श्रीगणेशाय नमः।

महाभारत — खण्ड २ — पृष्ठ 1561–1570

महाभारत — खण्ड २ · Gita Press, Gorakhpur · पृष्ठ 1561–1570

पृष्ठ 1561

महाभारत — खण्ड २, पृष्ठ 1561 का मूल पृष्ठ
पूरे पर्दे पर देखने के लिये चित्र दबाएँ
पाठ पढ़ें पाठ छिपाएँ

त्वमेव राजा भद्रं ते त्रैलोक्यस्य ममैव च ॥ १ ९ ॥ करोमि किं च ते शक्र शासनं तद् ब्रवीहि मे । स्कन्द बोले — देवेन्द्र! आप ही देवराजके पदपर प्रतिष्ठित रहें । आपका कल्याण हो । आप ही तीनों लोकोंके तथा मेरे भी स्वामी हैं । आपकी किस आज्ञाका पालन करूँ—? यह मुझे बतानेकी कृपा करें ॥ १ ९ ३ ॥ इन्द्र उवाच अहमिन्द्रो भविष्यामि तव वाक्यान्महाबल ॥ २० ॥

यदि सत्यमिदं वाक्यं निश्चयाद् भाषितं त्वया ।

यदि वा शासनं स्कन्द कर्तुमिच्छसि मे शृणु ॥ २१ ॥

अभिषिच्यस्व देवानां सैनापत्ये महाबल । इन्द्रने कहा — महाबलवान् स्कन्द! मैं तुम्हारे कहनेसे इन्द्र- पदपर प्रतिष्ठित रहूँगा । यदि वास्तवमें तुम मेरी आज्ञाका पालन करना चाहते हो, यदि तुमने यह निश्चित बात कही है, अथवा यदि तुम्हारा यह कथन सत्य है तो मेरी यह बात सुनो- महावीर! तुम देवताओंके सेनापतिके पदपर अपना अभिषेक करा लो ॥ २०-२१ ॥ स्कन्द उवाच दानवानां विनाशाय देवानामर्थसिद्धये ॥ २२ ॥

गोब्राह्मणहितार्थाय सैनापत्येऽभिषिञ्च माम् । स्कन्द बोले — देवराज! दानवोंके विनाश, देवताओंके कार्यकी सिद्धि तथा गौओं और ब्राह्मणोंके हितके लिये आप सेनापतिके पदपर मेरा अभिषेक कीजिये ॥ २२ ॥

मार्कण्डेय उवाच सोऽभिषिक्तो मघवता सर्वैर्देवगणैः सह ॥ २३ ॥

अतीव शुशुभे तत्र पूज्यमानो महर्षिभिः ।

तत्र तत् काञ्चनं छत्रं ध्रियमाणं व्यरोचत ॥ २४ ॥

यथैव सुसमिद्धस्य पावकस्यात्ममण्डलम् । मार्कण्डेयजी कहते हैं- युधिष्ठिर! तदनन्तर समस्त देवताओं सहित इन्द्रने कुमारका देवसेनापतिके पदपर अभिषेक कर दिया । उस सयम वहाँ महर्षियोंद्वारा पूजित होकर स्कन्दकी बड़ी शोभा हुई । उनके ऊपर तना हुआ वह सुवर्णमय छत्र उद्भासित हो रहा था, मानो प्रज्वलित अग्निका अपना ही मण्डल प्रकाशित होता हो ॥ २३-२४३ ॥ विश्वकर्मकृता चास्य दिव्या माला हिरण्मयी ॥ २५ ॥

आबद्धा त्रिपुरघ्नेन स्वयमेव यशस्विना ।

आगम्य मनुजव्याघ्र सह देव्या परंतप ॥ २६ ॥

पृष्ठ 1562

महाभारत — खण्ड २, पृष्ठ 1562 का मूल पृष्ठ
पूरे पर्दे पर देखने के लिये चित्र दबाएँ
पाठ पढ़ें पाठ छिपाएँ

नरश्रेष्ठ परंतप युधिष्ठिर! साक्षात् त्रिपुरनाशक यशस्वी भगवान् शिव तथा देवी पार्वतीने वहाँ पधारकर स्कन्दके गलेमें विश्वकर्माकी बनायी हुई सोनेकी दिव्य माला पहनायी ॥ २५-२६ ॥

अर्चयामास सुप्रीतो भगवान् गोवृषध्वजः ।

रुद्रमग्निं द्विजाः प्राहू रुद्रसूनुस्ततस्तु सः ॥ २७ ॥

भगवान् वृषध्वज ( शिव ) - ने अत्यन्त प्रसन्न होकर स्कन्दका समादर किया । ब्राह्मणलोग अग्निको रुद्रका स्वरूप बताते हैं, इसलिये स्कन्द भगवान् रुद्रके ही पुत्र हैं ॥ २७ ॥

रुद्रेण शुक्रमुत्सृष्टं तच्छ्वेतः पर्वतोऽभवत् ।

पावकस्येन्द्रियं श्वेते कृत्तिकाभिः कृतं नगे ॥ २८ ॥

रुद्रने जिस वीर्यका त्याग किया था, वही श्वेत पर्वतके रूपमें परिणत हो गया । फिर कृत्तिकाओंने अग्निके वीर्यको श्वेत पर्वतपर पहुँचाया था ॥ २८ ॥

पूज्यमानं तु रुद्रेण दृष्ट्वा सर्वे दिवौकसः ।

रुद्रसूनुं ततः प्राहुर्गुहं गुणवतां वरम् ॥ २ ९ ॥

भगवान् रुद्रके द्वारा गुणवानोंमें श्रेष्ठ कुमार कार्तिकेयका सम्मान होता देख सब देवता कहने लगे, ये रुद्रके ही पुत्र हैं ॥ २ ९ ॥

अनुप्रविश्य रुद्रेण वह्नि जातो ह्ययं शिशुः ।

तत्र जातस्ततः स्कन्दो रुद्रसूनुस्ततोऽभवत् ॥ ३० ॥

‘ रुद्रने अग्निमें प्रवेश करके इस शिशुको जन्म दिया है । रुद्रस्वरूप अग्निसे उत्पन्न होनेके कारण स्कन्द रुद्रके ही पुत्र कहलाये ' ॥ ३० ॥

रुद्रस्य वह्नेः स्वाहायाः षण्णां स्त्रीणां च भारत ।

जातः स्कन्दः सुरश्रेष्ठो रुद्रसूनुस्ततोऽभवत् ॥ ३१ ॥

भारत! सुरश्रेष्ठ स्कन्दका जन्म रुद्रस्वरूप अग्निसे, स्वाहासे तथा छः स्त्रियोंसे हुआ था । इसलिये वे भगवान् रुद्रके पुत्र हुए ॥ ३१ ॥

अरजे वाससी रक्ते वसानः पावकात्मजः ।

भाति दीप्तवपुः श्रीमान् रक्ताभ्राभ्यामिवांशुमान् ॥ ३२ ॥

अग्निनन्दन स्कन्द लाल रंगके दो स्वच्छ वस्त्र धारण किये कान्तिमान् एवं तेजस्वी शरीरसे ऐसी शोभा पा रहे थे, मानो दो लाल बादलोंके साथ भगवान् अंशुमाली ( सूर्य ) सुशोभित हो रहे हों ॥ ३२ ॥

कुक्कुटश्चाग्निना दत्तस्तस्य केतुरलंकृतः ।

रथे समुच्छ्रितो भाति कालाग्निरिव लोहितः ॥ ३३ ॥

अग्निदेवने स्कन्दके लिये कुक्कुटके चिह्नसे अलंकृत ऊँचा ध्वज प्रदान किया था, जो रथपर अपनी अरुण प्रभासे प्रलयाग्निके समान उद्भासित होता था ॥ ३३ ॥

या चेष्टा सर्वभूतानां प्रभा शान्तिर्बलं तथा ।

पृष्ठ 1563

महाभारत — खण्ड २, पृष्ठ 1563 का मूल पृष्ठ
पूरे पर्दे पर देखने के लिये चित्र दबाएँ
पाठ पढ़ें पाठ छिपाएँ

अग्रतस्तस्य सा शक्तिर्देवानां जयवर्धिनी ॥ ३४ ॥

सम्पूर्ण भूतोंमें जो चेष्टा, प्रभा, शान्ति और बल है, वही कुमार कार्तिकेयके सम्मुख

शक्तिरूपमें उपस्थित है । वह देवताओंकी विजयश्रीको बढ़ानेवाली है ॥ ३४ ॥

विवेश कवचं चास्य शरीरे सहजं तथा ।

युध्यमानस्य देवस्य प्रादुर्भवति तत् सदा ॥ ३५ ॥

तथा उन स्कन्ददेवके शरीरमें सहज ( स्वाभाविक ) कवचका प्रवेश हो गया, जो सदा उनके युद्ध करते समय प्रकट होता था ॥ ३५ ॥

शक्तिर्धर्मो बलं तेजः कान्तत्वं सत्यमुन्नतिः ।

ब्रह्मण्यत्वमसम्मोहो भक्तानां परिरक्षणम् ॥ ३६ ॥

निकृन्तनं च शत्रूणां लोकानां चाभिरक्षणम् ।

स्कन्देन सह जातानि सर्वाण्येव जनाधिप ॥ ३७ ॥

राजन्! शक्ति, धर्म, बल, तेज, कान्ति, सत्य, उन्नति, ब्राह्मणभक्ति, असम्मोह ( विवेक ), भक्तजनोंकी रक्षा, सुनका संहार और समस्त लोकोंका पालन- ये सारे गुण स्कन्दके साथ ही उत्पन्न हुए थे ॥ ३६-३७ ॥

एवं देवगणैः सर्वैः सोऽभिषिक्तः स्वलंकृतः ।

बभौ प्रतीतः सुमनाः परिपूर्णेन्दुमण्डलः ॥ ३८ ॥

इस प्रकार समस्त देवताओंद्वारा सेनापतिके पदपर अभिषिक्त होकर विविध आभूषणोंसे विभूषित, विशुद्ध एवं प्रसन्न हृदयवाले स्कन्द पूर्ण चन्द्रमण्डलके समान सुशोभित हुए ॥ ३८ ॥

इष्टैः स्वाध्यायघोषैश्च देवतूर्यवरैरपि ।

देवगन्धर्वगीतैश्च सर्वैरप्सरसां गणैः ॥ ३ ९ ॥

एतैश्चान्यैश्च बहुभिस्तुष्टैर्हृष्टैः स्वलंकृतैः ।

सुसंवृतः पिशाचानां गणैर्देवगणैस्तथा ॥ ४० ॥

उस समय अत्यन्त प्रिय लगनेवाले वेदमन्त्रोंकी ध्वनि सब ओर गूँज उठी, देवताओंके उत्तम वाद्य भी बजने लगे, देव और गन्धर्व गीत गाने लगे और समस्त अप्सराएँ नृत्य करने लगीं । ये तथा और भी बहुत- से देवगण एवं पिशाचसमूह विविध अलंकारोंसे अलंकृत, हर्षोत्फुल्ल और संतुष्ट हो स्कन्दको घेरकर खड़े थे ॥ ३ ९-४० ॥

क्रीडन् भाति तदा देवैरभिषिक्तश्च पावकिः ।

अभिषिक्तं महासेनमपश्यन्त दिवौकसः ॥ ४१ ॥

विनिहत्य तमः सूर्यं यथेहाभ्युदितं तथा ।

पृष्ठ 1564

महाभारत — खण्ड २, पृष्ठ 1564 का मूल पृष्ठ
पूरे पर्दे पर देखने के लिये चित्र दबाएँ
पाठ पढ़ें पाठ छिपाएँ

उस समय इन सबसे घिरे हुए अग्निनन्दन कार्तिकेय देवताओंद्वारा अभिषिक्त हो भाँति- भाँतिकी क्रीडाएँ करते हुए बड़ी शोभा पा रहे थे । देवताओंने सेनापति पदपर अभिषिक्त हुए कुमार महासेनको इस प्रकार देखा, मानो सूर्यदेव अन्धकारका नाश करके उदित हुए हों ॥ ४१३ ॥

अथैनमभ्ययुः सर्वा देवसेनाः सहस्रशः ॥ ४२ ॥

अस्माकं त्वं पतिरिति ब्रुवाणाः सर्वतो दिशः । तदनन्तर सारी देवसेनाएँ सहस्रोंकी संख्यामें सब दिशाओंसे उनके पास आयीं और कहने लगीं- ' आप ही हमारे पति हैं ' ॥ ४२३ ॥

ताः समासाद्य भगवान् सर्वभूतगणैर्वृतः ॥ ४३ ॥

अर्चितस्तु स्तुतश्चैव सान्त्वयामास ता अपि । समस्त भूतगणोंसे घिरे हुए भगवान् स्कन्दने उन देवसेनाओंको अपने समीप पाकर उन्हें सान्त्वना दी और स्वयं भी उनके द्वारा पूजित तथा प्रशंसित हुए ॥ ४३३ ॥

शतक्रतुश्चाभिषिच्य स्कन्दं सेनापतिं तदा ॥ ४४ ॥

सस्मार तां देवसेनां या सा तेन विमोक्षिता । उस समय इन्द्रने स्कन्दको सेनापति पदपर अभिषिक्त करनेके पश्चात् उस कुमारी देवसेनाका स्मरण किया, जिसका उन्होंने केशीके हाथसे उद्धार किया था ॥ ४४ ॥

अयं तस्याः पतिर्नूनं विहितो ब्रह्मणा स्वयम् ॥ ४५ ॥

विचिन्त्येत्यानयामास देवसेनां ह्यलंकृताम् । उन्होंने सोचा, स्वयं ब्रह्माजीने निश्चय ही कुमार कार्तिकेयको ही उसका पति नियत किया है । यह सोचकर वे देवसेनाको वस्त्राभूषणोंसे भूषित करके ले आये ॥ स्कन्दं प्रोवाच बलभिदियं कन्या सुरोत्तम ॥ ४६ ॥

अजाते त्वयि निर्दिष्टा तव पत्नी स्वयम्भुवा ।

तस्मात् त्वमस्या विधिवत् पाणिं मन्त्रपुरस्कृतम् ॥ ४७ ॥

गृहाण दक्षिणं देव्याः पाणिना पद्मवर्चसा ।

एवमुक्तः स जग्राह तस्याः पाणिं यथाविधि ॥ ४८ ॥

फिर बलसंहारक इन्द्रने स्कन्दसे कहा – ' सुरश्रेष्ठ! तुम्हारे जन्म लेनेके पहलेसे ही ब्रह्माजीने इस कन्याको तुम्हारी पत्नी नियत की है, अतः तुम वेदमन्त्रोंके उच्चारणपूर्वक इसका विधिवत् पाणिग्रहण करो । अपने कमलकी - सी कान्तिवाले हाथसे इस देवीका दायाँ हाथ पकड़ो । ‘ इन्द्रके ऐसा कहनेपर स्कन्दने विधिपूर्वक देवसेनाका पाणिग्रहण किया ॥ ४६–४८ ॥

पृष्ठ 1565

महाभारत — खण्ड २, पृष्ठ 1565 का मूल पृष्ठ
पूरे पर्दे पर देखने के लिये चित्र दबाएँ
पाठ पढ़ें पाठ छिपाएँ

बृहस्पतिर्मन्त्रविद्धि जजाप च जुहाव च ।

एवं स्कन्दस्य महिषीं देवसेनां विदुर्जनाः ॥ ४ ९ ॥

उस समय मन्त्रवेत्ता बृहस्पतिजीने वेदमन्त्रोंका जप और होम किया । इस प्रकार सब लोग यह जान गये कि देवसेना कुमार कार्तिकेयकी पटरानी है ॥ ४ ९ ॥

षष्ठीं यां ब्राह्मणाः प्राहुर्लक्ष्मीमाशां सुखप्रदाम् ।

सिनीवालीं कुहूं चैव सद्वृत्तिमपराजिताम् ॥ ५० ॥

उसीको ब्राह्मणलोग पष्ठी, लक्ष्मी, आशा, सुखप्रदा, सिनीवाली, कुहू, सद्वृत्ति तथा अपराजिता कहते हैं ॥

यदा स्कन्दः पतिर्लब्धः शाश्वतो देवसेनया ।

तदा तमाश्रयल्लक्ष्मीः स्वयं देवी शरीरिणी ॥ ५१ ॥

जब देवसेनाने स्कन्दको अपने सनातन पतिके रूपमें प्राप्त कर लिया, तब ( शोभास्वरूपा ) लक्ष्मीदेवीने स्वयं मूर्तिमती होकर उनका आश्रय लिया ॥ ५१ ॥

श्रीजुष्टः पञ्चमीं स्कन्दस्तस्माच्छ्रीपञ्चमी स्मृता ।

षष्ठ्यां कृतार्थोऽभूद् यस्मात् तस्मात् षष्ठी महातिथिः ॥ ५२ ॥

पंचमी तिथिको स्कन्ददेव श्री अर्थात् शोभासे सेवित हुए, इसलिये उस तिथिको श्रीपञ्चमी कहते हैं और षष्ठीको कृतार्थ हुए थे, इसलिये षष्ठी महातिथि मानी गयी ॥ ५२ ॥

पृष्ठ 1566

महाभारत — खण्ड २, पृष्ठ 1566 का मूल पृष्ठ
पूरे पर्दे पर देखने के लिये चित्र दबाएँ
पाठ पढ़ें पाठ छिपाएँ

इति श्रीमहाभारते वनपर्वणि मार्कण्डेयसमास्यापर्वणि आङ्गिरसे स्कन्दोपाख्याने एकोनत्रिंशदधिकद्विशततमोऽध्यायः ॥ २२ ९ ॥ इसप्रकार श्रीमहाभारत वनपर्वके अन्तर्गत मार्कण्डेयसमास्यापर्वमें आंगिरसोपाख्यानके प्रसंगमें स्कन्दोपाख्यानसम्बन्धी दो सौ उनतीसवाँ अध्याय पूरा हुआ ॥ २२९ ॥

पृष्ठ 1567

महाभारत — खण्ड २, पृष्ठ 1567 का मूल पृष्ठ
पूरे पर्दे पर देखने के लिये चित्र दबाएँ
पाठ पढ़ें पाठ छिपाएँ

त्रिंशदधिकद्विशततमोऽध्यायः कृत्तिकाओंको नक्षत्रमण्डलमें स्थानकी प्राप्ति तथा मनुष्योंको कष्ट देनेवाले विविध ग्रहोंका वर्णन मार्कण्डेय उवाच

श्रिया जुष्टं महासेनं देवसेनापतिं कृतम् ।

सप्तर्षिपत्न्यः षड् देव्यस्तत्सकाशमथागमन् ॥ १ ॥

मार्कण्डेयजी कहते हैं - राजन्! कुमार महासेनको श्रीसम्पन्न और देवताओंका सेनापति हुआ देख सप्तर्षियोंमेंसे छः की पत्नियाँ उनके पास आयीं ॥ १ ॥

ऋषिभिः सम्परित्यक्ता धर्मयुक्ता महाव्रताः ।

द्रुतमागम्य चोचुस्ता देवसेनापतिं प्रभुम् ॥ २ ॥

वे धर्मपरायणा तथा महान् पातिव्रत्यका पालन करनेवाली थीं, तो भी ऋषियोंने उन्हें त्याग दिया था । अतः उन्होंने देवसेनाके स्वामी भगवान् स्कन्दके पास शीघ्रतापूर्वक आकर कहा— ॥ २ ॥

वयं पुत्र परित्यक्ता भर्तृभिर्देवसम्मितैः ।

अकारणाद् रुषा तैस्तु पुण्यस्थानात् परिच्युताः ॥ ३ ॥

‘ बेटा! हमारे देवतुल्य पतियोंने अकारण रुष्ट होकर हमें त्याग दिया है, इसलिये ( हम) पुण्यलोकसे च्युत हो गयी हैं ॥ ३ ॥

अस्माभिः किल जातस्त्वमिति केनाप्युदाहृतम् ।

तत् सत्यमेतत् संश्रुत्य तस्मान्नस्त्रातुमर्हसि ॥ ४ ॥

‘ उन्हें किसीने यह बता दिया है कि तुम हमारे गर्भसे उत्पन्न हुए हो, ( परंतु ऐसी बात नहीं है । ) अतः हमारे सत्य कथनको सुनकर तुम इस संकटसे हमारी रक्षा करो ॥ ४ ॥

अक्षयश्च भेवत् स्वर्गस्त्वत्प्रसादाद्धि नः प्रभो ।

त्वां पुत्रं चाप्यभीप्सामः कृत्वैतदनृणो भव ॥ ५ ॥

‘ प्रभो! तुम्हारी कृपासे हमें अक्षय स्वर्गकी प्राप्ति हो सकती है । इसके सिवा हम तुम्हें अपना पुत्र भी बनाये रखना चाहती हैं । यह सब कार्य सम्पन्न करके तुम हमसे उऋण हो जाओ' ॥ ५ ॥

स्कन्द उवाच

मातरो हि भवत्यो मे सुतो वोऽहमनिन्दिताः ।

यद्वापीच्छत तत् सर्वं सम्भविष्यति वस्तथा ॥ ६ ॥

पृष्ठ 1568

महाभारत — खण्ड २, पृष्ठ 1568 का मूल पृष्ठ
पूरे पर्दे पर देखने के लिये चित्र दबाएँ
पाठ पढ़ें पाठ छिपाएँ

स्कन्द बोले — वन्दनीय सतियो! आपलोग मेरी माताएँ हैं और मैं आप सबका पुत्र हूँ ।

इसके सिवा यदि आप लोगोंकी और कोई इच्छा हो तो वह भी पूर्ण हो जायगी ॥ ६ ॥

मार्कण्डेय उवाच

विवक्षन्तं ततः शक्रं किं कार्यमिति सोऽब्रवीत् ।

उक्तः स्कन्देन ब्रूहीति सोऽब्रवीद् वासवस्ततः ॥ ७ ॥

मार्कण्डेयजी कहते हैं - राजन्! तदनन्तर इन्द्रको कुछ कहनेके लिये उत्सुक देख स्कन्दने पूछा — ‘ क्या काम है, कहिये । ' स्कन्दके इस प्रकार आदेश देनेपर इन्द्र बोले ॥ ७ ॥

अभिजित् स्पर्धमाना तु रोहिण्या अनुजा स्वसा ।

इच्छन्ती ज्येष्ठतां देवी तपस्तप्तुं वनं गता ॥ ८ ॥

‘ रोहिणीकी छोटी बहिन अभिजित् देवी स्पर्धाके कारण ज्येष्ठता पानेकी इच्छासे तपस्या करनेके लिये वनमें चली गयी है ॥ ८ ॥

तत्र मूढोऽस्मि भद्रं ते नक्षत्रं गगनाच्च्युतम् ।

कालं त्विमं परं स्कन्द ब्रह्मणा सह चिन्तय ॥ ९ ॥

' तुम्हारा कल्याण हो, आकाशसे यह एक नक्षत्र च्युत हो गया है; ( इसकी पूर्ति कैसे हो? ) इस प्रश्नको लेकर मैं किंकर्तव्यविमूढ हो गया हूँ । स्कन्द! तुम ब्रह्माजीके साथ मिलकर

पृष्ठ 1569

महाभारत — खण्ड २, पृष्ठ 1569 का मूल पृष्ठ
पूरे पर्दे पर देखने के लिये चित्र दबाएँ
पाठ पढ़ें पाठ छिपाएँ

इस उत्तम काल ( मुहूर्त या नक्षत्र) की पूर्तिके उपायका विचार करो ॥ ९ ॥

धनिष्ठादिस्तदा कालो ब्रह्मणा परिकल्पितः ।

रोहिणी ह्यभवत् पूर्वमेवं संख्या समाभवत् ॥ १० ॥

‘ अभिजित्का पतन होनेसे ब्रह्माजीने धनिष्ठासे ही ( सत्ययुग आदि ) कालकी गणनाका क्रम निश्चित किया ( क्योंकि वही उस समय युगादि नक्षत्र था ) । इसके पूर्व रोहिणीको ही युगादि नक्षत्र माना जाता था ( क्योंकि उसीके प्रारम्भकालमें चन्द्रमा, सूर्य तथा गुरुका योग होता था )- इस प्रकार नाक्षत्र मासकी दिन- संख्या उन दिनों सम थी ' ॥ १० ॥

एवमुक्ते तु शक्रेण त्रिदिवं कृत्तिका गताः ।

नक्षत्रं सप्तशीर्षाभं भाति तद् वह्निदैवतम् ॥ ११ ॥

इन्द्रके उपर्युक्त प्रस्ताव करनेपर उनका आशय समझकर छहों कृत्तिकाएँ अभिजित्के स्थानकी पूर्ति करनेके लिये आकाशमें चली गयीं । वह अग्निदेवता- सम्बन्धी कृत्तिका नक्षत्र सात सिरोंकी आकृतिमें प्रकाशित हो रहा है ॥ ११ ॥

विनता चाब्रवीत् स्कन्दं मम त्वं पिण्डदः सुतः ।

इच्छामि नित्यमेवाहं त्वया पुत्र सहासितुम् ॥ १२ ॥

गरुड़जातीय विनताने स्कन्दसे कहा– ' बेटा! तुम मेरे पिण्डदाता पुत्र हो । मैं सदा तुम्हारे साथ रहना चाहती हूँ' ॥ १२ ॥

स्कन्द उवाच

एवमस्तु नमस्तेऽस्तु पुत्रस्नेहात् प्रशाधि माम् ।

स्नुषया पूज्यमाना वै देवि वत्स्यसि नित्यदा ॥ १३ ॥

स्कन्दने कहा — एवमस्तु ( ऐसा ही हो ), मा! तुम्हें नमस्कार है । तुम मेरे ऊपर पुत्रोचित स्नेह रखकर कर्तव्यका आदेश देती रहो । देवि! तुम यहाँ सदा अपनी पुत्रवधू देवसेनाद्वारा सम्मानित होकर रहोगी ॥ १३ ॥

मार्कण्डेय उवाच अथ मातृगणः सर्वः स्कन्दं वचनमब्रवीत् ।

वयं सर्वस्य लोकस्य मातरः कविभिः स्तुताः ।

इच्छामो मातरस्तुभ्यं भवितुं पूजयस्व नः ॥ १४ ॥

मार्कण्डेयजी कहते हैं - राजन्! तदनन्तर समस्त मातृगणोंने आकर स्कन्दसे कहा – ' बेटा! विद्वानोंने हमें सम्पूर्ण लोकोंकी माताएँ कहकर हमारी स्तुति की है । अब हम

तुम्हारी माता होना चाहती हैं । तुम मातृभावसे हमारा पूजन करो' ॥ १४ ॥

स्कन्द उवाच मातरो हि भवत्यो मे भवतीनामहं सुतः ।

पृष्ठ 1570

महाभारत — खण्ड २, पृष्ठ 1570 का मूल पृष्ठ
पूरे पर्दे पर देखने के लिये चित्र दबाएँ
पाठ पढ़ें पाठ छिपाएँ

उच्यतां यन्मया कार्यं भवतीनामथेप्सितम् ॥ १५ ॥

स्कन्दने कहा - आप मेरी माताएँ हैं । मैं आपलोगोंका पुत्र हूँ। मुझसे सिद्ध होनेयोग्य जो आपका अभीष्ट कार्य हो, उसे बताइये ॥ १५ ॥

मातर ऊचुः

यास्तु ता मातरः पूर्वं लोकस्यास्य प्रकल्पिताः ।

अस्माकं तु भवेत् स्थानं तासां चैव न तद् भवेत् ॥ १६ ॥

माताओंने कहा –( ब्राह्मी, माहेश्वरी आदि ) सुप्रसिद्ध लोकमाताएँ जो पहलेसे इस सम्पूर्ण जगत्की माताओंके स्थानपर प्रतिष्ठित हों, ( वे अपना पद छोड़ दें । ) उनके उस

स्थानपर अब हमारा अधिकार हो जाय । उनका उसपर कोई अधिकार न रहे ॥ १६ ॥

भवेम पूज्या लोकस्य न ताः पूज्याः सुरर्षभ ।

प्रजाऽस्माकं हृतास्ताभिस्त्वत्कृते ताः प्रयच्छ नः ॥ १७ ॥

सुरश्रेष्ठ! हम सम्पूर्ण जगत्की पूजनीया हों । जो पहले मातृकाएँ थीं, उनकी अब पूजा न हो । उन्होंने तुम्हारे लिये हमपर मिथ्या अपवाद लगाकर हमारे पतियोंको कुपित करके हमारे संतानसुखको छीन लिया है । अतः तुम हमें संतान प्रदान करो ( हमारे पतियोंको अनुकूल करके हमें संतान सुखकी प्राप्ति कराओ ) ॥ १७ ॥

स्कन्द उवाच

वृत्ताः प्रजा न ताः शक्या भवतीभिर्निषेवितुम् ।

अन्यां वः कां प्रयच्छामि प्रजां यां मनसेच्छथ ॥ १८ ॥

स्कन्द बोले- माताओ! जिन प्रजाओंकी उत्पत्तिका अवसर बीत गया, उन्हें आपलोग अब नहीं पा सकतीं । यदि दूसरी कोई प्रजा पानेकी आपके मनमें इच्छा हो तो कहिये, मैं उसे प्रदान करूँगा ॥ १८ ॥

मातर ऊचुः

इच्छाम तासां मातॄणां प्रजा भोक्तुं प्रयच्छ नः ।

त्वया सह पृथग्भूता ये च तासामथेश्वराः ॥ १ ९ ॥

माताओंने कहा – यदि ऐसी बात है, तो हमें इन लोकमाताओंकी संतानें सौंप दो । हम उन्हें खाना चाहती हैं । तुमसे पृथक् जो उन संतानोंके पिता आदि अभिभावक हैं, उन्हें भी हम खाना चाहती हैं ॥ १ ९ ॥ स्कन्द उवाच

प्रजा वो दद्मि कष्टं तु भवतीभिरुदाहृतम् ।

परिरक्षत भद्रं वः प्रजाः साधु नमस्कृताः ॥ २० ॥