ' इस प्रकारका ज्ञान होता है, वैसे जन्मान्त्र पुरुषको भी होता है। यदि जीवात्माका नेत्र ही स्थान माना जाता तो जन्मान्ध पुरुषको ' मैं हूँ ' ऐसा ज्ञान कदापि नहीं होता, अतः नेत्रको जीवात्माका स्थान मानना युक्त नहीं है। इसप्रकार छायात्मा और जीवात्मा अक्षिस्थ पुरुष नहीं हैं।
* ' चक्षोः सूर्योऽजायत ' ' सूर्योऽस्तमेति ' ( चक्षुसे सूर्य उत्पन्न होता है, सूर्य अस्त होता है ) इत्यादि श्रुति देवतात्मा - सूर्यके उदय और अस्तको कहती है, और वह अनात्मा है। अत : अक्षिस्थ पुरुष देवता नहीं हो सकता, किन्तु परमेश्वर ही है। शंका- ' य एषोऽक्षिणि पुरुषो दृश्यते ' यह श्रुति ईश्वरमें ' दृश्यते ' इस पदसे ' घटो दृश्यते ' आदिके समान दृश्यत्वका प्रतिपादन करती है जो सर्वथा अयुक्त है, क्योंकि वह अदृश्य है? समाधान - प्रसिद्ध घट आदि लौकिक दर्शनोंकी तरह ' दृश्यते ' यह पद ईश्वरका ज्ञान नहीं कराता, अपितु शास्त्रीय तथा विद्वानोंकी अनुभवकी अपेक्षा करके कराता है अर्थात् उपलब्धिका नाम यहाँ दर्शन है। शास्त्रीयदर्शनका कारण शास्त्र ही होता है। अतः अज्ञानी पुरुषोंकी अभिरुचि के लिए विद्वानोंमें प्रसिद्ध शास्त्रीय दर्शनको ' दृश्यते ' यह पद प्रसिद्ध लौकिक दर्शनकी तरह अनुवाद करता है, इसलिए विरोध नहीं है। अतः अक्षिस्थ पुरुष परमेश्वर ही है। ' य एषोऽक्षिणि पुरुषो दृश्यत एष आत्मेति होवाच ' इसप्रकार यह उपकोसल विद्यावाक्य उपास्य ब्रह्म में समन्वित होता है।। १७
अन्तर्याम्यधिकरणम्
1.2.18 · प्रथम अध्याय द्वितीय पाद सूत्र १८
अन्तर्याम्यधिदैवाधिलोकादिषु तद्धर्मव्यपदेशात् ॥ १.२.१८ ॥
पदच्छेद — अन्तर्यामी , अधिदेवादिषु " तद्धर्मव्यपदेशात्
सूत्रार्थ — ( अधिदैवादिषु ) ' यः पृथिव्यां तिष्ठन् ' इस प्रकार अधिदैवादि में प्रतिपादित ( अन्तर्यामी ) नियामक परमेश्वर ही है, ( तद्धर्मोपदेशात् ) क्योंकि अमृतत्व आदि उसके धर्मोका व्यपदेश है।
शाङ्करभाष्य
य इमं च लोकं परं च लोकं सर्वाणि च भूतान्यन्तरो यमयति इत्युपक्रम्य श्रूयते यः पृथिव्यां तिष्ठन्पृथिव्या अन्तरो यं पृथिवी न वेद यस्य पृथिवी शरीरं यः पृथिवीमन्तरो यमयत्येष त आत्मान्तर्याम्यमृतः इत्यादि। अत्राधिदैवतमधिलोकमधिवेदमधियज्ञमधिभूतमध्यात्मं च कश्चिदन्तरवस्थितो यमयिता अन्तर्यामीति श्रूयते। स किमधिदैवाद्यभिमानी देवतात्मा कश्चित् किं वा प्राप्ताणिमाद्यैश्वर्यः कश्चिद्योगी किं वा परमात्मा किं वार्थान्तरं किंचित इत्यपूर्वसंज्ञादर्शनात्संशयः।
किं तावन्नः प्रतिभाति संज्ञाया अप्रसिद्धत्वात्संज्ञिनाप्यप्रसिद्धेनार्थान्तरेण केनचिद्भवितव्यमिति। अथवा नानिरूपितरूपमर्थान्तरं किंचिदपि शक्यमस्तीत्यभ्युपगन्तुम्। अन्तर्यामिशब्दश्चान्तर्यमनयोगेन प्रवृत्तो नात्यन्तमप्रसिद्धः। तस्मात्पृथिव्याद्यभिमानी कश्चिद्देवोऽन्तर्यामी स्यात्। तथा च श्रूयते पृथिव्येव यस्यायतनमग्निर्लोको मनो ज्योतिः इत्यादि। स च कार्यकरणवत्त्वात्पृथिव्यादीनन्तस्तिष्ठन्यमयतीति युक्तं देवतात्मनो यमयितृत्वम्।
योगिनो वा कस्यचित्सिद्धस्य सर्वानुप्रवेशेन यमयितृत्वं स्यात्। न तु परमात्मा प्रतीयते अकार्यकरणत्वात् इत्येवं प्राप्ते इदमुच्यते योऽन्तर्याम्यधिदैवादिषु श्रूयते स परमात्मैव स्यात् नान्य इति। कुतः तद्धर्मव्यपदेशात्। तस्य हि परमात्मनो धर्मा इह निर्दिश्यमाना दृश्यन्ते। पृथिव्यादि तावदधिदैवादिभेदभिन्नं समस्तं विकारजातमन्तस्तिष्ठन्यमयतीति परमात्मनो यमयितृत्वं धर्म उपपद्यते सर्वविकारकारणत्वे सति सर्वशक्त्युपपत्तेः।
एष त आत्मान्तर्याम्यमृतः इति चात्मत्वामृतत्वे मुख्ये परमात्मन उपपद्येते। यं पृथिवी न वेद इति च पृथिवीदेवताया अविज्ञेयमन्तर्यामिणं ब्रुवन्देवतात्मनोऽन्यमन्तर्यामिणं दर्शयति। पृथिवी देवता ह्यहमस्मि पृथिवीत्यात्मानं विजानीयात्। तथा अदृष्टोऽश्रुतः इत्यादिव्यपदेशो रूपादिविहीनत्वात्परमात्मन उपपद्यत इति। यत्त्वकार्यकरणस्य परमात्मनो यमयितृत्वं नोपपद्यत इति नैष दोषः यान्नियच्छति तत्कार्यकरणैरेव तस्य कार्यकरणवत्त्वोपपत्तेः। तस्याप्यन्यो नियन्तेत्यनवस्थादोषश्च न संभवति भेदाभावात्।
भेदे हि सत्यनवस्थादोषोपपत्तिः। तस्मात्परमात्मैवान्तर्यामी।।
(इस भाष्यका अनुवाद सूत्र १.२.१९ के अनुवादके साथ है।)
सत्यानन्दी दीपिका · स्वामी सत्यानन्द सरस्वती — * पूर्व अधिकरणमें ईश्वरका चक्षु स्थान है इस बातको सिद्ध करनेके लिए दृष्टान्तरूपसे ईश्वरके पृथिव्यादि स्थान मी निर्दिष्ट किये गये हैं - वे दृष्टान्त वाक्य ईश्वरपरक कैसे हैं? ऐसा आक्षेप कर समाधान किया जाता है। इसलिए पूर्व अधिकरणसे इस अधिकरणकी आक्षेपसंगति है। ‘ अन्तर् यमयतीति अन्तर्यामी ' इस व्युत्पत्ति के अनुसार यह ' अन्तर्यामी ' शब्द अनेकोंमें प्रयुक्त होता है। इसलिए संशय होता है कि ' अन्तर्यामी ' शब्दसे किसका ग्रहण किया जाना युक्त है।
* नियन्ता शरीर आदिवाला होता है, यह लोक दृष्टिसे कहा गया है। वास्तवमें तो चेतनकी सत्ता मात्रसे जो जड़का व्यापार है वही नियमन है। नियमन शक्तिवाला होनेसे नियन्ता है। यह नियामकत्व अचिन्त्य मायाशक्ति विशिष्ट चिदात्मामें शरीरादिके विना ही उपपन्न है। यहाँ पूर्वपक्षमें देवता या योगी पुरुष उपास्य है और सिद्धान्तमें परमात्मा॥ १८
1.2.19 · प्रथम अध्याय द्वितीय पाद सूत्र १९
न च स्मार्तम् अतद्धर्माभिलापाच् छारीरश् च ॥ १.२.१९ ॥
शाङ्करभाष्य
स्यादेतत् अदृष्टत्वादयो धर्माः सांख्यस्मृतिकल्पितस्य प्रधानस्याप्युपपद्यन्ते रूपादिहीनतया तस्य तैरभ्युपगमात्। अप्रतर्क्यमविज्ञेयं प्रसुप्तमिव सर्वतः इति हि स्मरन्ति। तस्यापि नियन्तृत्वं सर्वविकारकारणत्वादुपपद्यते। तस्मात्प्रधानमन्तर्यामिशब्दं स्यात्। ईक्षतेर्नाशब्दम् इत्यत्र निराकृतमपि सत् प्रधानमिहादृष्टत्वादिव्यपदेशसंभवेन पुनराशङ्क्यते। अत उत्तरमुच्यते न च स्मार्तं प्रधानमन्तर्यामिशब्दं भवितुमर्हति। कस्मात् अतद्धर्माभिलापात्।
यद्यप्यदृष्टत्वादिव्यपदेशः प्रधानस्य संभवति तथापि न द्रष्टृत्वादिव्यपदेशः संभवति प्रधानस्याचेतनत्वेन तैरभ्युपगमात्। अदृष्टो द्रष्टाश्रुतः श्रोतामतो मन्ताविज्ञातो विज्ञाता इति हि वाक्यशेष इह भवति। आत्मत्वमपि न प्रधानस्योपपद्यते।। यदि प्रधानमात्मत्वद्रष्टृत्वाद्यसंभवान्नान्तर्याम्यभ्युपगम्यते शारीरस्तर्ह्यन्तर्यामी भवतु। शारीरो हि चेतनत्वाद्द्रष्टा श्रोता मन्ता विज्ञाता च भवति आत्मा च प्रत्यक्त्वात्। अमृतश्च धर्माधर्मफलोपभोगोपपत्तेः।
अदृष्टत्वादयश्च धर्माः शारीरे सुप्रसिद्धाः दर्शनादिक्रियायाः कर्तरि प्रवृत्तिविरोधात् न दृष्टेर्द्रष्टारं पश्येः इत्यादिश्रुतिभ्यश्च। तस्य च कार्यकरणसंघातमन्तर्यमयितुं शीलम् भोक्तृत्वात्। तस्माच्छारीरोऽन्तर्यामीत्यत उत्तरं पठति शारीरश्चोभयेऽपि हि भेदेनैनमधीयते।(ब्रसू १,२.२१।) नेति पूर्वसूत्रादनुवर्तते। शारीरश्च नान्तर्यामी स्यात्। कस्मात् यद्यपि द्रष्टृत्वादयो धर्मास्तस्य संभवन्ति तथापि घटाकाशवदुपाधिपरिच्छिन्नत्वान्न कात्स्न्र्येन पृथिव्यादिष्वन्तरवस्थातुं नियन्तुं च शक्नोति।
अपि चोभयेऽपि हि शाखिनः काण्वा माध्यंदिनाश्चान्तर्यामिणो भेदेनैनं शारीरं पृथिव्यादिवदधिष्ठानत्वेन नियम्यत्वेन चाधीयते यो विज्ञाने तिष्ठन् इति काण्वाः। य आत्मनि तिष्ठन् इति माध्यंदिनाः। य आत्मनि तिष्ठन् इत्यस्मिंस्तावत् पाठे भवत्यात्मशब्दः शारीरस्य वाचकः। यो विज्ञाने तिष्ठन् इत्यस्मिन्नपि पाठे विज्ञानशब्देन शारीर उच्यते विज्ञानमयो हि शारीर इति। तस्माच्छारीरादन्य ईश्वरोऽन्तर्यामीति सिद्धम्।
कथं पुनरेकस्मिन्देहे द्वौ द्रष्टारावुपपद्येते यश्चायमीश्वरोऽन्तर्यामी यश्चायमितरः शारीरः का पुनरिहानुपपत्तिः नान्योऽतोऽस्ति द्रष्टा इत्यादिश्रुतिवचनं विरुध्येत। अत्र हि प्रकृतादन्तर्यामिणोऽन्यं द्रष्टारं श्रोतारं मन्तारं विज्ञातारं चात्मानं प्रतिषेधति। नियन्त्रन्तरप्रतिषेधार्थमेतद्वचनमिति चेत् न नियन्त्रन्तराप्रसङ्गादविशेषश्रवणाच्च। अत्रोच्यते अविद्याप्रत्युपस्थापितकार्यकरणोपाधिनिमित्तोऽयं शारीरान्तर्यामिणोर्भेदव्यपदेशः न पारमार्थिकः।
एको हि प्रत्यगात्मा भवति न द्वौ प्रत्यगात्मानौ संभवतः। एकस्यैव तु भेदव्यवहार उपाधिकृतः यथा घटाकाशो महाकाश इति। ततश्च ज्ञातृज्ञेयादिभेदश्रुतयः प्रत्यक्षादीनि च प्रमाणानि संसारानुभवो विधिप्रतिषेधशास्त्रं चेति सर्वमेतदुपपद्यते। तथा च श्रुतिः यत्र हि द्वैतमिव भवति तदितर इतरं पश्यति इत्यविद्याविषये सर्वं व्यवहारं दर्शयति। यत्र त्वस्य सर्वमात्मैवाभूत्तत्केन कं पश्येत् इति विद्याविषये सर्वं व्यवहारं वारयति।।
भाष्यका हिन्दी अनुवाद — ' य इमं च लोकं ० ' ( ( जो इस लोकका और परलोकका और सब प्राणियोंका भीतर रहकर नियमन करता है ) इस प्रकार उपक्रम कर ' यः पृथिव्यां तिष्ठन् ० ' ( जो पृथ्वीमें रहकर पृथ्वी के भीतर है जिसे पृथ्वी नहीं जानती, जिसका शरीर पृथ्वी है, जो भीतर रहकर पृथ्वीका नियमन करता है यह तुम्हारा आत्मा अन्तर्यामी अमृत है ) इत्यादि श्रुति कहती है। यहाँ अधिदैव, अधिलोक, अधिवेद, अधियज्ञ, अधिभूत और अध्यात्मके अन्तर रहकर इन सबका नियमन करनेवाला कोई अन्तर्यामी है, ऐसा श्रुति कहती है।
वह क्या अधिदैवादिका अभिमानी कोई देवतात्मा है, अथवा अणिमादि ऐश्वर्यको प्राप्त किया हुआ कोई योगी है, अथवा परमात्मा है, अथवा कोई दूसरा ही पदार्थ है? ' अन्तर्यामी ' इस अपूर्व नामके श्रवणसे ऐसा संशय होता है। अतः यहाँ हमें क्या प्रतीत होना चाहिए? ' अन्तर्यामी ' नामके अप्रसिद्ध होनेसे अन्तर्यामी नामी भी कोई एक अप्रसिद्ध अन्य पदार्थ होना चाहिए। अथवा जिसका निरूपण नहीं किया गया है ऐसा कोई दूसरा पदार्थ है यह स्वीकार नहीं किया जा सकता।
' अन्तर्यामी ' शब्द तो ' अन्तर्नियमन ' इस व्युत्पत्तिसे प्रवृत्त है, इसलिए अत्यन्त अप्रसिद्ध नहीं है। इसलिए पृथ्वी आदिका अभिमानी कोई एक देवता अन्तर्यामी होना चाहिए। और इसी प्रकार ' पृथिव्येव यस्यायतन ' ( पृथ्वी जिसका आश्रय है और अग्नि नेत्र है, मन- संकल्प ज्योति है ) इत्यादि श्रुति है। वह कार्य करणवाला होनेसे पृथिव्यादिके अन्दर स्थित होकर उनका नियमन करता है, इसलिए देवतात्मा यमयिता हो यह युक्त है। अथवा कोई सिद्ध योगी सर्वानुप्रवेशके द्वारा यमयिता होना चाहिए।
परन्तु कार्यं ( शरीर ) करण ( इन्द्रिय ) रहित होने से ' अन्तर्यामी ' पदसे परमात्मा प्रतीत नहीं होता। सिद्धान्ती - ऐसा प्राप्त होनेपर यह कहते हैं-- अधिदैव आदिमें जो अन्तर्यामिरूपसे सुना जाता है वह परमात्मा ही है दूसरा नहीं, किससे? इससे कि उसके धर्मोका व्यपदेश है। निश्चय ही यहाँ उस परमात्मा के ही निर्दिश्यमान धर्मं देखे जाते हैं।
अधिदैवादि भेदसे भिन्न पृथिव्यादि समस्त विकार समुदायके भीतर रहकर उनका नियमन करता है, यह नियमनकर्तृत्व धर्म परमात्मामें ही उपपन्न होता है, क्योंकि वह सब विकारोंका कारण है, इसलिए उसमें सम्पूर्ण शक्तियाँ उपपन्न होती हैं। ' एष त आत्मा ० ' ( यह तुम्हारा आत्मा अन्तर्यामी और अमृत है ) इस श्रुतिमें निर्दिष्ट मुख्य आत्मत्व और अमृतत्व परमात्मामें ही युक्त हैं।
' यं पृथिवी न वेद ' ( जिसको पृथ्वी अभिमानी देवता नहीं जानता ) यह श्रुति पृथ्वी अभिमानी देवतासे अविज्ञेय अन्तर्यामीको कहकर देवतासे भिन्न अन्तर्यामीको दिखलाती है। यदि पृथ्वीका अधिष्ठातृ देवता ही ' अन्तर्यामी ' हो तो ' मैं पृथ्वी हूँ ' - इस प्रकार अपनेको जानता। उसी प्रकार ' अदृष्टोऽश्रुतः ' ( वह अदृष्ट और अश्रुत है ) इत्यादि व्यपदेश रूपादि रहित होनेसे परमात्मामें ही युक्त है। शरीर और इन्द्रिय रहित परमात्मामें
सूत्रार्थ - ( स्मार्तम् ) सांख्य स्मृति कल्पित प्रधान, ( न ) अन्तर्यामी नहीं हो सकता, ( अतद्धमिलापात् ) क्योंकि श्रुतिमें प्रधानसे भिन्न चेतननिष्ठ द्रष्टृत्व, श्रोतृत्व आदि धर्मोका अभिधान है। नियामकत्व नहीं हो सकता है ऐसा जो कहा गया है वह दोष नहीं है, क्योंकि जिनका वह नियमन करता है उनके शरीर और इन्द्रियोंसे ही वह शरीर और इन्द्रियोंवाला हो सकता है। उसका भी दूसरा नियन्ता हो, इस प्रकार अनवस्था दोष यहाँ सम्भव नहीं है। क्योंकि वस्तुतः भेदका अभाव है। भेद होनेपर ही अनवस्था दोषकी उपपत्ति होती है। इसलिए परमात्मा ही अन्तर्यामी है।। १ ९
(इस सूत्रकी दीपिका सूत्र १.२.२१ की दीपिकामें सम्मिलित है।)
1.2.20 · प्रथम अध्याय द्वितीय पाद सूत्र २०
शारीरभये s पि हि भेदेनैनमधीयते ॥ १.२.२० ॥
पदच्छेद — शारीरः , च , उभये , अपि , हि , भेदेन , एनम् , अधीयते
सूत्रार्थ — ( शारीरः ) जीव भी अन्तर्यामी नहीं है, ( हि ) यत : - क्योंकि ( उभयेऽपि ) काण्व और माध्यन्दिन शाखावाले भी अन्तर्यामीसे नियम्य होनेके कारण ( एनम् ) जीवको ( भेदेन ) अन्तर्यामी से भिन्न ( अधीयते ) कहते हैं। इसलिए अधिदैवादि श्रुतियोंमें प्रतीयमान अन्तर्यामी परमात्मा ही है |
शाङ्करभाष्य
यदि प्रधानमात्मत्वद्रष्टृत्वाद्य संभवान्नान्तर्याम्यभ्युपगम्यते, शारीरस्तर्ह्यन्तर्यामी भवतु। शारीरो हि चेतनत्वाद् द्रष्टा श्रोता मन्ता विज्ञाता च भवति ; आत्मा च प्रत्यक्त्वात्। अमृतश्च, धर्माधर्मफलोपभोगोपपत्तेः। अदृष्टत्वादयश्च धर्माः शारीरे प्रसिद्धाः, दर्शनादिक्रियायाः कर्तरि प्रवृत्तिविरोधात्। ' न दृष्टेष्टारं पश्येः ' ( वृ ० ३।४।२ ) इत्यादिश्रुतिभ्यश्च। तस्य च कार्यकरणसंघातमन्तर्य मयितुं शीलम् ; भोक्तृत्वात्। तस्माच्छारीरोऽन्तर्यामीत्यत उत्तरं पठति-
नेति पूर्वसूत्रादनुवर्तते। शारीरश्च नान्तर्यामीष्यते। कस्मात्? यद्यपि द्रष्टृत्वादयो धर्मास्तस्य संभवन्ति, तथापि घटाकाशवदुपाधिपरिच्छिन्नत्वान्न कात्स्न्येन पृथिव्यादिष्वन्तरवस्थातुं नियन्तुं च शक्नोति। अपि चोभयेऽपि हि शाखिनः काण्वा माध्यंदिनाश्चान्तर्यामिणो भेदेनैनं शारीरं पृथिव्यादिवदधिष्ठानत्वेन नियम्यत्वेन चाधीयते - ' यो विज्ञाने तिष्ठन् ( बृ ० ३।७।२२ ) इति काण्वाः। ' य आत्मनि तिष्टन् ' इति माध्यंदिनाः।
' य आत्मनि तिष्ठन् ' इत्यस्मिंस्तावत्पाठे भवत्यात्मशब्दः शारीरस्य वाचकः। ' यो विज्ञाने तिष्ठन् ' इत्यस्मिन्नपि पाठे विज्ञान शब्देन शारीर उच्यते। विज्ञानमयो हि शारीरः। तस्माच्छारीरादन्य ईश्वरोऽन्तर्यामीति सिद्धम्। कथं पुनरेकस्मिन्देहे द्वौ द्रष्टारावुपपद्येते? यश्चायमीश्वरोऽन्तर्यामी यश्चायअत्र हि प्रकृतादन्तर्यामिणोऽन्यं द्रष्टारं श्रोतारं मन्तारं विज्ञातारं चात्मानं प्रतिषेधति। नियन्त्रन्तरप्रतिषेधार्थमेतद्वचनमिति चेत् - नः नियन्त्रन्तराप्रसङ्गादविशेषश्रवणाच्च।
अत्रोच्यते - अविद्याप्रत्युपस्थापितकार्य करणोपाधिनिमित्तोऽयं शारीरान्तर्यामिणोर्भेदव्यपदेशो न पारमार्थिकः। एको हि प्रत्यगात्मा भवति, न द्वौ प्रत्यगात्मानौ संभवतः। एकस्यैव तु भेदव्यवहार उपाधिकृतः, यथा घटाकाशो महाकाश इति। ततश्च ज्ञातृज्ञेयादिभेदश्रुतयः प्रत्यक्षादीनि च प्रमाणानि संसारानुभवो विधिप्रतिषेधशास्त्रं चेति सर्वमेतदुपपद्यते। तथा च श्रुतिः - ' यत्र हि द्वैतमिव मवति तदितर इतरं पश्यति ' इत्यविद्याविषये सर्व व्यवहारं दर्शयति।
' यत्र त्वस्य सर्वमात्मैवाभूत्तात्केन कं पश्येत् ' इति विद्याविषये सर्व व्यवहारं वारयति || २० ||
भाष्यका हिन्दी अनुवाद — यह ठीक है। परन्तु सांख्यशास्त्र से कल्पित प्रधानमें भी अदृष्टत्व आदि धर्मं उपपन्न होते हैं, क्योंकि सांख्यवादियोंने प्रधानको रूपादि रहित स्वीकार किया है। ' अतर्क्यम ० ' ( जो तर्कका विषय नहीं है, रूप आदि रहित होनेसे नेत्र आदि इन्द्रियोंका विषय नहीं है और जड़ होनेसे चारों दिशाओंमें व्याप्त है ) ऐसा स्मृतिकार भी कहते हैं। सब विकारोंका कारण होनेसे उसमें भी नियन्तृत्व युक्त होता है। इसलिए प्रधान ' अन्तर्यामी ' शब्द वाच्य है। ' ईक्षते ० ' इस सूत्र से यद्यपि प्रधानका निराकरण किया गया है, तो भी यहाँ ( अन्तर्यामिब्राह्मण में ) अदृष्टत्व आदि व्यपदेशका संभव होनेसे पुनः आशंका की जाती है। सिद्धान्ती — इसका उत्तर कहते हैं - सांख्यस्मृति प्रतिपादित प्रधान ' अन्तर्यामी ' शब्द वाच्य नहीं हो सकता है, किससे? इससे कि उसमें
न रहने वाले धर्मोका कथन है। यद्यपि दृष्टत्व आदि धर्मोका व्यपदेश- कथन प्रधानमें संभव है, तो
भी द्रष्टृत्व आदि व्यपदेश संभव नहीं है, क्योंकि उन्होंने प्रधानको अचेतनरूपसे स्वीकार किया है।
' अदृष्टो द्रष्टा ० ' ( वह अदृष्ट है
है, अविज्ञाता है परन्तु विज्ञाता परन्तु द्रष्टा है, वह अश्रुत है परन्तु श्रोता है, अमत है परन्तु मन्ता है ) ऐसा यहाँ वाक्यशेष है। प्रधानमें आत्मत्व भी उपपन्न नहीं है॥
१ ९॥
शब्दसे प्रधानको स्वीकार - ग्रहण
यदि आत्मत्व और द्रष्टृत्व आदि धर्मोके असंभव से अन्तर्यामी
द्रष्टा श्रोता, मन्ता और विज्ञाता नहीं किया जाता तो शारीर अन्तर्यामी हो, क्योंकि जीव चेतन होनेसे मितरः शारीरः। का पुनरिहानुपपत्तिः? ' नान्योऽतोऽस्ति द्रष्टा ' इत्यादि श्रुतिवचनं विरुध्येत। है, और प्रत्यक् - अभ्यन्तर होनेसे वह आत्मा भी है, और धर्म और अधर्मके फलोपभोगकी उपपत्ति से वह अमृत है अर्थात् नाशरहित होनेसे कर्मफलका उपभोग हो सकता है, अदृष्टत्व आदि धम भी जीवमें सुप्रसिद्ध हैं | क्योंकि ' न दृष्टेर्द्रष्टारं पश्ये : ' ( बुद्धि परिणामरूप दृष्टिके द्रष्टाको तुम उस दृष्टिसे नहीं देख सकोगे ) इत्यादि श्रुतियोंसे दर्शन आदि क्रियाकी प्रवृत्तिका कर्ता में विरोध प्रतिपादित है अर्थात् दर्शनकर्ता दर्शनक्रियाका विषय नहीं होता है। शरीर और इन्द्रिय समूहका नियमन करना उसका स्वभाव है, क्योंकि वह भोक्ता है, इससे जीवात्मा ही अन्तर्यामी है। इसके उत्तरमें कहते हैं—
इस सूत्र में ' न ' की पूर्वसूत्रसे अनुवृत्ति ( अध्याहार ) है। शारीर ( जीव ) का अन्तर्यामी होना इष्ट नहीं है, क्योंकि यद्यपि द्रष्टृत्वादि धर्म उसमें सम्भव हैं, तो भी घटाकाशके समान उसमें उपाधिशरीरादिसे परिच्छिन्न होनेके कारण सब प्रकार से पृथिवी आदिके भीतर रहने की अथवा उनका नियमन करने की सामर्थ्य नहीं है। दूसरी बात यह भी है कि काण्व और माध्यन्दिन दोनों शाखावाले अन्तर्यामीसे भिन्नरूपसे जीवका पृथिवी आदिके समान अधिष्ठान ( आश्रय ) रूपसे एवं नियम्यरूपसे अध्ययन करते हैं।
काण्व ' यो विज्ञाने तिष्ठन् ० ' ( जो विज्ञानमें रहकर ) और माध्यन्दिन ' य आत्मनि तिष्ठन् ॰ ' ( जो आत्मामें रहकर ) इसप्रकार अध्ययन करते हैं। ' य आत्मनि तिष्ठान् ० ' इस पाठमें तो आत्मशब्द जीवका वाचक है। ' यो विज्ञाने तिष्ठन् ' इस पाठमें मी विज्ञानशब्दसे शारीर ( जीव ) का कथन है, कारण कि शारीर विज्ञानमय है। इससे यह सिद्ध होता है कि शारीरसे भिन्न अन्तर्यामी ईश्वर है।
परन्तु जो यह ईश्वर अन्तर्यामी और दूसरा जो यह शरीरादि संघातका स्वामी जीव ये दोनों द्रष्टा एक शरीरमें कैसे रह सकते हैं? यदि सिद्धान्ती कहे कि दोनों द्रष्टाओंके एक शरीरमें रहनेमें क्या अनुपपत्ति है। पूर्वपक्षी— अनुपपत्ति यह है कि ' नान्योऽतोऽस्ति द्रष्टा ' ( इससे भिन्न द्रष्टा नहीं है ) इत्यादि श्रुति वचनोंसे विरोध होगा, क्योंकि श्रुति प्रकृत अन्तर्यामी से भिन्न द्रष्टा, श्रोता, मन्ता और विज्ञाता
ईश्वरसे भिन्न दूसरे नियन्ताके प्रतिषेधके लिए यह वचन हैं। ऐसा यदि आत्माका निषेध करती है।
क्योंकि यहाँ दूसरे नियन्ताका प्रसंग नहीं है और किसी विशेष नियन्ताका कहो तो यह युक्त नहीं है,
' नान्योऽतोऽस्ति द्रष्टा ' इस श्रुतिमें साधारणरूपसे अन्य द्रष्टाका निषेध श्रवण भी नहीं है अर्थात् किया गया है, किन्तु अन्य
नियन्ताका निषेध नहीं किया गया है। सिद्धान्ती - इसपर कहते हैं - जीव और अन्तर्यामीका यह भेदव्यपदेश अविद्यासे उपस्थापित शरीर, इन्द्रियरूप उपाधिको अपेक्षासे है ' परमार्थतः नहीं है। वस्तुतः प्रत्यागात्मा एक ही है, दो प्रत्यागात्माओंका सम्भव नहीं है। एकमें ही भेदव्यवहार उपाधिकृत है। यथा घटाकाश और महाकाशमें उपाधिकृत भेद व्यवहार होता है। इस कल्पित उपाधिसे ज्ञाता, ज्ञेयकी भेद प्रतिपादिक श्रुतियाँ, प्रत्यक्षादि प्रमाण, संसारानुभव, विधि प्रतिषेध शास्त्र यह सब उपपन्न होते हैं। उसीप्रकार ' यत्र हि द्वैतमिव ० ' ( जहाँ द्वैत - सा होता है यहाँ स्वयं अन्य होकर अन्यको देखता है ) यह श्रुति अविद्या विषयमें सब व्यवहारोंको दिखलाती है। और ' यत्र त्वस्य सर्व ० ' ( जिस ज्ञानकालमें आत्मज्ञानीको सब आत्मा ही हो गया वहाँ कौन द्रष्टा किस करणसे किस विषयको देखे ) यह श्रुति विद्याविषयमें सब व्यवहारोंका निषेध करती है॥ २०
(इस सूत्रकी दीपिका सूत्र १.२.२१ की दीपिकामें सम्मिलित है।)
अदृश्यत्वाधिकरणम्
1.2.21 · प्रथम अध्याय द्वितीय पाद सूत्र २१
अदृश्यत्वादिगुणको धर्मोक्तेः ॥ १.२.२१ ॥
पदच्छेद — अदृश्यत्वादिगुणकः , धर्मोक्तेः
सूत्रार्थ — ( अदृश्यत्वादिगुणक : ) ' यत्तददेश्यमग्राह्यम ' इत्यादि श्रुतिमें उक्त अदृश्यत्व आदि गुणवाला भूतयोनि परमात्मा ही है, प्रधानादि नहीं, ( धर्मोक्ते : ) क्योंकि ' य : सर्वज्ञः सर्ववित् ' इत्यादि श्रुतिमें उसके धर्मोका ही कथन है।
शाङ्करभाष्य
अथ परा यया तदक्षरमधिगम्यते यत्तदद्रेश्यमग्राह्यमगोत्रमवर्णमचक्षुःश्रोत्रं तदपाणिपादम् नित्यं विभुं सर्वगतं सुसूक्ष्मं तदव्ययं यद्भूतयोनिं परिपश्यन्ति धीराः इति श्रूयते। तत्र संशयः किमयमदृश्यत्वादिगुणको भूतयोनिः प्रधानं स्यात् उत शारीरः आहोस्वित्परमेश्वर इति। तत्र प्रधानमचेतनं भूतयोनिरिति युक्तम् अचेतनानामेव तत्र दृष्टान्तत्वेनोपादानात्। यथोर्णनाभिः सृजते गृह्णते च यथा पृथिव्यामोषधयः संभवन्ति। यथा सतः पुरुषात्केशलोमानि तथाक्षरात्संभवतीह विश्वम् इति।
ननूर्णनाभिः पुरुषश्च चेतनाविह दृष्टान्तत्वेनोपात्तौ नेति ब्रूमः। न हि केवलस्य चेतनस्य तत्र सूत्रयोनित्वं केशलोमयोनित्वं वास्ति। चेतनाधिष्ठितं ह्यचेतनमूर्णनाभिशरीरं सूत्रस्य योनिः पुरुषशरीरं च केशलोम्नामिति प्रसिद्धम्। अपि च पूर्वत्रादृष्टत्वाद्यभिलापसंभवेऽपि द्रष्टृत्वाद्यभिलापासंभवान्न प्रधानमभ्युपगतम्। इह त्वदृश्यत्वादयो धर्माः प्रधाने संभवन्ति। न चात्र विरुध्यमानो धर्मः कश्चिदभिलप्यते।
ननु यः सर्वज्ञः सर्ववित् इत्ययं वाक्यशेषोऽचेतने प्रधाने न संभवति कथं प्रधानं भूतयोनिः प्रतिज्ञायत इति अत्रोच्यते यया तदक्षरमधिगम्यते यत्तदद्रेश्यम् इत्यक्षरशब्देनादृश्यत्वादिगुणकं भूतयोनिं श्रावयित्वा पुनरन्ते श्रावयिष्यति अक्षरात्परतः परः इति। तत्र यः परोऽक्षराच्छ्रुतः स सर्वज्ञः सर्ववित्संभविष्यति। प्रधानमेव त्वक्षरशब्दनिर्दिष्टं भूतयोनिः। यदा तु योनिशब्दो निमित्तवाची तदा शारीरोऽपि भूतयोनिः स्यात् धर्माधर्माभ्यां भूतजातस्योपार्जनादिति।
एवं प्राप्ते अभिधीयते योऽयमदृश्यत्वादिगुणको भूतयोनिः स परमेश्वर एव स्यात् नान्य इति। कथमेतदवगम्यते धर्मोक्तेः। परमेश्वरस्य हि धर्म इहोच्यमानो दृश्यते यः सर्वज्ञः सर्ववित् इति। न हि प्रधानस्याचेतनस्य शारीरस्य वोपाधिपरिच्छिन्नदृष्टेः सर्वज्ञत्वं सर्ववित्त्वं वा संभवति।
नन्वक्षरशब्दनिर्दिष्टाद्भूतयोनेः परस्यैव एतत्सर्वज्ञत्वं सर्ववित्त्वं च न भूतयोनिविषयमित्युक्तम् अत्रोच्यते नैवं संभवति यत्कारणम् अक्षरात्संभवतीह विश्वम् इति प्रकृतं भूतयोनिमिह जायमानप्रकृतित्वेन निर्दिश्य अनन्तरमपि जायमानप्रकृतित्वेनैव सर्वज्ञं निर्दिशति यः सर्वज्ञः सर्वविद्यस्य ज्ञानमयं तपः। तस्मादेतद्ब्रह्म नाम रूपमन्नं च जायते इति। तस्मान्निर्देशसाम्येन प्रत्यभिज्ञायमानत्वात्प्रकृतस्यैवाक्षरस्य भूतयोनेः सर्वज्ञत्वं सर्ववित्त्वं च धर्म उच्यत इति गम्यते।
अक्षरात्परतः परः इत्यत्रापि च प्रकृताद्भूतयोनेक्षरात्परः कश्चिदभिधीयते कथमेतदवगम्यते येनाक्षरं पुरुषं वेद सत्यं प्रोवाच तां तत्त्वत्तो बह्मविद्याम् इति प्रकृतस्यैवाक्षरस्य भूतयोनेरदृश्यत्वादिगुणकस्य वक्तव्यत्वेन प्रतिज्ञातत्वात्। कथं तर्हि अक्षरात्परतः परः इति व्यपदिश्यत इति उत्तरसूत्रे तद्वक्ष्यामः। अपि चात्र द्वे विद्ये वेदितव्ये उक्ते परा चैवापरा च इति। तत्रापरामृग्वेदादिलक्षणां विद्यामुक्त्वा ब्रवीति अथ परा यया तदक्षरमधिगम्यते इत्यादि।
तत्र परस्या विद्याया विषयत्वेनाक्षरं श्रुतम्। यदि पुनः परमेश्वरादन्यददृश्यत्वादिगुणकमक्षरं परिकल्प्येत नेयं परा विद्या स्यात्। परापरविभागो ह्ययं विद्ययोः अभ्युदयनिःश्रेयसफलतया परिकल्प्यते। न च प्रधानस्य विद्या निःश्रेयसफला केनचिदभ्युपगम्यते। तिस्रश्च विद्याः प्रतिज्ञायेरन् त्वत्पक्षेऽक्षराद्भूतयोनेः परस्य परमात्मनः प्रतिपाद्यमानत्वात्। द्वे एव तु विद्ये वेदितव्ये इह निर्दिष्टे।
कस्मिन्नु भगवो विज्ञाते सर्वमिदं विज्ञातं भवति इति चैकविज्ञानेन सर्वविज्ञानापेक्षणं सर्वात्मके ब्रह्मणि विवक्ष्यमाणेऽवकल्पते नाचेतनमात्रैकायतने प्रधाने भोग्यव्यतिरिक्ते वा भोक्तरि। अपि च स ब्रह्मविद्यां सर्वविद्याप्रतिष्ठामथर्वाय ज्येष्ठपुत्राय प्राह इति ब्रह्मविद्यां प्राधान्येनोपक्रम्य परापरविभागेन परां विद्यामक्षराधिगमनीं दर्शयन् तस्या ब्रह्मविद्यात्वं दर्शयति। सा च ब्रह्मविद्यासमाख्या तदधिगम्यस्य अक्षरस्याब्रह्मत्वे बाधिता स्यात्।
अपरा ऋग्वेदादिलक्षणा कर्मविद्या ब्रह्मविद्योपक्रमे उपन्यस्यते ब्रह्मविद्याप्रशंसायै प्लवा ह्येते अदृढा यज्ञरूपा अष्टादशोक्तमवरं येषु कर्म। एतच्छ्रेयो येऽभिनन्दन्ति मूढा जरां मृत्युं ते पुनरेवापि यन्ति इत्येवमादिनिन्दावचनात्। निन्दित्वा चापरां विद्यां ततो विरक्तस्य परविद्याधिकारं दर्शयति परीक्ष्य लोकान्कर्मचितान्ब्राह्मणो निर्वेदमायान्नास्त्यकृतः कृतेन। तद्विज्ञानार्थं स गुरुमेवाभिगच्छेत्समित्पाणिः श्रोत्रियं ब्रह्मनिष्ठम् इति।
यत्तूक्तम् अचेतनानां पृथिव्यादीनां दृष्टान्तत्वेनोपादानाद्दार्ष्टान्तिकेनाप्यचेतनेनैव भूतयोनिना भवितव्यमिति तदयुक्तम् न हि दृष्टान्तदार्ष्टान्तिकयोरत्यन्तसाम्येन भवितव्यमिति नियमोऽस्ति अपि च स्थूलाः पृथिव्यादयो दृष्टान्तत्वेनोपात्ता इति न स्थूल एव दार्ष्टान्तिको भूतयोनिरभ्युपगम्यते। तस्माददृश्यत्वादिगुणको भूतयोनिः परमेश्वर एव।।
भाष्यका हिन्दी अनुवाद — ' अथ परा यया ० 3. ( अपर विद्याके कथनानन्तर अब परा विद्या कही जाती है जिससे वक्ष्यमाण विशेषण विशिष्ट उस अक्षरका ज्ञान प्राप्त होता है ) ' यत्तददेश्यम ० ' ( वह जो अदृश्य - ज्ञानेन्द्रियका अविषय, अग्राह्य - कर्मेन्द्रियका अविषय, अगोत्र, अवर्ण - ब्राह्मणत्वादि जातिरहित अथवा शुक्लत्व आदि वर्णरहित, चक्षु और श्रोत्ररहित, अपाणिपाद - कर्मेन्द्रियरहित, नित्य, विभु, सर्वगत, सुसूक्ष्म, दुर्विज्ञेय, अविनाशी है, विद्वान् लोग भूतोंके कारणरूपसे उसे देखते हैं ) यह श्रुति है।
यहाँ संशय होता है कि अदृश्यत्व आदि गुणवाला भूतयोनि क्या प्रधान है, या जीव है अथवा परमेश्वर? पूर्वपक्षी—- इन तीनोंमें से अचेतन प्रधान भूतयोनि हो यह युक्त है, क्योंकि जगत्के कारण भूतयोनि में अचेतनोंका ही दृष्टान्तरूपसे ग्रहण किया गया है।
' यथोर्णनाभि : ० ' ( जिस प्रकार मकड़ी जालेको बनाती और निगल जाती है, जैसे पृथ्वीमें औषधियाँ उत्पन्न होती हैं और जैसे जीवित पुरुषसे केश एवं लोभ उत्पन्न होते हैं, उसी प्रकार उस अक्षरसे यह सारा विश्व प्रकट होता है ) परन्तु मकड़ी और पुरुष इन दो चेतनोंका यहाँ दृष्टान्तरूपसे ग्रहण किया गया है।
पू ० - यह नहीं, ऐसा हम कहते हैं— केवल चेतन ही यहाँ तन्तुका अथवा केश लोमका कारण नहीं है, किन्तु चेतनसे अधिष्ठित अचेतन मकड़ीका शरीर ही तन्तुका कारण है और पुरुष शरीर केश लोमोंका कारण है यह प्रसिद्ध है। किञ्च पूर्वाधिकरणमें अदृष्टत्व आदि धर्मोका कथन प्रधान में सम्भव होनेपर भी द्रष्टृत्व आदि धर्मोका कथन असम्भव होनेके कारण प्रधान स्वीकार नहीं किया गया, परन्तु यहाँ तो अदृश्यत्व आदि धर्मं प्रधानमें सम्भव हैं और किसी भी विरुद्ध धर्मका अभिधान नहीं है।
यदि कहो कि ' य सर्वज्ञः सर्ववित् ' यह वाक्यशेष अचेतन प्रधानमें सम्भव नहीं है, तो प्रधान भूतयोनि ( सम्पूर्ण भूतोंका कारण ) है यह प्रतिज्ञा कैसे हो सकती है? उत्तरमें पूर्वपक्षी कहते हैं - ' यया तदक्षरमधिगम्यते ' ( जिससे वह अक्षर अधिगत- ज्ञात होता है ) ' यत्तदद्देश्यम् ' ( जो वह अदृश्य है ) इस प्रकार ' अक्षर ' शब्द से अदृश्यत्वादि गुण विशिष्ट भूतयोनिका श्रवण कराके अन्तमें पुन : श्रुति ' अक्षरात्परतः परः ' ( सबसे उत्कृष्ट उस अक्षर से भी जो उत्कृष्ट है ) इस प्रकार श्रवण करायेगी।
इस मन्त्रमें जो अक्षरसे पर श्रुत है वह . सर्वज्ञ सर्ववित् हो सकेगा। ' अक्षर ' शब्दसे निर्दिष्ट भूतयोनि तो प्रधान ही है। यदि ' योनि ' शब्द निमित्तवाचक मानें तो शारीर ( जीवात्मा ) भी भूतयोनि हो सकता है, क्योंकि उसके धर्म अधर्मसे भूत समूहकी सृष्टि होती है। सिद्धान्ती – ऐसा प्राप्त होनेपर कहते हैं - अदृश्यत्वादि गुणवाला जो भूतोंका कारण है वह परमेश्वर ही है अन्य नहीं। यह कैसे जाना जाय? धर्मोक्त से।
यहाँ ' यः सर्वज्ञः सर्ववित् ' इस वाक्यशेषसे परमेश्वरके ही धर्मं ( सर्वज्ञत्वादि धर्मं ) कहे हुए देखे जाते हैं। अचेतन प्रधानमें अथवा उपाधिसे परिच्छिन्न दृष्टिवाले जीव में सर्वज्ञत्व तथा सर्ववेत्तृत्व सम्भव नहीं हैं! परन्तु अक्षरशब्द से निर्दिष्ट भूतोंके भूतयोनिसे पर ( परमेश्वर ) में ही वह सर्वज्ञत्व, सर्ववैत्तृत्व है भूतयोनिमें नहीं अर्थात् सर्वज्ञत्व और सर्ववेत्तृत्व भूतयोनि विषयक नहीं हैं, ऐसा पीछे कहा गया है।
इसपर कहते हैं - ऐसा नहीं हो सकता, क्योंकि ' अक्ष रसे यह विश्व उत्पन्न होता है ' इसप्रकार यहाँ प्रकृत भूतयोनिका उत्पद्यमान प्रपञ्चके प्रति कारणरूपसे निर्देश कर उसके आगे भी ' यः सर्वज्ञः सर्ववित् ० ' ( जो सर्वज्ञ और सर्ववित् है, जिसका ज्ञानमय तप है, उससे यह कार्य ब्रह्म [ हिरण्यगर्भ ] और यज्ञदत्त देवदत्तादि नाम, शुक्ल नीलादिरूप और व्रीहि यव आदि अन्न उत्पन्न होता है ) इसप्रकार श्रुति उत्पद्यमान प्रपञ्चके प्रति कारणरूप से ही सर्वज्ञका निर्देश करती है।
इससे प्रतीत होता है कि समाननिर्देशसे प्रत्यभिज्ञाका विषय होनेके कारण प्रकृत अक्षर भूतयोनिके ही सर्वज्ञत्व और सर्ववेत्तृत्व धर्म कहे गये हैं। यहाँपर भी प्रकृत भूतयोनि अक्षरसे पर कोई अभिहित नहीं है। यह कैसे जानते हो? ' येनाक्षरं ० ' ( जिस विद्यासे शिष्य सत्य और अक्षर पुरुषको जाने उस ब्रह्मविद्याको आचार्यं यथार्थरूपसे कहे ) इसप्रकार प्रकृत भूतयोनि अदृश्यत्वादि गुणोंसे सम्पन्न अक्षर के वक्तव्यरूपसे प्रतिज्ञा की है अर्थात् इससे ज्ञात होता है कि भूतयोनि अक्षरसे पर कोई नहीं है।
तब ' अक्षरात्परतः परः ' यह व्यपदेश कैसे किया जाता है? इसको अगले सूत्रमें कहेंगे। किंच यहाँ दो विद्याएँ जानने योग्य कही गई हैं- परा और अपरा। इनमें ऋग्वेदादिको अपराविद्या कहकर ' अथ परा यया ० ' ( अपरा के निरूपणानन्तर परा विद्या कहते हैं, जिससे वह अक्षर अधिगत होता है ) इत्यादि कहते हैं। वहाँ पराविद्या के विषयरूपसे अक्षर सुना जाता है। यहाँ यदि परमेश्वरसे भिन्न अदृश्यत्वादि गुण विशिष्ट अक्षरकी कल्पना करें तो यह पराविद्या न होगी।
निश्चय अभ्युदय और निःश्रेयसके फलकी अपेक्षा विद्याओं में यह परा और अपरा विभागकी कल्पना की गई है। प्रधानविद्या मोक्ष फलवाली है ऐसा किसीने भी स्वीकार नहीं किया है और तुम्हारे मतमें भूतयोनि अक्षरसे पर परमात्माका प्रतिपादन किया जाता है, इससे तुम्हें तीन विद्याओंकी प्रतिज्ञा करनी चाहिए। परन्तु यहाँ जानने योग्य दो ही विद्याएँ निर्दिष्ट हैं। ‘ कस्मिन्नु मगवो ० ' ( शौनक - हे भगवन्! किसको जाननेसे यह सब जाना जाता है?
) इस प्रकार एकके विज्ञानसे सर्वविज्ञानकी अपेक्षा सर्वात्मक ब्रह्मकी विवक्षा करनेपर सम्भव हो सकती है, अचेतन मात्रके एक आश्रय प्रधान अथवा भोग्यसे भिन्न भोक्ताको विवक्षा होनेपर सम्भव नहीं है। और ' स ब्रह्मविद्यां ० ' ( उसने अपने ज्येष्ठ पुत्र अथर्वाको समस्त विद्याओंकी आश्रयभूत ब्रह्मविद्याका उपदेश किया ) इसप्रकार ब्रह्मविद्याका प्रधानरूपसे आरम्भकर पर और अपरका विभागकर पराविद्याको अक्षरका ज्ञान करानेवाली दिखलाते हुए वह ब्रह्मविद्या है ऐसा [ श्रुति ] दिखलाती है।
और उस विद्यासे अधिगम्य अक्षरको यदि ब्रह्म स्वीकार न करें तो उसका ' ब्रह्मविद्या ' यह नाम बाधित हो जायगा। ऋग्वेदादि अपरा कर्मविद्याका ब्रह्मविद्या के उपक्रममें ब्रह्मविद्याकी प्रशंसाके लिए उपन्यास किया गया है, क्योंकि ' प्लवा ह्येते अदृढा ० ' ( जिनमें [ ज्ञान बाह्य होनेसे ] अवर— निकृष्ट कर्म आश्रित कहा गया है वे [ सोलह ऋत्विक् तथा यजमान और यजमान पत्नी ] ये अठारह यज्ञरूप ( यज्ञके साधन ) अस्थिर एवं नाशवान् बतलाये गये हैं।
जो मूढ ' यही श्रेय है ' इस प्रकार इनका अभिनन्दन करते हैं, वे फिर भी जरा मरणको प्राप्त होते रहते हैं ) इत्यादि निन्दाका कथन है | और ' परीक्ष्य लोकान् ० ' ( कर्मसे संपादित लोकोंकी परीक्षा कर ब्राह्मण निर्वेद [ वैराग्य ] को प्राप्त हो, क्योंकि संसारमें नित्य पदार्थ नहीं है और कृत - अनित्यसे प्रयोजन क्या है?
अतः उस नित्य वस्तुका ज्ञान प्राप्त करने के लिए वह मुमुक्षु पुरुष हाथमें समिधा लेकर श्रोत्रिय ब्रह्मनिष्ठ गुरुके पास जावे ) यह श्रुति इस प्रकार अपराविद्याको निन्दा कर उससे विरक्त पुरुषका पराविद्या में अधिकार दिखलाती है। जो यह कहा गया है कि पृथ्वी आदि अचेतन पदार्थोंका दृष्टान्तरूपसे ग्रहण करनेपर दान्तिक भी अचेतन भूतयोनि होना चाहिए, वह ठीक नहीं है, क्योंकि दृष्टान्त और दाष्टन्तिकको सर्वांश में पूर्ण रूपसे समानता हो, ऐसा नियम नहीं है।
स्थूल पृथ्वी आदि दृष्टान्तरूपसे ग्रहण किये गये हैं। दयो दृष्टान्तत्वेनोपात्ता इति न स्थूल एव दान्तिको भूतयोनिरभ्युपगम्यते। तस्मादइसलिए दान्तिक भूतयोनि मी स्थूल ही हो, ऐसा नहीं माना जा सकता। इस पूर्वोक्त रीतिसे अदृश्यत्वादि गुणवाला भूतयोनि परमेश्वर ही है॥ २१
सत्यानन्दी दीपिका · स्वामी सत्यानन्द सरस्वती — * पूर्व अधिकरण में प्रधान विरोधी द्रष्टृत्व आदि धर्मोसे प्रधानमें अन्तर्यामित्वका निषेध किया गया है। परन्तु इस अधिकरण में विरोधी धर्मोके न होने और अदृश्यत्व आदि अनुकूल धर्मं होनेसे प्रधान भी भूतयोनि हो सकता है, इससे यहाँ प्रत्युदाहरणसंगति है।
* ' अक्षरात्परतः परः ' इस श्रुतिमें अपने कार्यकी अपेक्षा प्रधान पर ( श्रेष्ठ ) है और नष्ट . न होनेसे वह अक्षर है और प्रधानसे भी पर ( उत्कृष्ट ) परमेश्वर है, ऐसा प्रतिपादित है। वही सर्वज्ञ खोर सर्ववित् है। सर्वज्ञत्वादि धर्म अचेतन प्रधान में सम्भव नहीं हैं, किन्तु चेतन परमेश्वरमें ही सम्भव है, अतः प्रधानको भूतयोनि कहने में कोई दोष नहीं है। और योनि ( कारण ) शब्दको यदि निमित्तकारण याची मानें तो जीव ही धर्माधर्मरूप अदृष्ट के द्वारा शरीर आदि कार्योंके प्रति निमित्तकारण सकता है, क्योंकि अदृष्टको भी कार्यमात्र के प्रति निमित्तकारण माना गया है। अतः ' योनि ' सबसे जीवका भी ग्रहण हो सकता है। इससे यहाँ भूतयोनि परमेश्वर नहीं है।
* ' संदिग्धे तु वाक्यशेषात् ' ( जिस अर्थ में सन्देह हो उसका निर्णय वाक्यशेषसे करना चाहिए ) इस न्यायसे सिद्धान्त कहते हैं - भूत योनि परमेश्वर ही है प्रधानादि नहीं, क्योंकि ' यः सर्वज्ञः सर्ववित् ' इस वाक्यशेषसे सर्वज्ञत्वादि धर्मं वस्तुतः परमेश्वर में ही घटते हैं, जड़ प्रधान अथवा अविद्या उपाधिविशिष्ट परिच्छिन्न अल्पज्ञ जीवमें नहीं। तथा ' अक्षरात् संभवतीह विश्वम् ' इस मुण्डकवाक्यसे शौनकके प्रति अंगिराने जायमान प्रपञ्चके प्रति कारणरूप भूतयोनिको कहकर आगे भी उत्पद्यमान प्रपञ्चका कारणरूप भूतयोनि शब्द से ही ' यः सर्वज्ञः सर्ववित् ' इत्यादि श्रुतिवाक्यसे सर्वज्ञ तथा सर्ववितका वर्णन किया है। ' तथा अक्षरात् ' यहाँ जैसे अक्षररूप भूतयोनि में जगत्की कारणता प्रतिपादित है, वैसे ही ' यः सर्वज्ञः सर्ववित् ' इस मन्त्र में भी सर्वज्ञत्वादि विशिष्टमें जगत्को कारणता निर्दिष्ट है। इन दोनों वाक्योंमें समान निर्देश होनेसे भूतयोनिकी प्रत्यभिज्ञा होनेके कारण यह निश्चय होता है कि अक्षररूप भूतयोनिमें सर्वज्ञत्वादि धर्म निर्दिष्ट हैं, अतः सर्वज्ञ परमात्मा ही अक्षररूप भूतयोनि है।
8 तत्रापरा ऋग्वेदो यजुर्वेदः सामवेदोऽथर्ववेदः शिक्षा कल्पो व्याकरणं निरुक्तं छन्दो ज्योतिमिति। अथ परा यया तदक्षरमधिगम्यते ( मु ० १।११५ ) ( उनमें ॠग्वेद, यजुर्वेद, सामवेद, अथर्ववेद, शिक्षा, कल्प, व्याकरण, निरुक्त, छन्द और ज्योतिष यह अपरा है तथा जिससे उस अक्षर परमात्माका ज्ञान होता है वह परा है ) कर्म प्रतिपादक ऋग्वेदादिरूप अपरा विद्याका अभ्युदय ( स्वर्गादि ) फल अनित्य है, इसलिए उसकी निन्दाकर आचार्यने मोक्ष अभिलाषी योग्य शिष्यको ब्रह्मविषयक परा विद्याका उपदेश किया। ब्रह्मरूप नित्य मोक्ष फलको कहनेवाली विद्या पराविद्या और अनित्य स्वर्गादि फल प्रतिपादक विद्या अपराविद्या है। इस प्रकार फलभेदसे परा और अपरा विद्याका विभाग किया गया है।
* एक ऋग्वेदादि रूप अपरा विद्या, दूसरी प्रधानविषयक विद्या, और तीसरी अक्षर भूतयोनिसे पर परमात्मविषयक विद्या, इस प्रकार तुम ( पूर्वपक्षी ) को तीन विद्याएँ माननी पड़ेंगी, जब कि श्रुतिमें दो का ही निर्देश है। जैसे ' कस्मिन्नु भगवो ' इस श्रुतिमें एकके विज्ञानसे जो सर्वं विषयक विज्ञानका प्रश्न किया गया है वह तो सर्वात्मक ब्रह्मके ग्रहण करनेसे ही संगत हो सकता है अ प्रधान आदि ग्रहण करनेसे नहीं, क्योंकि प्रधानके ज्ञानसे उसके कार्यमात्रका ज्ञान भले हो किन्तु उसके अकार्यभूत भोक्ता जीवोंका ज्ञान नहीं होगा, तथा जीवके ज्ञान होनेपर भी उसके अकार्यरूप भोग्यवर्गका ज्ञान नहीं होगा, इस प्रकार प्रधान तथा जीवके ज्ञान होनेपर सर्वविषयक ज्ञान न होनेके कारण एकके ज्ञानसे सर्व विषयक ज्ञानकी प्रतिज्ञा बाधित हो जायगी। इससे भूतयोनि ब्रह्म ही है।
उद्गाता, प्रस्तोता, प्रतिहर्ता और सुब्रह्मण्य ये उद्गातृगण हैं। अध्वर्युं प्रतिप्रस्थाता, ष्ट और उन्नेता ये अध्वर्युगण हैं। होता, मैत्रावरुण, अच्छावाक और ग्रावस्तुत् ये होतृगण हैं। ब्रह्मा, ब्राह्मणच्छंसि, आग्निधर और पोता ये ब्रह्मगण हैं। ये १६ ऋतुमें यज्ञ करानेसे ऋत्विज कहलाते हैं | यज्ञ करनेवाला यजमान व उनकी पत्नी ये सब मिलकर १८ होते हैं। यज्ञके द्वारा निरूपितं होनेसे अथवा यज्ञका उनके द्वारा सम्पादन होने से इनको यज्ञरूप कहा गया है। ये यज्ञरूप कर्म कर और उसके अनित्य फलको पाकर प्रसन्न होते हैं। परन्तु श्रुति कर्म और कर्मफलकी निन्दाकर मोक्षकी साधनभूत पराविद्याका उपदेश करती है। इसलिए परब्रह्मविषयक विद्या पराविद्या है।
* ' कार्य अपने उपादान कारणसे भिन्न नहीं, किन्तु अभिन्न ही होता है ' केवल इतने अंशको दिखलानेके लिए यहाँ पृथ्वी आदिका दृष्टान्तरूपसे ग्रहण किया गया है। किञ्चिद् समान अंशको लेकर दृष्टान्त दिये जाते हैं। कार्यं जगत् अपने उपादानकारण भूतयोनि अक्षर ब्रह्मसे भिन्न नहीं किन्तु अभिन्न है। ऐसा मानने पर एकके ज्ञानसे सबका ज्ञान होता है, यह प्रतिज्ञा भी सिद्ध हो सकती है, अतः अदृश्यत्व आदि गुणवाला परमेश्वर ही है॥ २१
1.2.22 · प्रथम अध्याय द्वितीय पाद सूत्र २२
विशेषणभेदव्यपदेशाभ्यां च नेतरौ ॥ १.२.२२ ॥
पदच्छेद — विशेषणभेदव्यपदेशाभ्याम् , च , न , इतरौ
सूत्रार्थ — - ( विशेषणभेदव्यपदेशाभ्याम् ) विशेषण और भेदके व्यपदेश - कथनसे भूतयोनि परमात्मा है, ( च नेतरौ ) इतर जीव और प्रधान नहीं।
शाङ्करभाष्य
इतश्च परमेश्वर एव भूतयोनिः नेतरौ शारीरः प्रधानं वा। कस्मात् विशेषणभेदव्यपदेशाभ्याम्। विशिनष्टि हि प्रकृतं भूतयोनिं शारीराद्विलक्षणत्वेन दिव्यो ह्यमूर्तः पुरुषः सबाह्याभ्यन्तरो ह्यजः। अप्राणो ह्यमनाः शुभ्रः इति। न ह्येतद्दिव्यत्वादिविशेषणम् अविद्याप्रत्युपस्थापितनामरूपपरिच्छेदाभिमानिनः तद्धर्मान्स्वात्मनि कल्पयतः शारीरस्योपपद्यते। तस्मात्साक्षादौपनिषदः पुरुष इहोच्यते। तथा प्रधानादपि प्रकृतं भूतयोनिं भेदेन व्यपदिशति अक्षरात्परतः परः इति। अक्षरमव्याकृतं नामरूपबीजशक्तिरूपं भूतसूक्ष्ममीश्वराश्रयं तस्यैवोपाधिभूतम् सर्वस्माद्विकारात्परो योऽविकारः तस्मात्परतः परः इति भेदेन व्यपदिशन् परमात्मानमिह विवक्षितं दर्शयति। नात्र प्रधानं नाम किंचित्स्वतन्त्रं तत्त्वमभ्युपगम्य तस्माद्भेदव्यपदेश उच्यते। किं तर्हि यदि प्रधानमपि कल्प्यमानं श्रुत्यविरोधेनाव्याकृतादिशब्दवाच्यं भूतसूक्ष्मं परिकल्प्येत कल्प्यताम्। तस्माद्भेदव्यपदेशात् परमेश्वरो भूतयोनिरित्येतदिह प्रतिपाद्यते।। कुतश्च परमेश्वरो भूतयोनिः
भाष्यका हिन्दी अनुवाद — और इस हेतुसे भी परमेश्वर ही भूतयोनि है, अन्य दो जीव तथा प्रधान नहीं हैं, किससे? इससे कि विशेषण और भेदका व्यपदेश ( कथन ) है। ' दिव्यो ह्यमूर्तः ० ' ( वह अक्षर ब्रह्म निश्चय ही दिव्य, अमूर्त, पुरुष, बाहर - भीतर विद्यमान, अजन्मा, अप्राण, मनरहित, विशुद्ध एवं श्रेष्ठ अक्षरसे मी उत्कृष्ट है ) यह श्रुति प्रकृत भूतयोनिको जीवसे विलक्षणरूपसे विशेषित करती है।
निश्चय ये दिव्यत्वादि विशेषण अविद्यासे उपस्थापित नाम - रूप परिच्छिन्न में अभिमान करनेवाले और उनके जड़त्वादि धर्मोकी अपनेमें कल्पना करनेवाले जीवमें उपपन्न नहीं होते, इसलिए साक्षात् उपनिषद् प्रतिपाद्य पुरुष ही यहाँ कहा जाता है। इसीप्रकार ' अक्षरात्परतः परः ' यह श्रुति प्रधानसे भी प्रकृत भूतयोनिका भिन्नरूपसे व्यपदेश करती है।
जो अव्याकृत नामरूप ( जगत् ) के कारणभूत ईश्वरकी शक्तिरूप है, जिसमें भूतोंके संस्कार विद्यमान हैं, चिन्मात्र ईश्वर जिसका आश्रय है, उसीका उपाधिभूत सर्व विकारसे परे जो अविकार -अक्षर है, उस परसे पर ईश्वर है। इसप्रकार श्रुति भेदसे व्यपदेश होने के कारण परमात्माको हो यहाँ विवक्षितरूपसे दिखलाती है। यहाँ प्रधान नामवाला कोई स्वतन्त्र पदार्थ मानकर उससे पृथक् ईश्वरका व्यपदेश है, ऐसा नहीं कहा गया है। तब क्या कहा गया है?
यदि कल्प्यमान प्रधानकी श्रुतिके अविरोधसे अव्याकृत आदि शब्द वाच्यभूत सूक्ष्मरूपसे कल्पना की जाती है तो ऐसी कल्पना करो। इस भेदव्यपदेशसे भूतयोनि परमेश्वर ही है ऐसा यहाँ श्रुति और स्मृतिमें प्रतिपादन किया गया है।। २२
सत्यानन्दी दीपिका · स्वामी सत्यानन्द सरस्वती — * जीव पक्षका खण्डनकर अब प्रधान पक्षका खण्डन करते हैं - ' कार्यात्मना प्रधीयते इति प्रधानम् ' ( कार्यरूपसे जो परिणामको प्राप्त हो वह प्रधान अर्थात् अज्ञान है ) यदि इस प्रकारकी कल्पना की जाय तो सिद्धान्तमें कोई विरोध नहीं है, क्योंकि इस अज्ञानसे भिन्न प्रधानमें कोई प्रमाण नहीं है। ' अश्नोति व्याप्नोति स्वविकारजातं इति अक्षरम् ' ( अपने विकार समूहको जो व्याप्त करे उसका नाम अक्षर है ) इससे अक्षर शब्दका अर्थ अविनाशी नहीं है किन्तु इस व्युत्पत्तिसे अनादि अव्याकृतको यहाँ अक्षर कहा गया है। अक्षरशब्द वाच्य यह अव्याकृत माया ( अज्ञान ) परमात्माकी शक्ति ही जगत्का परिणामी उपादान है। यह माया शक्ति भी शक्तिमान् परमात्मामें आरोपित होनेसे मिथ्या है, इसलिए वस्तुतः सबका अधिष्ठान होकर परमात्मा ही भूतयोनि सिद्ध होता है || २२ ||
1.2.23 · प्रथम अध्याय द्वितीय पाद सूत्र २३
रूपोपन्यासाच् च ॥ १.२.२३ ॥
पदच्छेद — रूपोपन्यासात् , च
सूत्रार्थ — ' अग्निर्मूर्धा ' इत्यादि श्रुतिसे सर्वात्मकत्व के उपन्याससे भी भूतयोनि परमेश्वर ही है।
शाङ्करभाष्य
अपि च अक्षरात्परतः परः इत्यस्यानन्तरम् एतस्माज्जायते प्राणः इति प्राणप्रभृतीनां पृथिवीपर्यन्तानां तत्त्वानां सर्गमुक्त्वा तस्यैव भूतयोनेः सर्वविकारात्मकं रूपमुपन्यस्यमानं पश्यामः अग्निर्मूर्धा चक्षुषी चन्द्रसूर्यौ दिशः श्रोत्रे वाग्विवृताश्च वेदाः। वायुः प्राणो हृदयं विश्वमस्य पद्भ्यां पृथिवी ह्येष सर्वभूतान्तरात्मा इति। तच्च परमेश्वरस्यैवोचितम् सर्वविकारकारणत्वात् न शारीरस्य तनुमहिम्नः नापि प्रधानस्य अयं रूपोपन्यासः संभवति सर्वभूतान्तरात्मत्वासंभवात्।
तस्मात्परमेश्वर एव भूतयोनिः नेतराविति गम्यते। कथं पुनर्भूतयोनेरयं रूपोपन्यास इति गम्यते प्रकरणात् एषः इति च प्रकृतानुकर्षणात्। भूतयोनिं हि प्रकृत्य एतस्माज्जायते प्राणः एष सर्वभूतान्तरात्मा इति वचनं भूतयोनिविषयमेव भवति यथा उपाध्यायं प्रकृत्य एतस्मादधीष्व एष वेदवेदाङ्गपारगः इति वचनमुपाध्यायविषयं भवति तद्वत्। कथं पुनरदृश्यत्वादिगुणकस्य भूतयोनेर्विग्रहवद्रूपं संभवति सर्वात्मत्वविवक्षयेदमुच्यते न तु विग्रहवत्त्वविवक्षया इत्यदोषः अहमन्नमहमन्नमहमन्नम् अहमन्नादः इत्यादिवत्।
अन्ये पुनर्मन्यन्ते नायं भूतयोनेः रूपोपन्यासः जायमानत्वेनोपन्यासात्। एतस्माज्जायते प्राणो मनः सर्वेन्द्रियाणि च। खं वायुर्ज्योतिरापः पृथिवी विश्वस्य धारिणी इति हि पूर्वत्र प्राणादि पृथिव्यन्तं तत्त्वजातं जायमानत्वेन निरदिक्षत्। उत्तरत्रापि च तस्मादग्निः समिधो यस्य सूर्यः इन्येवमादि अतश्च सर्वा ओषधयो रसाश्च इत्येवमन्तं जामानत्वेनैव निर्देक्ष्यति। इहैव कथमकस्मादन्तराले भूतयोनेः रूपमुपन्यस्येत् सर्वात्मत्वमपि सृष्टिं परिसमाप्योपदेक्ष्यति पुरुष एवेदं विश्वं कर्म इत्यादिना।
श्रुतिस्मृत्योश्च त्रैलोक्यशरीरस्य प्रजापतेर्जन्मादि निर्दिश्यमानमुपलभामहे हिरण्यगर्भः समवर्तताग्रे भूतस्य जातः पतिरेक आसीत्। स दाधार पृथिवीं द्यामुतेमां कस्मै देवाय हविषा विधेम इति समवर्ततेति अजायतेत्यर्थः तथा स वै शरीरी प्रथमः स वै पुरुष उच्यते। आदिकर्ता स भूतानां ब्रह्माग्रे समवर्तत इति च। विकारपुरुषस्यापि सर्वभूतान्तरात्मत्वं संभवति प्राणात्मना सर्वभूतानामध्यात्ममवस्थानात्।
अस्मिन्पक्षे पुरुष एवेदं विश्वं कर्म इत्यादिसर्वरूपोपन्यासः परमेश्वरप्रतिपत्तिहेतुरिति व्याख्येयम्।।
भाष्यका हिन्दी अनुवाद — और परमेश्वर भूतयोनि कैसे है?
और ' अक्षरात्परतः परः ' इसके अनन्तर ' एतस्माज्जायते प्राणः ' ( इस- अक्षरपुरुषसे प्राण उत्पन्न होता है ) इसप्रकार प्राणसे लेकर पृथिवी पर्यन्त सब तत्त्वोंकी सृष्टि कहकर उसी भूतयोनिके सर्वविकारात्मक उपन्यस्यमान ( कथनका विषय ) रूपको ' अग्निर्मूर्धा ० ' ( अग्नि- द्युलोक जिसका सिर है, चन्द्रमा और सूर्य नेत्र हैं, दिशाएँ श्रोत्र हैं, प्रसिद्ध वेद वाणी है, वायु प्राण है, विश्व हृदय है और जिसके चरणोंसे पृथिवी प्रकट हुई है अर्थात् पाद पृथिवी है, वह देव सब भूतोंका अन्तरात्मा है ) इस प्रकार हम देखते हैं।
यह कथन परमेश्वरमें ही युक्त है, क्योंकि वह सब विकारोंका कारण है। अल्पमहिमावाले जीवात्मामें यह रूपोपन्यास संभव नहीं है। प्रधानमें भी यह रूपोपन्यास सम्भव नहीं है, क्योंकि इन दोनोंमें सर्वभूतान्तरात्मत्व सम्भव नहीं है। इससे ऐसा प्रतीत होता है कि परमेश्वर ही भूतयोनि है अन्य दो - शारीर और प्रधान भूतयोनि नहीं हैं। परन्तु यह कैसे ज्ञात हो कि यह भूतयोनिका रूपोपन्यास है? प्रकरणसे, क्योंकि ' एषः ' इसप्रकार प्रकृतका अनुकर्षण ग्रहण है।
भूतयोनिको प्रस्तुतकर ‘ एतस्माज्जायते प्राणः ' ' एष सर्वभूतान्तरात्मा ' यह श्रुति वचन भूतयोनि विषयक ही है। जैसे उपाध्यायको प्रस्तुत ( उद्देश्य ) कर कहा गया ' एतस्मादधीष्व ' ' एष वेदवेदाङ्गपारगः ' ( उसके पास अध्ययन करो, यह वेद और वेदाङ्गका पारंगत विद्वान् है ) यह वचन उपाध्याय विषयक होता है, वैसे ही। परन्तु अदृश्यत्व आदि गुणवाले भूतयोनिका मूर्तिमान रूप कैसे संभव है? सर्वात्मत्व की विवक्षासे यह कहा गया है विग्रहवत्त्व ( शरीरवाला ) की विवक्षासे नहीं, इसलिए दोष नहीं है।
' अहमन्नम ० ' ( मैं अन्न हूँ, मैं अन्न मक्षक हूँ ) इत्यादिके समान। पुनः दूसरे ऐसा मानते हैं— यह भूतयोनिका रूपोपन्यास नहीं है, क्योंकि इसका जायमानरूपसे उपन्यास है। ' एतस्माज्जायते प्राणः ' ( इस अक्षर पुरुषसे प्राण, मन, सम्पूर्ण इन्द्रियाँ, आकाश, वायु, तेज, जल और विश्वको धारण करनेवाली पृथिवी उत्पन्न होती है ) इसप्रकार पूर्वमन्त्र में प्राणसे लेकर पृथिवी पर्यन्त तत्त्व समूहका जायमानरूपसे श्रुतिने निर्देश किया है।
और आगे भी ' तस्मादग्निः ० ' ( सूर्य जिसकी समिधा है वह अग्नि- द्युलोक उस पुरुषसे उत्पन्न हुआ है ) यहाँसे लेकर ' अतश्च ० ' ( और इसीसे सम्पूर्ण ओषधियाँ और रस उत्पन्न हुए ) यहाँ तक जायमानरूपसे ही निर्देश करेगी। तो यहीं मध्यमें अकस्मात् विना कारण भूतयोनिका रूपोपन्यास कैसे किया? ' पुरुष एवेदं ० ' ( यह सारा प्रपच और कर्म पुरुष ही है ) इत्यादिसे श्रुति सृष्टिकी परिसमाप्तिकर सर्वात्मत्वका भी उपदेश करेगी।
हम श्रुति और स्मृति में त्रिभुवन शरीरवाले प्रजापतिके निर्दिश्यमान जन्मादिको ' हिरण्यगर्भः ० ' ( पहले हिरण्यगर्भं उत्पन्न हुआ, उत्पन्न होकर वह भूतसमूहका एकमात्र अधिष्ठाता हुआ। उसने द्युलोक और पृथिवीको धारण किया उस एक प्रजापतिदेवकी हविसे परिचर्या करें ) इस प्रकार उपलब्ध करते हैं। इस श्रुतिस्थ ' समवर्तत '
* ‘ को न आत्मा किं ब्रह्म ' इति, ' आत्मानमेवेमं वैश्वानरं संप्रत्यध्येषि तमेव नो ब्रूहि ' ( छा ० ५११११, ६ ) इति चोपक्रम्य सूर्यवाय्वाकाशवारिपृथिवीनां सुतेजस्त्वादिगुणयोगमेकैकोपदका उत्पन्न हुआ ऐसा अर्थ है। तथा ' स वै शरीरी ० ' ( निश्चय ही वह सृष्टिके आदिकालमें उत्पन्न
कारण प्रथम शरीरी एवं प्रथम पुरुष कहलाता है। भूतोंका आदि कर्ता वह ब्रह्मा पहले पहल उत्पन्न हुआ )। विकार पुरुष ( हिरण्यगर्भ ) ही सब भूतोंका अन्तरात्मा हो सकता है, क्योंकि वह प्राणरूपसे सब भूतोंके शरीरमें स्थित है। इस पक्ष में ' पुरुष एवेदं विश्वं कर्म ' ( पुरुष ही यह समस्त प्रपञ्च, कर्म, तप [ ज्ञान ] और इसका फलरूप है ) इत्यादि सर्वात्मकत्व का उपन्यास परमेश्वरकी प्रतिपत्ति के लिए है, ऐसी व्याख्या करनी चाहिए॥ २३
सत्यानन्दी दीपिका · स्वामी सत्यानन्द सरस्वती — * वृत्तिकारके मतानुसार यह प्रश्न और प्रतिवचन है अर्थात् वृत्तिकार मत के अनुसार पहले सूत्रकी व्याख्या है |
जैसें कोई ब्रह्मवित् सर्वात्मत्वकी विवक्षा से ' अहमन्नमहमन्नादः ' इसप्रकार साम गायन करता है, अपने में अन्नकी विवक्षासे नहीं, वैसे प्रकरणमें मी समझना चाहिए।
* सिद्धान्ती - वृत्तिकारका मत दिखाकर अब स्वाभिमतको ' अन्ये पुनर्मन्यन्ते ' आदिसे अभिव्यक्त करते हैं— ' एतस्माज्जायते प्राणः ' इत्यादि पूर्वमन्त्र तथा ' तस्मादग्निः ' इत्यादि उत्तर मन्त्र भी भूतयोनिसे सृष्टिका प्रतिपादन करते हैं। परन्तु मध्य में ' अग्निर्मूर्धा ' इत्यादि मन्त्र अकस्मात् भूतयोनिका रूपोपन्यास कैसे करेगा? अर्थात् यह मन्त्र भी पूर्वोत्तर मन्त्रोंके समान भूतयोनिसे ही सृष्टिको कहता है।
* पूर्वकल्पमें उत्कृष्ट उपासना और कर्मोंके समुच्चय अनुष्ठानसे इस कल्पमें सब प्राणियोंके व्यष्टि लिङ्गों में व्यापक, सब प्राणियोंके अन्तर्गत, एवं ज्ञानेन्द्रिय कर्मेन्द्रिय और प्राणात्मक समष्टिरूप लिङ्ग शरीर उत्पन्न होता है। लिङ्गशरीर सतरह तत्त्वोंका होता है -- जिसमें पांच ज्ञानेन्द्रिय, पाँच कर्मेन्द्रिय, पाँच प्राण, मन और बुद्धि होते हैं। व्यष्टि और समष्टि भेदसे लिङ्गशरीर दो प्रकारका है।
व्यष्टि लिङ्ग शरीरके अभिमानीको तैजस् और समष्टि लिङ्ग शरीराभिमानीको हिरण्यगर्भ सूत्रात्मा कहते हैं। सूत्रात्मा सम्पूर्ण व्यष्टि लिंगोंका अधिष्ठाता है, इसलिए हिरण्यगर्भ सर्वान्तर होनेसे सब भूतोंका ' अन्तरात्मा ' है।
यदि इस पक्षको स्वीकार किया जाय तो ' पुरुष एवेदं विश्वं कर्म ' इस मन्त्रसे प्रतिपाद्य परमेश्वरके रूप . . ( सर्वात्मत्व ) का उपन्यास केवल परमात्माकी प्रतिपत्ति के लिए है अर्थात् श्रुति, स्मृति प्रतिपाद्य फलसहित सब कर्म, तप और समस्त विश्व पुरुष ही है, इस सर्वात्मकत्वके उपन्याससे परमात्मा ही भूतयोनि है। अतः भूतयोनिरूप ज्ञेय ब्रह्ममें ही ' अग्निर्मूर्धा ' इत्यादि पूर्वोक्त वाक्योंका समन्वय है।
पूर्वपक्ष में प्रधानादिकी उपासना है, सिद्धान्तमें निर्विशेष ब्रह्मका ज्ञान, इस प्रकार दोनोंमें अन्तर है॥२३
वैश्वानराधिकरणम्
1.2.24 · प्रथम अध्याय द्वितीय पाद सूत्र २४
वैश्वानरः साधारणशब्दविशेषात् ॥ १.२.२४ ॥
पदच्छेद — वैश्वानरः , साधारणशब्दविशेषात्
सूत्रार्थ — ( वैश्वानरः ) ' यस्त्वेतमेवं ' इत्यादि श्रुतिमें प्रतीयमान वैश्वानर परमात्मा ही है, ( साधारण शब्दविशेषात् ) क्योंकि यद्यपि यह साधारण वैश्वानर शब्द जठराग्नि, भूताग्नि और सूर्यका प्रतिपादक है एवं आत्मशब्द जीव तथा परमात्माका प्रतिपादक है, तो भी ' मूधैव सुतेजाः ' यह विशेष परमात्मा में ही सम्भव है।
शाङ्करभाष्य
को न आत्मा किं ब्रह्म इति आत्मानमेवेमं वैश्वानरं संप्रत्यध्येषि तमेव नो ब्रूहि इति चोपक्रम्य द्युसूर्यवाय्वाकाशवारिपृथिवीनां सुतेजस्त्वादिगुणयोगमेकैकोपासननिन्दया च वैश्वानरं प्रत्येषां मूर्धादिभावमुपदिश्याम्नायते यस्त्वेतमेवं प्रादेशमात्रमभिविमानमात्मानं वैश्वानरमुपास्ते स सर्वेषु लोकेषु सर्वेषु भूतेषु सर्वेष्वात्मस्वन्नमत्ति तस्य ह वा एतस्यात्मनो वैश्वानरस्य मूर्धैव सुतेजाश्चक्षुर्विश्वरूपो वायुः प्राणः पृथग्वर्त्मात्मा संदेहो बहुलो वस्तिरेव रयिः पृथिव्येव पादावुर एव वेदिर्लोमानि बर्हिर्हृदयं गार्हपत्यो मनोऽन्वाहार्यपचन आस्यमाहवनीयः इत्यादि।
तत्र संशयः किं वैश्वानरशब्देन जाठरोऽग्निरुपदिश्यते उत भूताग्निः अथ तदभिमानिनी देवता अथवा शारीरः आहोस्वित्परमेश्वरः इति। किं पुनरत्र संशयकारणम् वैश्वानर इति जाठरभूताग्निदेवतानां साधारणशब्दप्रयोगात् आत्मेति च शारीरपरमेश्वरयोः। तत्र कस्योपादानं न्याय्यं कस्य वा हानमिति भवति संशयः। किं तावत्प्राप्तम् जाठरोऽग्निरिति कुतः तत्र हि विशेषेण क्वचित्प्रयोगो दृश्यते अयमग्निर्वैश्वानरो योऽयमन्तः पुरुषे येनेदमन्नं पच्यते यदिदमद्यते इत्यादौ।
अग्निमात्रं वा स्यात् तत्सामान्येनापि प्रयोगदर्शनात् विश्वस्मा अग्निं भुवनाय देवा वैश्वानरं केतुमह्नामकृण्वन् इत्यादौ अग्निशरीरा वा देवता स्यात् तस्यामपि प्रयोगदर्शनात् वैश्वानरस्य सुमतौ स्याम राजा हि कं भुवनानामभिश्रीः इत्येवमाद्यायाः श्रुतेर्देवतायामैश्वर्याद्युपेतायां संभवात्।
अथात्मशब्दसामानाधिकरण्यादुपक्रमे च को न आत्मा किं ब्रह्म इति केवलात्मशब्दप्रयोगादात्मशब्दवशेन वैश्वानरशब्दः परिणेय इत्युच्यते तथापि शारीर आत्मा स्यात् तस्य भोक्तृत्वेन वैश्वानरसंनिकर्षात् प्रादेशमात्रमिति च विशेषणस्य तस्मिन्नुपाधिपरिच्छिन्ने संभवात्। तस्मान्नेश्वरो वैश्वानर इत्येवं प्राप्तम्।। तत्रेदमुच्यते वैश्वानरः परमात्मा भवितुमर्हति।
कुतः साधारणशब्दविशेषात् साधारणशब्दयोर्विशेषः साधारणशब्दविशेषः यद्यप्येतावुभावप्यात्मवैश्वानरशब्दौ साधारणशब्दौ वैश्वानरशब्दस्तु त्रयाणां साधारणः आत्मशब्दश्च द्वयोः तथापि विशेषो दृश्यते येन परमेश्वरपरत्वं तयोरभ्युपगम्यते तस्य ह वा एतस्यात्मनो वैश्वानरस्य मूर्धैव सुतेजाः इत्यादिः। अत्र हि परमेश्वर एव द्युमूर्धत्वादिविशिष्टोऽवस्थान्तरगतः प्रत्यगात्मत्वेनोपन्यस्त आध्यानायेति गम्यते कारणत्वात्। कारणस्य हि सर्वाभिः कार्यगताभिरवस्थाभिरवस्थावत्त्वात् द्युलोकाद्यवयवत्वमुपपद्यते।
स सर्वेषु लोकेषु सर्वेषु भूतेषु सर्वेष्वात्मस्वन्नमत्ति इति च सर्वलोकाद्याश्रयं फलं श्रूयमाणं परमकारणपरिग्रहे संभवति एव्ास्य सर्वे पाप्मानः प्रदूयन्ते इति च तद्विदः सर्वपाप्मप्रदाहश्रवणम् को न आत्मा किं ब्रह्म इति चात्मब्रह्मशब्दाभ्यामुपक्रमः इत्येवमन्तानि ब्रह्मलिङ्गानि परमेश्वरमेव गमयन्ति। तस्मात्परमेश्वर एव वैश्वानरः।।
भाष्यका हिन्दी अनुवाद — ' को न आत्मा ० १ ' ( हमारा आत्मा कौन है और ब्रह्म क्या है ) ऐसा और ' आत्मानमेवेमं ० ' ( इस समय आप वैश्वानर आत्माको जानते हैं।
उसीका आप हमारे प्रति वर्णन कीजिए ) ऐसा उपक्रमकर द्यु, सूर्य, वायु, आकाश, जल और पृथिवीमें से सुतेजस्त्वादिगुण विशिष्ट एक - एक उपासनाकी निन्दा कर और वैश्वानरके प्रति इनके मूर्धादिभावका उपदेश कर श्रुति ' यस्त्वेतमेवं ० ' ( जो कोई ' यही मैं हूँ ' इसप्रकार अभिमानका विषय होनेवाले इस प्रादेशमात्र वैश्वानर आत्माकी उपासना करता है वह समस्त लोकोंमें समस्त प्राणियोंमें और समस्त आत्माओं में अन्न भक्षण करता है।
· उस इस वैश्वानर आत्माका मस्तक ही सुतेजा ( द्युलोक ) है, चक्षु विश्वरूप ( सूर्यं ) है, प्राण पृथग्वर्त्मा ( वायु ) है, देहका मध्यभाग बहुल ( आकाश ) है, बस्ति - मूत्रस्थान ही रयि ( जल ) है, पृथिवी दोनों चरण है, वक्षस्थल वेदी है, लोम दर्भ है, हृदय गार्हपत्याग्नि है, मन अन्वाहार्यपचन है और मुख आहवनीय है ) इत्यादि कहती है। यहाँ संशय होता है कि क्या वैश्वानरशब्दसे जठराग्निका उपदेश किया जाता है अथवा भूताग्निका अथवा तदभिमानी देवताका अथवा जीवका अथवा परमेश्वरका?
परन्तु यहाँ संशय होनेका कारण क्या है? [ संशय होनेका कारण विषयवाक्यमें वैश्वानर और आत्मशब्द हैं ] जठराग्नि, भूताग्नि और देवतामें समानरूपसे वैश्वानर शब्दका प्रयोग है एवं जीव औरं परमेश्वरमें साधारणरूपसे आत्मशब्दका प्रयोग है। उनमेंसे किसका ग्रहण करना उचित है और किसका त्याग, ऐसा संशय होता है। तब क्या प्राप्त होता है? पूर्वपक्षी - उन तीनों में से जठराग्निका निश्चय होता है।
क्योंकि उसमें ही कहीं - कहीं ' अयमग्निर्वैश्वानरो ० ( यह अग्नि वैश्वानर है, जो यह पुरुषके भीतर है . जिससे कि यह अन्न जो भक्षण किया जाता है वह पकाया जाता है ) इत्यादि श्रुतिमें विशेषरूपसे वैश्वानर शब्दका प्रयोग देखने में आता है, अथवा केवल भूताग्नि हो, क्योंकि उनमें भी ' विश्वस्मा अग्नि ' ( सब भुवनोंके लिए देवताओंने वैश्वानर अग्नि - सूर्यको दिनका चिह्न बनाया, क्योंकि सूर्योदय होनेपर ही दिन व्यवहार होता है ) इत्यादि श्रुतिमें वैश्वानर शब्दका सामान्यरूपसे प्रयोग देखने में आता है।
अथवा अग्नि शरीरवाला देवता हो सकता है, क्योंकि उसमें भी वैश्वानर शब्दका प्रयोग देखनेमें आता है, ' वैश्वानरस्य सुमितौ ० ( हम वैश्वानरकी सुमितमें रहें, क्योंकि वह ' वैश्वानरस्य सुमतौ स्याम राजा हि कं भुवनानामभिश्रीः ' ( ऋ ० सं ० १ ९ ८१ ) इत्येवमाद्यायाः श्रुतेदेवतायामैश्वर्याद्युपेतायां संभवात्। अथात्मशब्द सामानाधिकर ण्यादुपक्रमे च ' को न सुख देनेवाला भुवनोंका राजा है और श्री उसके अभिमुख है ) इत्यादि श्रुतिसे ऐश्वर्य आदि युक्त देवता के लिए वैश्वानर शब्दका प्रयोग सम्भव है।
यदि [ आत्मानं वैश्वानरमुपास्ते ] आत्मशब्दके सामानाधिकरण्यके और ' को न आत्मा किं ब्रह्म ' इस प्रकार उपक्रममें केवल आत्मशब्दका प्रयोग होनेके कारण और आत्मशब्द बलसे वैश्वानर शब्द अग्नि आदिको छोड़कर आत्माके लिए है ऐसा कहो तो भी जीवात्मा आत्मा हो सकता है, क्योंकि भोक्ता होनेके कारण वह वैश्वानरके समीप है।
और दूसरी बात यह है कि ' प्रादेशमात्रम् ' इस विशेषणका उस उपाधि परिच्छिन्न जीवमें संभव है, इसलिए वैश्वानर परमेश्वर नहीं है, सिद्धान्ती - ऐसा पूर्वपक्ष प्राप्त होनेपर यह कहते हैं - वैश्वानर परमात्मा ही हो सकता है। किससे? इससे कि साधारण शब्दोंका विशेष है। [ अग्नि आदि अर्थोंमें समान प्रयोग दिखाई देने पर परमात्माके अर्थ में ] साधारण- समान शब्दोंका विशेष साधारणशब्दविशेष कहलाता है। यद्यपि ' आत्मा ' और ' वैश्वानर ' ये दोनों शब्द साधारण शब्द हैं।
वैश्वानरशब्द तो जठराग्नि, भूताग्नि और देवता इन तीनोंमें समान है और आत्मशब्द जीवात्मा, परमात्मा इन दो अर्थों में समान है, तो भी ' तस्य ह वा ० ' ( उस आत्मा रूपी वैश्वानरका मूर्धा अतितेजस्वी है ) इत्यादि विशेष देखने में आता है, जिससे कि आत्मशब्द और वैश्वानरशब्द परमेश्वर परक स्वीकार किये जाते हैं।
सबका कारण होनेसे द्युमूर्धत्वादि गुण विशिष्ट ( अधिदैव त्रिभुवनरूप ) विराट् अवस्थाको प्राप्त हुआ परमेश्वर ही घ्यान ( उपासना ) के लिए प्रत्यगात्मरूपसे यहाँ उपन्यस्त है ऐसा अवगत होता है, क्योंकि वह कारण है। कारण ही कार्यगत सब अवस्थाओंसे अवस्थावाला होता है, इसलिए परमेश्वरके द्युलोकादि अवयव हो सकते हैं।
' स सर्वेषु ' ( जो कोई इस प्रादेशमात्र वैश्वानर आत्माकी उपासना करता है वह समस्त लोकोंमें, सब भूतोंमें और समस्त आत्माओंमें अन्न भक्षण करता है अर्थात् इनके आश्रित सब फलोंको प्राप्त करता है ) इस प्रकार सब लोक आदि आश्रय श्रूयमाण फल परम कारण परमेश्वरके परिग्रहसे ही सम्भव है। ' एवं हास्य सर्वे ० ' ( उसी प्रकार जो इस इति च तद्विदः सर्वपाप्मप्रदाहश्रवणम्। ' को न आत्मा किं ब्रह्म ' इति चात्मब्रह्मशब्दाभ्यासोऽचिन्त्यात्मा सर्वभूतप्रणेता॥ ' इत्येवंजातीयका च स्मृतिरिहोदाहर्तव्या॥ २५॥
प्रकार जाननेवाला होकर अग्निहोत्र करता है उसके सब पाप भस्म हो जाते हैं ) इस प्रकार उस वैश्वानर ज्ञाताके समस्त पाप नाशका श्रवण ( श्रुति ) और ' को न आत्मा किं ब्रह्म ' इस प्रकार आत्मा और ब्रह्म शब्दोंसे उपक्रम ये सब लिङ्ग परमेश्वरका ही ज्ञान कराते हैं। इसलिए परमेश्वर ही वैश्वानर है॥२४
सत्यानन्दी दीपिका · स्वामी सत्यानन्द सरस्वती — * ' प्राचीनशाल औपमन्यवः ० ' ( छा ० ५।११ ) ( उपमन्युका पुत्र प्राचीनशाल, पुलुषका पुत्र सत्ययज्ञ, मल्लविके पुत्रका पुत्र इन्द्रद्युम्न, शर्कराक्षका पुत्र जन और अश्वतराश्व का पुत्र बुडिल एकत्रित होकर परस्पर विचार करने लगे कि ' को न आत्मा किं ब्रह्म ' • जब स्वयं निश्चय न कर सके, तो निश्चय करनेके लिए अब अरुणपुत्र उद्दालकके पास आये, किन्तु वह स्वयं भी ठीक - ठीक नहीं जानते थे, अतः उद्दालकके साथ औपमन्यव आदि पाँचों मुनि राजा अश्वपतिके पास गये और उससे वैश्वानर आत्माकी जिज्ञासा व्यक्त की।
तब दूसरे दिन प्रातःकाल सबको सन्मुख बैठाकर अश्वपतिने उनमेंसे प्रत्येकसे अलग - अलग यह प्रश्न किया, तुम किस आत्माकी उपासना करते हो? उपन्युकुमार — मैं द्युलोककी उपासना करता हूँ। राजा - यदि मेरे पास नहीं आते तो इस अन्यथाग्रहणके दोष से तुम्हारा मस्तक गिर जाता। सत्ययज्ञ --- मैं आदित्यको वैश्वानर समझकर उपासना करता हूँ। अश्वपति – यदि तुम मेरे पास न आते तो इस अन्यथाग्रहण दोषसे अन्धे हो जाते।
इसी प्रकार अन्य मुनियोंसे भी पूछा गया और यह देखकर कि उनमेंसे प्रत्येक ही वैश्वानर आत्माके किसी न किसी अङ्गकी ही उपासना करता है, उसने उनकी व्यस्तोपासनाके परिणाममें उनके उस अङ्गके भंग होनेका भयं दिखलाते हुए अन्तमें अठारहवें खण्डमें वैश्वानरके स्वरूपका उपदेश किया है।
* जैसे पूर्व अधिकरणमें वाक्यके आरम्भमें ज्ञायमान अदृश्यत्व आदि साधारण ( ब्रह्म और प्रधानमें रहनेवाले ) धर्मं ' यः सर्वज्ञः सर्ववित् ' इस वाक्यशेषमें स्थित सर्वज्ञत्व आदि लिङ्गोंसे ब्रह्मपरक कहे गये हैं, वैसे यहां भी उपक्रममें स्थित साधारण वैश्वानर शब्द ' उर एव वेदि ' ( छा ० ५।१८।२ ) वाक्यशेष में स्थित होमाधारत्व लिङ्गसे जठराग्नि परक है, इस प्रकार दृष्टान्तसंगतिसे ' किं तावत् ' इत्यादिसे पूर्वपक्ष करते हैं।
* ‘ यस्त्वेतमेवं ० ’ ( जो भी ' यही मैं हूँ ' इस प्रकार अभिमानका विषय होनेवाले इस प्रादेश मात्र वैश्वानरकी उपासना करता है उसे सब भोग प्राप्त होते हैं ) इस विषयवाक्य में पूर्वश्रुत ' त्रिभुवनरूप शरीरवाला ' यह विशेष लिङ्ग है। इससे ' आत्मा ' और ' वैश्वानर ' ये दोनों शब्द परमेश्वरके लिए हैं जठराग्नि आदिके लिए नहीं, क्योंकि त्रिभुवनरूप शरीर तो जठराग्नि, भूताग्नि अथवा देवताका नहीं हो सकता, कारण कि ये तीनों त्रिभुवनरूप शरीरके तो छोटे - छोटे अङ्गभूत हैं। अङ्ग कमी पूर्णं अङ्गी नहीं हो सकता, जैसे एक नेत्र या मस्तक शरीर नहीं हो सकता। इसलिए त्रिभुवनरूप शरीर परमात्मा का ही हो सकता है, क्योंकि वह सबका कारण है, अतः ' आत्मा ' और ' वैश्वानर ' शब्द परमात्मा परक ही हैं॥ २४
1.2.25 · प्रथम अध्याय द्वितीय पाद सूत्र २५
स्मर्यमाणम् अनुमानं स्याद् इति ॥ १.२.२५ ॥
पदच्छेद — स्मर्यमाणम् , अनुमानम् , स्यात् इति
सूत्रार्थ — - ( स्मर्यमाणम् ) ' यस्याग्निरास्यं ' इत्यादि स्मृति प्रतिपादित त्रैलोक्यात्मकरूप अपनी अपनी मूलभूत श्रुतिका अनुमान कराता हुआ परमात्माका ( अनुमानम् ) ज्ञापक ( स्यात् ) है, ( इति ) अतः वैश्वानर परमात्मा ही है।
शाङ्करभाष्य
इतश्च परमेश्वर एव वैश्वानरः यस्मात्परमेश्वरस्यैव अग्निरास्यं द्यौर्मूर्धा इतीदृशं त्रैलोक्यात्मकं रूपं स्मर्यते यस्याग्निरास्यं द्यौर्मूर्धा खं नाभिश्चरणौ क्षितिः। सूर्यश्चक्षुर्दिशः श्रोत्रं तस्मै लोकात्मने नमः इति। तत्स्मर्यमाणं रूपं मूलभूतां श्रुतिमनुमापयदस्य वैश्वानरशब्दस्य परमेश्वरपरत्वे अनुमानं लिङ्गं गमकं स्यादित्यर्थः। इतिशब्दो हेत्वर्थे यस्मादिदं गमकम् तस्मादपि वैश्वानरः परमात्मैवेत्यर्थः। यद्यपि स्तुतिरियम् तस्मै लोकात्मने नमः इति तथापि स्तुतित्वमपि नासति मूलभूते वेदवाक्ये सम्यक् ईदृशेन रूपेण संभवति। द्यां मूर्धानं यस्य विप्रा वदन्ति खं वै नाभिं चन्द्रसूर्यौ च नेत्रे। दिशः श्रोत्रे विद्धि पादौ क्षितिं च सोऽचिन्त्यात्मा सर्वभूतप्रणेता इत्येवंजातीयका च स्मृतिरिहोदाहर्तव्या।।
भाष्यका हिन्दी अनुवाद — और इससे भी परमेश्वर ही वैश्वानर है, क्योंकि ' उसका अग्निमुख है द्युलोक मूर्धा है ' इस प्रकार यह स्मृति भी परमेश्वरके ही त्रैलोक्यात्मक रूपका प्रतिपादन करती है। ' यस्याग्निरास्यं ० ' ( जिसका अग्नि मुख है, द्युलोक मस्तक, आकाश नाभि, पृथ्वी चरण, सूर्य नेत्र और दिशाएँ श्रोत्र हैं, उस त्रैलोक्यात्माको नमस्कार है ) इस प्रकार यह स्मर्यमाण रूप भी अपनी मूलभूत श्रुतिका अनुमान कराता हुआ उस वैश्वानरशब्दके परमेश्वरपरक होने में अनुमान - लिङ्ग - ज्ञापक है ऐसा अर्थ है और सूत्रमें ' इति ' शब्द हेतु अर्थक है, जिससे वैश्वानर शब्द त्रैलोक्यात्मक रूप परमेश्वरका ज्ञापक है, इससे भी वैश्वानर परमेश्वर ही है, यह अर्थ है 1
। यद्यपि ' तस्मै लोकात्मने नमः ' यह स्तुति है, तथापि मूलभूत वेदवाक्यके अभावमें इस प्रकार सम्यगुरूपसे स्तुति भी नहीं हो सकती। ' द्यां मूर्धानं ० ' ( विद्वान् लोग द्युलोक जिसका मस्तक, आकाश नाभि, चन्द्र सूर्य नेत्र, दिशाएँ श्रोत्र, पृथ्वी पाद - कहते हैं, वह अचिन्त्यात्मा सम्पूर्ण भूतों का प्रणेता है ऐसा जानो ) इस प्रकारकी स्मृति भी यहाँ उदाहरण रूपसे देनी चाहिए॥ २५
सत्यानन्दी दीपिका · स्वामी सत्यानन्द सरस्वती — * ' अग्निर्मूर्धा चक्षुषि चन्द्रसूर्यौ दिशः श्रोत्रे वाग्विवृताश्च वेदाः।
वायुः प्राणो हृदयः विश्वमस्य पद्भयां पृथिवी ह्येष सर्वभूतान्तरात्मा || ( मु ० २।१।४ )
( अग्नि- द्युलोक जिसका मस्तक है, चन्द्रमा और सूर्य नेत्र हैं, दिशाएँ श्रोत्र हैं, प्रसिद्ध वेद वाणी है, वायु प्राण है, सम्पूर्ण विश्व हृदय है और जिसके चरणोंसे पृथ्वी प्रकट हुई है अथवा पृथ्वी पाद है वह देव सम्पूर्ण भूतोंका अन्तरात्मा है ) यह मुण्डक श्रुति भी ' अन्यार्थदर्शन ' न्यायसे वैश्वानरके स्वरूपके वर्णनमें उपयुक्त समझनी चाहिए। ' अहं वैश्वानरो भूत्वा प्राणिनां देहमाश्रितः। प्राणापानसमायुक्तः पचाम्यन्नं चतुर्विधम्॥ ( गी ० १५/१४ )
( प्राणियोंके देहका आश्रयणकर अर्थात् देहमें स्थिर होकर तथा प्राण तथा अपानको सम्मिलित करता हुआ मैं ही वैश्वानर अग्नि होकर चार प्रकारके अन्नको पंचाता हूँ ) इस प्रकार यह गीता वचन भी परमेश्वरमें ही वैश्वानर शब्दका प्रयोग करता है। इसलिए परमेश्वर ही वैश्वानर शब्दसे ग्राह्य है।। २५
1.2.26 · प्रथम अध्याय द्वितीय पाद सूत्र २६
शब्दादिभ्योऽन्तःप्रतिष्ठानाच् च नेति चेन् न तथा दृष्ट्युपदेशाद् असम्भवात् पुरुषमपि चैनम् अधीयते ॥ १.२.२६ ॥
पदच्छेद — शब्दादिभ्यः , अन्तः प्रतिष्ठानात् च , न , इति , चेत् , न , तथा , दृष्टयुपदेशात् , असंभवात् , पुरुषम् , अपि च , एनम् , अधीयते
सूत्रार्थ — ( शब्दादिभ्यः ) ' स एषोऽग्निर्वैश्वानरः ' ' हृदयं गार्हपत्य : ' इस प्रकार वैश्वानर आदि शब्दसे जठराग्नि आदि तीन अग्नियोंकी कल्पना की गई है। वह प्राण आहुतिका आधार कहा गया है। ( च ) और ( अन्तःप्रतिष्ठानात् ) ' पुरुषेऽन्तः प्रतिष्ठितं वेद ' इस प्रकार श्रुतिसे वैश्वानरकी अन्तर स्थिति कही गई है, अतः ( न ) वैश्वानरशब्दसे परमात्माका ग्रहण युक्त नहीं है, ( इति चेन्न ) ऐसा यदि कहो तो यह कथन युक्त नहीं है, ( दृष्टयुपदेशात् ) क्योंकि जठराग्निमें ब्रह्मदृष्टिका उपदेश है, तथा ( असम्भवात् ) ' उसका द्युलोक मस्तक सूर्य नेत्र है ' यह भी उसमें सम्भव नहीं है, इसके अतिरिक्त वाजसनेयी ( एनम् ) वैश्वानरको ( पुरुषमपि ) पुरुषरूपसे भी ( अधीयते ) वर्णन करते हैं। इसलिए यहाँ वैश्वानरशब्दसे परमेश्वरका ही ग्रहण है।
शाङ्करभाष्य
अत्राह न परमेश्वरो वैश्वानरो भवितुमर्हति। कुतः शब्दादिभ्योऽन्तःप्रतिष्ठानाच्च। शब्दस्तावत् वैश्वानरशब्दो न परमेश्वरे संभवति अर्थान्तरे रूढत्वात् तथाग्निशब्दः स एषोऽग्निर्वैश्वानरः इति। आदिशब्दात् हृदयं गार्हपत्यः इत्याद्यग्नित्रेताप्रकल्पनम् तद्यद्भक्तं प्रथममागच्छेत्तद्धोमीयम् इत्यादिना च प्राणाहुत्यधिकरणतासंकीर्तनम्। एतेभ्यो हेतुभ्यो जाठरो वैश्वानरः प्रत्येतव्यः। तथान्तःप्रतिष्ठानमपि श्रूयते पुरुषेऽन्तः प्रतिष्ठितं वेद इति। तच्च जाठरे संभवति।
यदप्युक्तम् मूर्धैव सुतेजाः इत्यादेर्विशेषात्कारणात्परमात्मा वैश्वानर इति अत्र ब्रूमः कुतो न्वेष निर्णयः यदुभयथापि विशेषप्रतिभाने सति परमेश्वरविषय एव विशेष आश्रयणीयो न जाठरविषय इति। अथवा भूताग्नेरन्तर्बहिश्चावतिष्ठमानस्यैष निर्देशो भविष्यति। तस्यापि हि द्युलोकादिसंबन्धो मन्त्रवर्णे अवगम्यते यो भानुना पृथिवीं द्यामुतेमामाततान रोदसी अन्तरिक्षम् इत्यादौ। अथवा तच्छरीराया देवताया ऐश्वर्ययोगात् द्युलोकाद्यवयवत्वं भविष्यति। तस्मान्न परमेश्वरो वैश्वानर इति।।
अत्रोच्यते न तथादृष्ट्युपदेशादिति। न शब्दादिभ्यः कारणेभ्यः परमेश्वरस्य प्रत्याख्यानं युक्तम्। कुतः तथा जाठरापरित्यागेन दृष्ट्युपदेशात्। परमेश्वरदृष्टिर्हि जाठरे वैश्वानरे इहोपदिश्यते मनो ब्रह्मेत्युपासीत इत्यादिवत्। अथवा जाठरवैश्वानरोपाधिः परमेश्वर इह द्रष्टव्यत्वेनोपदिश्यते मनोमयः प्राणशरीरो भारूपः इत्यादिवत्। यदि चेह परमेश्वरो न विवक्ष्येत केवल एव जाठरोऽग्निर्विवक्ष्येत ततः मूर्धैव सुतेजाः इत्यादेर्विशेषस्यासंभव एव स्यात्।
यथा तु देवताभूताग्निव्यपाश्रयेणाप्ययं विशेष उपपादयितुं न शक्यते तथोत्तरसूत्रे वक्ष्यामः। यदि च केवल एव जाठरो विवक्ष्येत पुरुषेऽन्तःप्रतिष्ठितत्वं केवलं तस्य स्यात् न तु पुरुषत्वम् पुरुषमपि चैनमधीयते वाजसनेयिनः स एषोऽग्निर्वैश्वानरो यत्पुरुषः स यो हैतमेवमग्निं वैश्वानरं पुरुषं पुरुषेऽन्तः प्रतिष्ठितं वेद इति। परमेश्वरस्य तु सर्वात्मत्वात्पुरुषत्वं पुरुषेऽन्तःप्रतिष्ठितत्वं चोभयमुपपद्यते।
ये तु पुरुषविधमपि चैनमधीयते इति सूत्रावयवं पठन्ति तेषामेषोऽर्थः केवलजाठरपरिग्रहे पुरुषेऽन्तःप्रतिष्ठितत्वं केवलं स्यात् न तु पुरुषविधत्वम् पुरुषविधमपि चैनमधीयते वाजसनेयिनः पुरुषविधं पुरुषेऽन्तः प्रतिष्ठितं वेद इति। पुरुषविधत्वं च प्रकरणात् यदधिदैवतं द्युमूर्धत्वादि पृथिवीप्रतिष्ठितत्वान्तम् यच्चाध्यात्मं प्रसिद्धं मूर्धत्वादि चुबुकप्रतिष्ठितत्वान्तम् तत्परिगृह्यते।।
भाष्यका हिन्दी अनुवाद — पूर्वपक्षी कहता है कि वैश्वानर परमेश्वर नहीं हो सकता, किससे? इससे कि शब्दादि और अन्तः प्रतिष्ठान है। प्रथम तो शब्द - वैश्वानर शब्दका परमेश्वर में प्रयोग ही संभव नहीं है, कारण कि वह अन्य अर्थोंमें रूढ है। तथा स एषोऽग्निर्वैश्वानरः ' ( वह यह अग्नि वैश्वानर है ) इस श्रुतिमें अग्नि शब्दके साथ वैश्वानर शब्दका प्रयोग होनेसे अग्निशब्दका प्रयोग परमेश्वरमें सम्भव नहीं है।
[ सूत्र भागस्थ ' शब्दादिभ्योः ' इसमें ] आदि शब्दसे ' हृदयं गार्हपत्यः ' ( हृदय गार्हपत्य है ) इत्यादि तीन अग्नियोंकी कल्पना की गई है। और ' तद्यद्भक्तं ' ( भोजनकालमें जो अन्न पहले प्राप्त हो उसका हवन करना चाहिए ) इत्यादिसे प्राणाहुतिकी ( वैश्वानरमें ) अधिकरणता कही गई है। इन हेतुओं से वैश्वानरशब्दसे जठराग्नि समझनी चाहिए। उसी प्रकार ' पुरुषेऽन्तः प्रतिष्ठितं वेद ' ( पुरुष - देहके मीतर स्थितको वह जानता है ) यह भीतर स्थितिकी श्रुति भी है। वह जठराग्निमें संभव है।
' मूधैव इत्यादेर्विशेषात्कारणात्परमात्मा वैश्वानर इति, अत्र ब्रूमः - कुतो ह्येष निर्णयः? यदुभयथापि विशेषप्रतिभाने सति परमेश्वरविषय एव विशेष आश्रयणीयोन जाठरविषय इति। सुतेजा '?
( जिसकी मूर्धा अति तेजस्वी है ) इत्यादि विशेषरूप कारणसे वैश्वानर परमात्मा है ऐसा जो कहा गया है, इसपर हम ( पूर्वपक्षी ) कहते हैं - परमात्माका विशेष ( मूधर्त्वादि ) तथा जठराग्निका विशेष ( होमाधारत्वादि ) इन दोनों प्रकारके विषयोंका यहाँ प्रतिभान होने से परमेश्वर विषयक विशेषका ही ग्रहण करना चाहिए और जठराग्नि विषयक विशेषका ग्रहण नहीं करना चाहिए, ऐसा निर्णय कैसे किया?
अथवा भीतर बाहर रहे हुए भूताग्निका भी यह निर्देश हो सकता है, क्योंकि उसका भी द्युलोक आदिके साथ सम्बन्ध ' यो मानुना पृथिवीं ० ' ( जिसने - भूताग्निने इस पृथ्वी, द्युलोक और अन्तरिक्षको व्याप्त किया है ) इत्यादि मन्त्रसे अवगत होता है। अथवा भूताग्नि जिसका शरीर है उस देवताके ऐश्वर्यं योगसे द्युलोकादि अवयव हो सकते हैं। इसलिए वैश्वानर परमेश्वर नहीं | सिद्धान्ती -- इसपर कहते हैं - यह उक्त कथन ठीक नहीं है, क्योंकि उस प्रकारकी दृष्टिका उपदेश है।
श्रुति स्थित वैश्वानर शब्द आदि कारणोंसे परमेश्वरका निराकरण करना ठीक नहीं है, क्योंकि उस प्रकारकी अर्थात् जठराग्निका त्याग न करनेवाली दृष्टिका उपदेश है। ' मनो ब्रह्मेत्युपासीत ' ( मन ब्रह्म है, ऐसी उपासना करे ) इत्यादिके समान यहाँ परमेश्वरकी दृष्टिका जाठर वैश्वानरमें उपदेश किया गया है। अथवा ' मनोमयः प्राणशरीरो मारूप : ' ( वह मनोमय प्राणशरीर भारूप है ) इत्यादिके समान जाठर वैश्वानर उपाधिवाला परमेश्वर यहाँ द्रष्टव्यरूपसे उपदिष्ट हैं।
यदि यहाँ परमेश्वर विवक्षित न हो केवल जठराग्नि ही विवक्षित हो तो ' मूधैव सुतेजा ' इत्यादि विशेषोंका असम्भव ही हो जायगा। किञ्च देवता और भूताग्निका आश्रयण ग्रहण करनेसे भी [ ' द्युमूधर्त्वादि ' ] इस विशेषका उपपादन जिस तरहसे नहीं हो सकता, वह सब अगले सूत्र में कहेंगे। और यदि केवल जठराग्नि ही विवक्षित हो, तो उसमें पुरुष ( शरीर ) के भीतर स्थिति मात्र संभव हो सकेगी पुरुषत्व नहीं।
और ' स एषोऽग्नि ० ' ( जो पुरुष है वह यह वैश्वानर अग्नि है जो इस वैश्वानर अग्निको इस प्रकार पुरुष सदृश और पुरुषके भीतर रहनेवाला जानता है वह सर्वत्र भोग करता है ) इस प्रकार वाजसनेयी शाखावाले वैश्वानरका पुरुषरूपसे भी अध्ययन करते हैं। सर्वात्मक होनेसे परमेश्वरमें पुरुषत्व और पुरुष के अन्दर प्रतिष्ठितत्व ( स्थिति ) ये दोनों उपपन्न होते हैं।
और जो लोग ' पुरुष विधमपि ' इस प्रकार सूत्रके अन्तिम भागका पाठ स्वीकार करते हैं उनके मत में यह अर्थ है - केवल जठराग्निका ग्रहण करें तो उसमें पुरुषके अन्दर प्रतिष्ठितत्व मात्र सम्भव होगा पुरुष सदृशत्व नहीं। किन्तु ' पुरुषविधं ० ' ( जो इसे पुरुष सदृश और पुरुष के अन्तर प्रतिष्ठित जानता है ) इस प्रकार वाजसनेयी शाखावाले इसका पुरुष सदृशरूपसे भी अध्ययन करते हैं।
द्युमूर्धत्वादिसे लेकर पृथ्वी प्रतिष्ठितत्व पर्यन्त यह अधिदेव और द्युमूर्धत्वादिसे लेकर चुबुक प्रतिष्ठितत्व पर्यन्त जो प्रसिद्ध अध्यात्म पुरुषसदृशत्व है वह प्रकरणसे ग्रहण किया जाता है॥ २६
सत्यानन्दी दीपिका · स्वामी सत्यानन्द सरस्वती — * यद्यपि द्यु मूर्धत्वादि विशेष ईश्वर परक हैं और होमाधारत्वादि विशेष जठराग्नि विषयक है, इस प्रकार दोनों पक्षोंका समानरूपसे भान होता है, तो भी परमेश्वर विषयक विशेषका ही ग्रहण किया गया है, क्योंकि वह पक्ष बलवान् है। इस अरुचिसे ' अथवा ' से दूसरा पक्ष स्थापन करते हैं। जठराग्निमें द्युलोक मस्तकका सम्भव न होनेके कारण भूताग्नि ( द्वितीय विकल्प ) का ग्रहण किया गया है। परन्तु वह जड़ है, उसकी उपासना कैसे हो, अतः इस पक्षको भी छोड़कर उसके अभिमानी देवताका ग्रहण किया गया है, क्योंकि ऐश्वर्यंके योगसे द्युलोकादि अवयब हो सकते हैं। और चेतन होनेसे वह उपासनाजन्य फलदाता भी है, अतः देवता वैश्वानर है, परमेश्वर नहीं।
* परमेश्वर दृष्टिसे उपास्य जठराग्निरूप प्रतीकके वाचक अग्नि और वैश्वानर शब्दोंसे लक्षणा द्वारा मूर्धत्वादि विशिष्ट ईश्वर ही लक्ष्य है। और जठराग्नि आदि उपाधिरूप पक्ष में प्रधानरूपसे ईश्वर उपास्य है। इन दोनोंमें से प्रतीकपक्ष में ईश्वर गौणरूपसे उपास्य है और उपाधिपक्ष में मुख्यरूपसे, इतना दोनों पक्षोंमें अन्तर है। इस प्रकार यहाँ वैश्वानर शब्दसे परमेश्वर ही ग्राह्य है।
* पहले ईश्वरका प्रतीकरूपसे और जठराग्निका उपाधिरूपसे ग्रहण किया गया है। परन्तु अब उसका दोनों रूपसे स्वीकार न कर केवल जठराग्निको यदि वैश्वानररूपसे स्वीकार करें तो उसमें पुरुषत्व सम्भव नहीं है, क्योंकि वह जड़ है। अब जठराग्निमें उक्त पुरुष सदृशत्वका भी ' पुरुषत्वमपि ’ आदि निषेध करते हैं। यद्यपि जठराग्निमें देहव्यापित्व पुरुष सदृशत्व है, तो भी प्रकरणके बलसे देहव्यापित्व - पुरुषसदृशत्व यहाँ विवक्षित नहीं है, किन्तु द्युमूर्धत्वादिसे लेकर पृथ्वी प्रतिष्ठितत्व पर्यन्त विराट् देहव्यापित्वरूप अधिदैव पुरुषः सदृशत्व है तथा उपासकके मस्तकसे लेकर चुबुक - ठोड़ी पर्यन्त अङ्गों में ईश्वर संपत्ति अध्यात्म पुरुष सद्दशत्व है, वह यहाँ विवक्षित है। अङ्गोंमें ईश्वर संपत्ति कैसे होता है यह आगे कहेंगे।। २६
1.2.27 · प्रथम अध्याय द्वितीय पाद सूत्र २७
अत एव न देवता भूतं च ॥ १.२.२७ ॥
पदच्छेद — अतः एव न देवता , भूतम् , च । देवता ) देवता ( च )
सूत्रार्थ — ( अतएव ) घुमूर्धत्व आदि धर्मोके असंभव होनेसे ही ( अथवा ( भूतम् ) भूताग्नि ( न ) वैश्वानर शब्द वाच्य नहीं हो सकते।
शाङ्करभाष्य
यत्पुनरुक्तम् भूताग्नेरपि मन्त्रवर्णे द्युलोकादिसंबन्धदर्शनात् मूर्धैव सुतेजाः इत्याद्यवयवकल्पनं तस्यैव भविष्यतीति तच्छरीराया देवताया वा ए्ैश्वर्ययोगादिति तत्परिहर्तव्यम्। अत्रोच्यते अत एवोक्तेभ्यो हेतुभ्यो न देवता वैश्वानरः। तथा भूताग्निरपि न वैश्वानरः न हि भूताग्नेरौष्ण्यप्रकाशमात्रात्मकस्य द्युमूर्धत्वादिकल्पनोपपद्यते विकारस्य विकारान्तरात्मत्वासंभवात्। तथा देवतायाः सत्यप्यैश्वर्ययोगे न द्युमूर्धत्वादिकल्पना संभवति अकारणत्वात् परमेश्वराधीनैश्वर्यत्वाच्च। आत्मशब्दासंभवश्च सर्वेष्वेषु पक्षेषु स्थित एव।।
भाष्यका हिन्दी अनुवाद — मन्त्र में भूताग्निका भी द्युलोक आदिके साथ सम्बन्ध देखनेमें आता है, इसलिये ' मूधैव सुतेजा : ' इत्यादि अवयव कल्पना उसीमें होगी अथवा उस शरीरवाले देवतामें ऐश्वर्यं योगसे उक्त अवयव कल्पना होगी ऐसा जो कहा गया है, उसका परिहार करना चाहिए। इस पर कहते हैंअतएव उक्त हेतुओंसे ही वैश्वानर देवता नहीं है। तथा भूताग्नि भी वैश्वानर नहीं है, क्योंकि औष्ण्यप्रकाश मात्रात्मक भूताग्निमें घुमुर्धत्वादि कल्पना युक्त नहीं है। क्योंकि विकार अन्य विकारका आत्मा ( स्वरूप ) भी नहीं हो सकता। तथा ऐश्वर्यं योग होनेपर भी देवतामें घुमूर्धत्वादि कल्पना संभव नहीं है, कारण कि वह किसीका उपादानकारण नहीं है और उसका ऐश्वर्यं परमेश्वरके अधीन है। इन उक्त सभी पक्षोंमें आत्मशब्दका प्रयोग भी तो असम्भव है ऐसा सिद्ध है || २७
सत्यानन्दी दीपिका · स्वामी सत्यानन्द सरस्वती — * ' धुमूर्धा ' इत्यादि अवयवोंका प्रतिपादन, उपासकको सर्वं फल प्राप्ति और उसके सर्वपापका नाश ' को न आत्मा किं ब्रह्म ' ( हमारा आत्मा कौन है ब्रह्म क्या है ) इस प्रकारका उपक्रम इत्यादि हेतु ( लिङ्ग ) भूताग्नि अथवा देवतामें सम्भव नहीं हैं, इसलिए भूताग्नि अथवा देवता ' वैश्वानर ' शब्दका वाच्यार्थ नहीं है | अतएव ' वैश्वानर ' शब्दसे परमेश्वरका ग्रहण करना ही सर्वथा युक्त है || २७
1.2.28 · प्रथम अध्याय द्वितीय पाद सूत्र २८
साक्षाद् अप्य् अविरोधं जैमिनिः ॥ १.२.२८ ॥
पदच्छेद — साक्षाद , अपि , अविरोधम् , जैमिनिः
सूत्रार्थ — ( जैमिनिः ) जैमिनि मुनिका मत है कि ब्रह्ममें ( साक्षादपि ) जठराग्नि रूप उपाधिके विना भी वैश्वानरशब्दका ( अविरोधम् ) विरोध नहीं है अर्थात् वैश्वानरशब्द साक्षात् परमेश्वरका ही वाचक है।
शाङ्करभाष्य
पूर्वं जाठराग्निप्रतीको जाठराग्न्युपाधिको वा परमेश्वर उपास्य इत्युक्तम् अन्तःप्रतिष्ठितत्वाद्यनुरोधेन। इदानीं तु विनैव प्रतीकोपाधिकल्पनाभ्यां साक्षादपि परमेश्वरोपासनपरिग्रहे न कश्चिद्विरोध इति जैमिनिराचार्यो मन्यते। ननु जाठराग्न्यपरिग्रहेऽन्तःप्रतिष्ठितत्ववचनं शब्दादीनि च कारणानि विरुध्येरन्निति अत्रोच्यते अन्तःप्रतिष्ठितत्ववचनं तावन्न विरुध्यते।
न हीह पुरुषविधं पुरुषेऽन्तः प्रतिष्ठितं वेद इति जाठराग्न्यभिप्रायेणेदमुच्यते तस्याप्रकृतत्वादसंशब्दितत्वाच्च कथं तर्हि यत्प्रकृतं मूर्धादिचुबुकान्तेषु पुरुषावयवेषु पुरुषविधत्वं कल्पितम् तदभिप्रायेणेदमुच्यते पुरुषविधं पुरुषेऽन्तः प्रतिष्ठितं वेद इति यथा वृक्षे शाखां प्रतिष्ठितां पश्यतीति तद्वत्। अथवा यः प्रकृतः परमात्माध्यात्ममधिदैवतं च पुरुषविधत्वोपाधिः तस्य यत्केवलं साक्षिरूपम् तदभिप्रायेणेदमुच्यते पुरुषविधं पुरुषेऽन्तः प्रतिष्ठितं वेद इति।
निश्चिते च पूर्वापरालोचनवशेन परमात्मपरिग्रहे तद्विषय एव वैश्वानरशब्दः केनचिद्योगेन वर्तिष्यते विश्वश्चायं नरश्चेति विश्वेषां वायं नरः विश्वे वा नरा अस्येति विश्वानरः परमात्मा सर्वात्मत्वात् विश्वानर एव वैश्वानरः तद्धितोऽनन्यार्थः राक्षसवायसादिवत्। अग्निशब्दोऽप्यग्रणीत्वादियोगाश्रयणेन परमात्मविषय एव भविष्यति। गार्हपत्यादिकल्पनं प्राणाहुत्यधिकरणत्वं च परमात्मनोऽपि सर्वात्मत्वादुपपद्यते।। कथं पुनः परमेश्वरपरिग्रहे प्रादेशमात्रश्रुतिरुपपद्यत इति तां व्याख्यातुमारभते
भाष्यका हिन्दी अनुवाद — पहले ' अन्तः प्रतिष्ठितत्व ' आदि वचनके बलसे कहा गया है कि जठराग्नि जिसका प्रतीक है अथवा जठराग्नि जिसकी उपाधि है ऐसा परमेश्वर उपास्य है। किन्तु यहाँ आचार्य जैमिनिका अभिमत है कि वैश्वानरशब्दसे प्रतीक और उपाधिकी कल्पनाको त्याग कर साक्षात् सीधे ही परमेश्वरकी उपासना स्वीकार करनेमें कोई विरोध नहीं है। यदि जठराग्निको स्वीकार नहीं करें तो [ परमेश्वरमें ] अन्तःप्रतिष्ठितत्व वचन और शब्द आदि कारण बाधित हो जायेंगे?
तो इसके उत्तरमें कहा जाता है कि अन्तः प्रतिष्ठितत्व वचन तो विरुद्ध नहीं है, क्योंकि ' पुरुषविधं ० ' ( पुरुषके सदृश और पुरुषके अन्तः प्रतिष्ठितको जो जानता है ) यह कथन जठराग्निके अभित्रायसे नहीं कहा गया है, क्योंकि यहाँ जठराग्निका प्रकरण नहीं है और अग्नि आदि शब्दोंका वाच्य नहीं है। तब किस अभिप्रायसे कहा गया है? मस्तकसे लेकर ठोड़ी तक पुरुषके अवयवोंमें जो प्रकृत पुरुषसदृश्यत्व कल्पित है उसके अभिप्रायसे ' पुरुष वधं पुरुषेऽन्तः प्रतिष्ठितं वेद ' ऐसा कहा गया है।
जैसे ' वृक्षमें शाखाको अन्तः प्रतिष्ठित हुआ देखता है ' यह व्यवहार होता है, वैसे प्रकृत में है, अथवा जिस प्रकृत परमात्माकी अधिदेव और अध्यात्म पुरुष सदृश्यत्व उपाधि है उसका उपाधिसे रहित जो केवल साक्षिरूप है उसके अभिप्रायसे ' पुरुषविधं पुरुषेऽन्तः प्रतिष्ठितं वेद ' ऐसा कहा गया है। पूर्वापर पर्यालोचनके बलसे परमात्माका ग्रहण निश्चत होनेपर वैश्वानर शब्द भी किसी योगवृत्तिसे परमेश्वर परक ही होगा।
' विश्वश्चायं नरः च ' ( सकल प्रपञ्च रूप यह नर - पुरुष ) अथवा ' विश्वेषां वाऽयं नरः ' ( सब कार्यका कर्ता ) ' विश्वे नराः ' ( सब जीव हैं इसके ) ' विश्वानरः ' अर्थात् परमात्मा, क्योंकि वह परमात्मा सर्वात्मक है। किञ्च विश्वानर ही वैश्वानर कहलाता है। यहाँपर तद्धित प्रत्यय स्वार्थमें है। राक्षस, वायस आदिके समान | अग्निशब्द भी अग्रणीत्व ( कर्मफल प्राप्ति कराना ) आदिके योगका आश्रयण करनेसे परमात्मा विषयक ही होगा।
सर्वात्मक होनेसे परमात्मामें भी गार्हपत्य आदि कल्पना और प्राणाहुतिका अधिकरणत्व युक्त है॥ २८
सत्यानन्दी दीपिका · स्वामी सत्यानन्द सरस्वती — * पहले अग्नि और वैश्वानर शब्द ईश्वरके लक्षक कहे गये। अब प्रतीक और उपाधिके त्यागसे विराट पुरुष स्वरूप भगवान् वैश्वानरका मस्तकसे लेकर ठोड़ी पर्यन्त अङ्गोंमें आरोप कर ध्यान ( संपदुपासना ) करना चाहिए, ऐसा स्वीकार करनेपर भी शब्द आदिका विरोध नहीं है, क्योंकि अग्नि और वैश्वानर शब्द योगवृत्तिसे ईश्वर वाचक हैं और ' अन्तः स्थित्व ' आदि धर्म परमेश्वरमें सम्भावित हैं। इसलिए यहाँ ' अन्तःस्थित्व ' शब्दका अर्थ उदर स्थित्त्र नहीं है, किन्तु नखसे लेकर शिखा पर्यन्त अवयव समूहरूप पुरुष शरीर में मस्तक से लेकर ठोड़ी पर्यन्त अङ्ग वृक्षमें शाखाकी तरह स्थित हैं, उन अङ्गोंमें सम्पन्न वैश्वानर पुरुषमें अन्तः प्रतिष्ठित कहलाता है।
* रक्ष एवं राक्षसः ' जैसे यहाँ स्वार्थमें तद्धित प्रत्यय है, वैसे ' विश्वानर एव वैश्वानरः ' में भी समझना चाहिए। ' नि ' प्रत्ययान्त गमन अर्थ में अगि धातुसे अग्नि शब्द निष्पन्न हुआ है। ‘ अंगयति गमयत्यग्रं कर्मणः फलं जगतोऽग्रं जन्म वा प्रापयतीत्यग्निरग्रणीरुक्तः ' ( कर्मफलको अथवा जगत् के जन्मको जो प्राप्त कराता है वह अग्रणी या अग्नि कहा जाता है ) इस व्युत्पत्तिके आधारपर कर्मफलको अथवा जगत्को जन्म देनेवाला तो परमात्मा ही है, अत : श्रुति आदि में वैश्वानर अग्नि आदि शब्दोंसे परमात्माका ही ग्रहण करना चाहिए भूताग्नि आदिका नहीं। सर्वात्मक होनेसे परमात्मामें गार्हपत्य आदि तीनों अग्नियोंकी कल्पना और ' प्राणाय स्वाहा ' इस प्रकार प्राणाहुतिकी अधिकरणता सर्वथा युक्त है॥२८
1.2.29 · प्रथम अध्याय द्वितीय पाद सूत्र २९
अभिव्यक्तेर् इत्य् आश्मरथ्यः ॥ १.२.२९ ॥
पदच्छेद — अभिव्यक्तेः , इति , आश्मरथ्यः
सूत्रार्थ — ( आश्मरथ्यः ) आश्मरथ्यका मत है कि इति ( यह ) प्रादेशमात्र श्रुति ( अभिव्यक्तेः ) अभिव्यक्तिके लिए है अर्थात् अभिव्यक्तिके अभिप्राय से है।
शाङ्करभाष्य
अतिमात्रस्यापि परमेश्वरस्य प्रादेशमात्रत्वमभिव्यक्तिनिमित्तं स्यात्। अभिव्यज्यते किल प्रादेशमात्रपरिमाणः परमेश्वर उपासकानां कृते। प्रदेशविशेषेषु वा हृदयादिषूपलब्धिस्थानेषु विशेषेणाभिव्यज्यते। अतः परमेश्वरेऽपि प्रादेशमात्रश्रुतिरभिव्यक्तेरुपपद्यत इत्याश्मरथ्य आचार्यो मन्यते।।
भाष्यका हिन्दी अनुवाद — वैश्वानर आदि शब्दोंसे परमेश्वरका परिग्रह करें तो पुनः प्रादेशमात्र श्रुति कैसे उपपन्न होगी? ऐसी आशङ्काके होनेपर उस श्रुतिका व्याख्यान करनेके लिए सूत्र आरम्भ करते हैं—
निःसीम सर्वगतः परमेश्वरमें प्रादेशमात्रत्व कथन अभिव्यक्ति के लिए है। उपासकोंके लिए एवमनुस्मृतिनिमित्ता परमेश्वरे प्रादेशमात्र तिरिति बादरिराचार्यों मन्यते॥ ३०॥ परमेश्वर प्रादेशमात्र परिणामरूपसे ही अभिव्यक्त होता है। अथवा प्रदेशविशेषोंमें हृदयादि उपलब्धिस्थानोंमें विशेषरूपसे अभिव्यक्त होता है, इसलिए परमेश्वर में भी प्रादेशमात्र श्रुति अभिव्यक्तिके कारण उपपन्न होती है। ऐसा आचार्य आश्मरथ्य मानते हैं।। २ ९
सत्यानन्दी दीपिका · स्वामी सत्यानन्द सरस्वती — * ' अङ्गुष्ठमात्रः पुरुषो मध्य आत्मनि तिष्ठति ' ( कठ ० २।१।१२ ) ( जो अङ्गुष्ठमात्र पुरुष शरीरके मध्यमें रहता है ) ' तमात्मस्थं येऽनुपश्यन्ति धीराः ( कठ ० २।२।१२ ) ( अपनी बुद्धिमें स्थित उस आत्मदेवको जो धीर विवेकी पुरुष देखते हैं ) ' ईश्वरः सर्वभूतानां हृद्देशेऽर्जुन तिष्ठति ' ( गीता ० १८ | ६१ ) ( हे अर्जुन! ईश्वर सर्व प्राणियोंके हृदयरूपी देशमें रहता है ) इस प्रकार श्रुति और स्मृतिमें परमेश्वरकी अभिव्यक्तिका स्थान हृदय ही कहा गया है, वह हृदय प्रादेश परिमाणवाला है। अङ्गुष्ठ और तर्जनीके फैलाने में जितना स्थान आता हो वह प्रादेश कहलाता है। इसप्रकार परमेश्वरमें प्रदेश उपाधिके कारण प्रादेश परिमाणका व्यवहार होने में कोई विरोध नहीं है || २ ९
1.2.30 · प्रथम अध्याय द्वितीय पाद सूत्र ३०
अनुस्मृतेर् बादरिः ॥ १.२.३० ॥
पदच्छेद — अनुस्मृतेः , बादरिः
सूत्रार्थ — ( अनुस्मृतेः ) प्रादेश मात्र परिमाणवाले हृदयमें स्थित मनसे ध्येय होनेके कारण परमेश्वर प्रादेशमात्र कहा जाता है, ( बादरि : ) यह आचार्य बादरिका मत है।
शाङ्करभाष्य
प्रादेशमात्रहृदयप्रतिष्ठितेन वायं मनसानुस्मर्यते तेन प्रादेशमात्रः इत्युच्यते यथा प्रस्थमिता यवाः प्रस्था इत्युच्यन्ते तद्वत्। यद्यपि च यवेषु स्वगतमेव परिमाणं प्रस्थसंबन्धाद्व्यज्यते न चेह परमेश्वरगतं किंचित्परिमाणमस्ति यद्धृदयसंबन्धाद्व्यज्येत तथापि प्रयुक्तायाः प्रादेशमात्रश्रुतेः संभवति यथाकथंचिदनुस्मरणमालम्बनमित्युच्यते। प्रादेशमात्रत्वेन वायमप्रादेशमात्रोऽप्यनुस्मरणीयः प्रादेशमात्रश्रुत्यर्थवत्तायै। एवमनुस्मृतिनिमित्ता परमेश्वरे प्रादेशमात्रश्रुतिरिति बादरिराचार्यो मन्यते।।
भाष्यका हिन्दी अनुवाद — अथवा प्रादेशमात्र हृदयस्थित मनसे इस परमेश्वरका स्मरण किया जाता है। इसलिए वह परमेश्वर प्रादेशमात्र कहलाता है। जैसे प्रस्थसे नापे हुए यव- जौ प्रस्थ + कहलाते हैं। यद्यपि यवोंका अपना परिमाण ही प्रस्थके सम्बन्धसे अभिव्यक्त होता है, परन्तु यहाँ परमेश्वरगत कुछ भी परिमाण नहीं है जो हृदयके सम्बन्धसे व्यक्त हो, तथापि परमेश्वरके ध्यानमें प्रयुक्त हुई ' प्रादेशमात्र ' श्रुतिका किसी प्रकार आलम्बन हो सकता है, इसलिए ऐसा कहा है। अथवा [ सूत्रका दूसरा अर्थ ] प्रादेशमात्र श्रुतिकी सार्थकता के लिए प्रादेशमात्र न होनेपर भी उस परमेश्वरका प्रादेशमात्ररूपसे हृदय में स्मरण करना चाहिए। इस प्रकार प्रादेशमात्र श्रुति परमेश्वरके ध्यानके लिए है ऐसा बादरि आचार्य मानते हैं || ३०
(इस सूत्रकी दीपिका सूत्र १.२.३१ की दीपिकामें सम्मिलित है।)
1.2.31 · प्रथम अध्याय द्वितीय पाद सूत्र ३१
संपत्तेर् इति जैमिनिस् तथा हि दर्शयति ॥ १.२.३१ ॥
पदच्छेद — सम्पत्तेः , इति , जैमिनि :, तथा , हि , दर्शयति
सूत्रार्थ — ( सम्पत्तेः ) मस्तकसे लेकर ठोड़ी पर्यन्त प्रादेशमात्र स्थान में सम्पत्तिसे वैश्वानरको उपास्य प्रतिपादित करनेसे परमेश्वर में भी प्रादेशमात्रत्व युक्त है। ऐसा ( जैमिनिः ) जैमिनि आचार्य मानते हैं। ( तथाहि दर्शयति ) वैसे ही वाजसनेयिब्राह्मण भी मस्तकादिसे लेकर ठोड़ी पर्यन्त स्थानमें वैश्वानरका सम्पादन करते हुए प्रादेशमात्र सम्पत्तिको परमात्मामें दिखलाता है।
शाङ्करभाष्य
संपत्तिनिमित्ता वा स्यात्प्रादेशमात्रश्रुतिः। कुतः तथाहि समानप्रकरणं वाजसनेयिब्राह्मणं द्युप्रभृतीन्पृथिवीपर्यन्तांस्त्रैलोक्यात्मनो वैश्वानरस्यावयवानध्यात्ममूर्धप्रभृतिषु चुबुकपर्यन्तेषु देहावयवेषु संपादयत्प्रादेशमात्रसंपत्तिं परमेश्वरस्य दर्शयति प्रादेशमात्रमिव ह वै देवाः सुविदिता अभिसंपन्नास्तथा तु व एवान्वक्ष्यामि यथा प्रादेशमात्रमेवाभिसंपादयिष्यामीति। स होवाच मूर्धानमुपदिशन्नुवाचैष वा अतिष्ठा वैश्वानर इति। चक्षुषी उपदिशन्नुवाचैष वै सुतेजा वैश्वानर इति। नासिके उपदिशन्नुवाचैष वै पृथग्वर्त्मात्मा वैश्वानर इति। मुख्यमाकाशमुपदिशन्नुवाचैष वै बहुलो वैश्वानर इति। मुख्या अप उपदिशन्नुवाचैष वै रयिर्वैश्वानर इति। चुबुकमुपदिशन्नुवाचैष वै प्रतिष्ठा वैश्वानरः इति। चुबुकमित्यधरं मुखफलकमुच्यते। यद्यपि वाजसनेयके द्यौरतिष्ठात्वगुणा समाम्नायते आदित्यश्च सुतेजस्त्वगुणः छान्दोग्ये पुनः द्यौः सुतेजस्त्वगुणा समाम्नायते आदित्यश्च विश्वरूपत्वगुणः तथापि नैतावता विशेषेण किंचिद्धीयते प्रादेशमात्रश्रुतेरविशेषात् सर्वशाखाप्रत्ययत्वाच्च। संपत्तिनिमित्तां प्रादेशमात्रश्रुतिं युक्ततरां जैमिनिराचार्यो मन्यते।।
भाष्यका हिन्दी अनुवाद — अथवा प्रादेशमात्र श्रुति सम्पत्ति निमित्तक हो सकती है, क्योंकि इसी प्रकार समान प्रकरण वाला वाजसनेयिब्राह्मण द्यु आदि लोकसे लेकर पृथिवी पर्यन्त त्रैलोक्यस्वरूप वैश्वानरके अवयवोंको अध्यात्म मस्तक आदिसे लेकर चुबुक पर्यन्त दैहिक अवयवोंमें सम्पादन करता हुआ परमेश्वरकी प्रादेशमात्र सम्पत्ति दिखलाता है। ' प्रादेशमात्रमिव ह वै देवाः ० ' ( पूर्वकालमें देवताओंने अपरिच्छिन्न ईश्वरको भी सम्पत्ति [ उपासना ] से प्रादेशमात्रके समान जानकर प्राप्त किया।
जैसे मैं वैश्वानरको प्रादेशमात्र सम्पादन कर सकूँ वैसे उनको [ द्युलोकादि अवयवोंको ] कहूंगा, ऐसा उनसे कहा, मस्तकका उपदेशकर उसने कहा निश्चय यह मेरा मस्तक भू आदि लोकोंसे ऊपर स्थित है, अतः द्युलोक वैश्वानर है। नेत्रोंका उपदेशकर कहा, निश्चय यह अत्यन्त तेजवाला वैश्वानर है। नासिकाका उपदेशकर कहा, निश्चय यह भिन्न - भिन्न गतिवाला वायु वैश्वानर है। मुखस्थ आकाशका उपदेशकर कहा निश्चय यह व्यापक वैश्वानर है। मुखस्थ जलका उपदेशकर कहा, निश्चय यह रयिरूप जल वैश्वानर है।
चिबुकका उपदेशकर कहा, निश्चय यह प्रतिष्ठारूप वैश्वानर है ) मुखके नीचे के भागको चिबुक अर्थात् मुखफलक कहते हैं। यद्यपि वाजसनेयकंमें द्युलोकको अतिष्ठात्व ( ऊपर स्थित ) गुणवाला और आदित्यको सुतेजस्त्वं गुणवाला कहा गया है।
तथा छान्दोग्यमें द्युलोकको सुतेजस्तव गुणवाला और आदित्यको विश्वरूपत्व गुणवाला कहा है, तथापि इतने विशेषसे कुछ हानि नहीं होती, क्योंकि प्रादेशमात्र श्रुति समान ही है और सब शाखाओं में प्रतीयमान वैश्वानर उपासना समान ( एक ) है, इसलिए प्रादेशमात्र श्रुतिको संपत्ति निमित्तक मानना ही विशेष युक्त है, यह जैमिनि आचार्यका मत है॥ ३१
सत्यानन्दी दीपिका · स्वामी सत्यानन्द सरस्वती — + ' अष्टमुष्टिर्भवेत् कुञ्चिः कुञ्चयोऽष्टौ तु पुष्कलम्। पुष्कलानि च चत्वारि आढ़कः परिकीर्तितः॥ ' इस मतके अनुसार २५६ मुष्टिका एक आढ़क होता है, उसका चतुर्थांश पुष्कल - प्रस्थ कहलाता है। किसीके मतमें १०२४ मुष्टिका एक आढ़क होता है, उसका चतुर्थांश २५६ मुष्टिका एक प्रस्थ होता है।
* इसप्रकार राजा अश्वपतिने प्राचीनशाल आदि ऋषियोंसे प्रतिज्ञाकर अपने मस्तकको वैश्वानरका मस्तक कहा है | अभिप्राय यह है कि अध्यात्ममस्तकका अधिदैवमस्तक के साथ सम्पदुपासन से अभेदकर ध्यान करना चाहिए। इसीप्रकार नेत्रादिमें भी समझना चाहिए अर्थात् अपने नेत्रपर संकेतकर कहा अतितेजस्वी सूर्यं वैश्वानरका नेत्र है। यहाँ नासिका शब्दसे नासिकामें रहनेवाला प्राण ग्राह्य है। अध्यात्मप्राणमें वैश्वानरके अधिदैव प्राण वायुकी दृष्टि करनी चाहिए। मुखस्थ आकाश ( अध्यात्म आकाश ) में अधिदैव आकाशकी दृष्टि करनी चाहिए। मुखस्थ लार ( अध्यात्मजल ) वैश्वानरकी बस्ति में स्थित अधिदैन सरित्समुद्रादिरूप जलकी दृष्टि करनी चाहिए। अध्यात्म चुबुकमें प्रतिष्ठा ( वैश्वानरके पादरूप पृथिवी ) की दृष्टि करनी चाहिए। इसप्रकार प्रत्येक अध्यात्म अङ्गोंमें प्रत्येक अधिदैव अङ्गों की स्थितिरूप सम्पत्ति करके पुनः अधिदैव अङ्गोंसे अभिन्न अध्यात्म अङ्गोंमें अभेदरूपसे समष्टि वैश्वानर परमात्माको स्थापनकर उपासना करे।। ३१
1.2.32 · प्रथम अध्याय द्वितीय पाद सूत्र ३२
आमनन्ति चैनम् अस्मिन् ॥ १.२.३२ ॥
पदच्छेद — आमनन्ति , च , एनम् , अस्मिन्
सूत्रार्थ — ( च ) और ( आमनन्ति ) जाबालशाखावाले कहते हैं कि ( अस्मिन् ) प्रादेश परिमाणमें मस्तक और ठोड़ीके मध्य में ( एनम् ) परमेश्वरकी उपासना करनी चाहिए।
शाङ्करभाष्य
आत्मनन्ति चैनं परमेश्वरमस्मिन्मूर्धचुबुकान्तराले जाबालाः य एषोऽनन्तोऽव्यक्त आत्मा सोऽविमुक्ते प्रतिष्ठित इति। सोऽविमुक्तः कस्मिन्प्रतिष्ठित इति। वरणायां नास्यां च मध्ये प्रतिष्ठित इति। का वै वरणा का च नासीति। तत्र चेमामेव नासिकाम् सर्वाणीन्द्रियकृतानि पापानि वारयतीति सा वरणा सर्वाणीन्द्रियकृतानि पापानि नाशयतीति सा नासी इति वरणानासीति निरुच्य पुनरप्यामनन्ति कतमच्चास्य स्थानं भवतीति। भ्रुवोर्घ्राणस्य च यः संधिः स एष द्युलोकस्य परस्य च संधिर्भवति इति। तस्मादुपपन्ना परमेश्वरे प्रादेशमात्रश्रुतिः। अभिविमानश्रुतिः प्रत्यगात्मत्वाभिप्राया। प्रत्यगात्मतया सर्वैः प्राणिभिरभिविमीयत इत्यभिविमानः अभिगतो वायं प्रत्यगात्मत्वात् विमानश्च मानवियोगात् इत्यभिविमानः। अभिविमिमीते वा सर्वं जगत् कारणत्वादित्यभिविमानः तस्मात्परमेश्वरो वैश्वानर इति सिद्धम्।। इति श्रीमत्परमहंसपरिव्राजकाचार्यस्य श्रीगोविन्दभगवत्पूज्यपादशिष्यस्य श्रीमच्छंकरभगवतः कृतौ शारीरकमीमांसासूत्रभाष्ये प्रथमाध्यायस्य द्वितीयः पादः।।
भाष्यका हिन्दी अनुवाद — जाबाल शाखावाले इस मस्तक और चिबुकके बीचमें परमेश्वरका स्थान कहते हैं। ' य एषो ० ' ( जो यह अनन्त, अपरिच्छिन्न, अव्यक्त आत्मा है वह जीवमें प्रतिष्ठित है। वह जीव किसमें प्रतिष्ठित है? वरणा और नासिके बीचमें प्रतिष्ठित है। वरणा और नासि क्या है? ) और वहाँ इस भ्रुव सहित नासिकाका ही वरणा नासि ऐसा निर्वचन कर, जो इन्द्रिय कृत सब पापोंका वारण करती है वह वरणा ( ध्रुव ) है और जो इन्द्रिय कृत सब पापोंका नाश करती है वह नासि ( नासिका ) है, ऐसा निर्वचनकर पुनः कहते हैं ' कतमच्चास्य ० ' ( इसका कौन सा स्थान है, भ्रू और नासिकाकी जो संधि है, वह इस द्युलोक और परलोकको सन्धि है ) इसलिए परमेश्वरमें प्रादेशमात्र श्रुति उपपन्न है। अभिविमान श्रुति प्रत्यगात्मा के अभिप्रायसे है। प्रत्यगात्मरूपसे सब प्राणी जिसको जानें वह अभिविमान है। अथवा प्रत्यगात्मरूपसे अभिगत और विमान ( परिमाण रहित ) होने के कारण वह अभिविमान है | अथवा जगत्का कारण होनेसे वह सबका निर्माता है, अतः अभिविमान है। इससे सिद्ध हुआ कि परमेश्वर ही वैश्वानर है॥ ३२
सत्यानन्दी दीपिका · स्वामी सत्यानन्द सरस्वती — परमेश्वरमें सम्पत्तिसे प्रादेशमात्र श्रुतिकी उपपन्नता दिखलाकर अब इस विषय में दूसरी श्रुति सम्मति ' आमनन्ति ' आदि भाष्यसे दिखलाते हैं। अत्रिने याज्ञवल्क्यसे प्रश्न किया कि जीवका स्थान क्या है? याज्ञवल्क्य - भ्रू तथा घ्राणकी जो सन्धि है अर्थात् दो मोंहोंका जो मध्य स्थान है वह स्वर्गलोक और ब्रह्मलोककी सन्धिरूपसे ध्यान करने योग्य है। दोनों लोकोंकी सन्धिका स्थान ही जीवका स्थान है। उसमें स्वर्गलोक तथा ब्रह्मलोकको दृष्टि करनी चाहिए। जीवस्थान में प्रत्यगुरूपसे परमात्मा उपास्य है, अतः परमेश्वरमें प्रादेशमात्र श्रुति सर्वथा उपपन्न है।
* अधिदैव द्युमूर्धादिको अध्यात्म मूर्वादिमें सम्पादनकर अवयवोंके अभेदसे अवयवीका अभेद होनेपर द्युर्धादि विशिष्ट वैश्वानरकी आत्मरूप से उपासना करना, यह प्रथम पक्ष है। और वैश्वानरके मूर्धादिको अपने मूर्धासे लेकर चुबुक पर्यन्त छः अङ्गोमं सम्पादनकर सर्वात्मा वैश्वानर ध्येय है, यह द्वितीय पक्ष है। और द्युमूर्धादि उपलक्षित अनन्त अव्यक्त चिदात्माकी चिदाभासरूपमें जीवमें स्थितिका सम्पादनकर चिदाभासरूप जीवको नासिका और भ्रूके मध्यमें सम्पादन करे अर्थात् नासिकाके मूल स्थान दो भ्रुवोंके मध्य में स्थित जीवरूप चिदाभासमें बिम्बरूपसे साक्षी व अधिष्ठानरूपसे स्थित चिदात्मा विश्वेश्वररूप वैश्वानरका प्रत्यगात्मरूपसे ध्यान करना चाहिए, यह तृतीय पक्ष है। इन सब पक्षोंका पर्यालोचन करनेपर यह सिद्ध हुआ कि परमेश्वर हो वैश्वानर है जठराग्नि आदि नहीं। अत वैश्वानर वाक्य उपास्य ब्रह्ममें ही संगत होता है। पूर्वपक्ष में जठराग्नि आदिकी उपासना है, सिद्धान्तमें ब्रह्मकी॥३२
उपसंहार
इन सूत्रों का सार यह है कि ब्रह्म केवल एक वैचारिक धारणा नहीं, बल्कि समस्त अस्तित्व का आधारभूत सत्य है। विभिन्न उपमानों और श्रुतियों के माध्यम से यह सिद्ध किया गया है कि आत्मा और ब्रह्म का ज्ञान प्रत्यक्ष और अपरोक्ष दोनों दृष्टियों से सुदृढ़ है। ये सभी तर्क अंततः एक ही लक्ष्य की ओर ले जाते—परम सत्ता की सर्वत्र उपस्थिति और उसकी अविनाशी प्रकृति।
In English
Brahma Sutra: Chapter 1, Section 2
This text explains verses from the Brahma Sutras through Shankara's commentary. It focuses on proving that the qualities described in meditation belong to the supreme Brahman rather than the individual soul (jiva).
This article answers
- Brahma sutra 1.2.1 meaning?
- Is the soul the same as brahma shankara commentary?
- Difference between jiva and brahma in vedanta?
- Why is brahma not the sharira?
- Brahma sutra 1.2.2 explanation?