श्रीगणेशाय नमः।

महाभारत — खण्ड २ — पृष्ठ 171–180

महाभारत — खण्ड २ · Gita Press, Gorakhpur · पृष्ठ 171–180

पृष्ठ 171

महाभारत — खण्ड २, पृष्ठ 171 का मूल पृष्ठ
पूरे पर्दे पर देखने के लिये चित्र दबाएँ
पाठ पढ़ें पाठ छिपाएँ

अप्रमादः सदा कार्यो नगरे यादवर्षभाः ॥ ८ ॥

भरतश्रेष्ठ! तदनन्तर मैं नगरनिवासियोंको आश्वासन देकर राजा उग्रसेन, पिता वसुदेव तथा सम्पूर्ण वृष्णिवंशियोंका हर्ष बढ़ाते हुए बोला- ' यदुकुलके श्रेष्ठ पुरुषो! आपलोग नगरकी रक्षाके लिये सदा सावधान रहें ॥ ७-८ ॥

शाल्वराजविनाशाय प्रयातं मां निबोधत ।

नाहत्वा तं निवर्तिष्ये पुरीं द्वारवतीं प्रति ॥ ९ ॥

‘ मैं शाल्वराजका नाश करनेके लिये यहाँसे प्रस्थान करता हूँ । आप यह निश्चय जानें; मैं शाल्वका वध किये बिना द्वारकापुरीको नहीं लौटूंगा ॥ ९ ॥

सशाल्वं सौभनगरं हत्वा द्रष्टास्मि वः पुनः ।

त्रिःसामा हन्यतामेषा दुन्दुभिः शत्रुभीषणा ॥ १० ॥

‘ शाल्वसहित सौभनगरका नाश कर लेनेपर ही मैं पुनः आपलोगोंका दर्शन करूँगा ।

अब शत्रुओंको भयभीत करनेवाले इस नगाड़ेको तीन बार बजाइये ' ॥ १० ॥

ते मयाऽऽश्वासिता वीरा यथावद् भरतर्षभ ।

सर्वे मामब्रुवन् हृष्टाः प्रयाहि जहि शात्रवान् ॥ ११ ॥

भरतकुलभूषण! मेरे इस प्रकार आश्वासन देनेपर सभी यदुवंशी वीरोंने प्रसन्न होकर मुझसे कहा – ' जाइये और शत्रुओंका विनाश कीजिये ' ॥ ११ ॥

तैः प्रहृष्टात्मभिर्वीरैराशीर्भिरभिनन्दितः ।

वाचयित्वा द्विजश्रेष्ठान् प्रणम्य शिरसा भवम् ॥ १२ ॥

शैब्यसुग्रीवयुक्तेन रथेनानादयन् दिशः ।

प्रध्माय शङ्खप्रवरं पाञ्चजन्यमहं नृप ॥ १३ ॥

प्रयातोऽस्मि नरव्याघ्र बलेन महता वृतः ।

क्लृप्तेन चतुरङ्गेण यत्तेन जितकाशिना ॥ १४ ॥

प्रसन्नचित्तवाले उन वीरोंके द्वारा आशीर्वादसे अभिनन्दित होकर मैंने श्रेष्ठ ब्राह्मणोंसे स्वस्तिवाचन कराया और मस्तक झुकाकर भगवान् शिवको प्रणाम किया । नरश्रेष्ठ! तदनन्तर शैब्य और सुग्रीव नामक घोड़ोंसे जुते हुए अपने रथके द्वारा सम्पूर्ण दिशाओंको प्रतिध्वनित करते हुए श्रेष्ठ शंख पांचजन्यको बजाकर मैंने विशाल सेनाके साथ रणके लिये प्रस्थान किया । मेरी उस व्यूहरचनासे युक्त और नियन्त्रित सेनामें हाथी, घोड़े, रथी और

पैदल — चारों ही अंग मौजूद थे । उस समय वह सेना विजयसे सुशोभित हो रही थी ॥ १२

—१४ ॥

समतीत्य बहुन् देशान् गिरींश्च बहुपादपान् ।

सरांसि सरितश्चैव मार्तिकावतमासदम् ॥ १५ ॥

तब मैं बहुत - से देशों और असंख्य वृक्षोंसे हरे- भरे पर्वतों, सरोवरों और सरिताओंको लाँघता हुआ मार्तिकावतमें जा पहुँचा ॥ १५ ॥

पृष्ठ 172

महाभारत — खण्ड २, पृष्ठ 172 का मूल पृष्ठ
पूरे पर्दे पर देखने के लिये चित्र दबाएँ
पाठ पढ़ें पाठ छिपाएँ

तत्राश्रौषं नरव्याघ्र शाल्वं सागरमन्तिकात् ।

प्रयान्तं सौभमास्थाय तमहं पृष्ठतोऽन्वयाम् ॥ १६ ॥

नरव्याघ्र! वहाँ मैंने सुना कि शाल्व सौभविमानपर बैठकर समुद्रके निकट जा रहा है ।

तब मैं उसीके पीछे लग गया ॥ १६ । ।

ततः सागरमासाद्य कुक्षौ तस्य महोर्मिणः ।

समुद्रनाभ्यां शाल्वोऽभूत् सौभमास्थाय शत्रुहन् ॥ १७ ॥

शत्रुनाशन! फिर समुद्रके निकट पहुँचकर उत्ताल तरंगोंवाले महासागरकी कुक्षिके अन्तर्गत उसके नाभिदेश (एक द्वीप) - में जाकर राजा शाल्व सौभविमानपर ठहरा हुआ था ॥ १७ ॥

स समालोक्य दूरान्मां स्मयन्निव युधिष्ठिर ।

आह्वयामास दुष्टात्मा युद्धायैव मुहुर्मुहुः ॥ १८ ॥

युधिष्ठिर! वह दुष्टात्मा दूरसे ही मुझे देखकर मुसकराता हुआ - सा बारंबार युद्धके लिये ललकारने लगा ॥ १८ ॥

तस्य शार्ङ्गविनिर्मुक्तैर्बहुभिर्मर्मभेदिभिः ।

पुंर नासाद्यत शरैस्ततो मां रोष आविशत् ॥ १९ ॥

मेरे शार्ङ्ग धनुषसे छूटे हुए बहुत- से मर्मभेदी बाण शाल्वके विमानतक नहीं पहुँच सके । इससे मैं रोषमें भर गया ॥ १ ९ ॥

स चापि पापप्रकृतिर्दैतेयापसदो नृप ।

मय्यवर्षत दुर्धर्षः शरधाराः सहस्रशः ॥ २० ॥

राजन्! नीच दैत्य दुर्धर्ष राजा शाल्व स्वभावसे ही पापाचारी था । उसने मेरे ऊपर सहस्रों बाणधाराएँ बरसायीं ॥ २० ॥

सैनिकान् मम सूतं च हयांश्च समवाकिरत् ।

अचिन्तयन्तस्तु शरान् वयं युध्याम भारत ॥ २१ ॥

मेरे सारथि, घोड़ों तथा सैनिकोंपर उसने भी बाणोंकी झड़ी लगा दी। भारत! उसके बाणोंकी बौछारको कुछ न समझकर मैं युद्धमें ही लगा रहा ॥ २१ ॥

ततः शतसहस्राणि शराणां नतपर्वणाम् ।

चिक्षिपुः समरे वीरा मयि शाल्वपदानुगाः ॥ २२ ॥

तदनन्तर शाल्वके अनुगामी वीरोंने युद्धमें मेरे ऊपर झुकी हुई गाँठवाले लाखों बाण बरसाये ॥ २२ ॥

ते हयांश्च रथं चैव तदा दारुकमेव च ।

छादयामासुरसुरास्तैर्बाणैर्मर्मभेदिभिः ॥ २३ ॥

उस समय उन असुरोंने अपने मर्मवेधी बाणोंद्वारा मेरे घोड़ोंको, रथको और दारुकको भी ढक दिया ॥ २३ ॥

पृष्ठ 173

महाभारत — खण्ड २, पृष्ठ 173 का मूल पृष्ठ
पूरे पर्दे पर देखने के लिये चित्र दबाएँ
पाठ पढ़ें पाठ छिपाएँ

न हयान रथो वीर न यन्ता मम दारुकः ।

अदृश्यन्त शरैश्छन्नास्तथाहं सैनिकाश्च मे ॥ २४ ॥

वीरवर! उस समय मेरे घोड़े, रथ, मेरा सारथि दारुक, मैं तथा मेरे सारे सैनिक— सभी बाणोंसे आच्छादित होकर अदृश्य हो गये ॥ २४ ॥

ततोऽहमपि कौन्तेय शराणामयुतान् बहून् ।

आमन्त्रितानां धनुषा दिव्येन विधिनाक्षिपम् ॥ २५ ॥

कुन्तीनन्दन! तब मैंने भी अपने धनुषद्वारा दिव्य विधिसे अभिमन्त्रित किये हुए कई हजार बाण बरसाये ॥ २५ ॥

न तत्र विषयस्त्वासीन्मम सैन्यस्य भारत ।

खे विषक्तं हि तत् सौभं क्रोशमात्र इवाभवत् ॥ २६ ॥

भारत! शाल्वका सौभविमान आकाशमें इस प्रकार प्रवेश कर गया था कि मेरे सैनिकोंकी दृष्टिमें आता ही नहीं था, मानो एक कोस दूर चला गया हो ॥ २६ ॥

ततस्ते प्रेक्षकाः सर्वे रङ्गवाद इव स्थिताः ।

हर्षयामासुरुच्चैर्मां सिंहनादतलस्वनैः ॥ २७ ॥

तब वे सैनिक रंगशालामें बैठे हुए दर्शकोंकी भाँति केवल मेरे युद्धका दृश्य देखते हुए जोर- जोरसे सिंहनाद और करतलध्वनि करके मेरा हर्ष बढ़ाने लगे ॥ २७ ॥

मत्कराग्रविनिर्मुक्ता दानवानां शरास्तथा ।

अङ्गेषु रुचिरापाङ्गा विविशुः शलभा इव ॥ २८ ॥

तब मेरे हाथोंसे छूटे हुए मनोहर पंखवाले बाण दानवोंके अंगोंमें शलभोंकी भाँति घुसने लगे ॥ २८ ॥

ततो हलहलाशब्दः सौभमध्ये व्यवर्धत ।

वध्यतां विशिखैस्तीक्ष्णैः पततां च महार्णवे ॥ २ ९ ॥

इससे सौभविमानमें मेरे तीखे बाणोंसे मरकर महासागरमें गिरनेवाले दानवोंका कोलाहल बढ़ने लगा ॥ २ ९ ॥

ते निकृत्तभुजस्कन्धाः कबन्धाकृतिदर्शनाः ।

नदन्तो भैरवान् नादान् निपतन्ति स्म दानवाः ॥ ३० ॥

कंधे और भुजाओंके कट जानेसे कबन्धकी आकृतिमें दिखायी देनेवाले वे दानव भयंकर नाद करते हुए समुद्रमें गिरने लगे ॥ ३० ॥

पतितास्तेऽपि भक्ष्यन्ते समुद्राम्भोनिवासिभिः ।

ततो गोक्षीरकुन्देन्दुमृणालरजतप्रभम् ॥ ३१ ॥

जलजं पाञ्चजन्यं वै प्राणेनाहमपूरयम् ।

तान् दृष्ट्वा पतितांस्तत्र शाल्वः सौभपतिस्ततः ॥ ३२ ॥

मायायुद्धेन महता योधयामास मां युधि ।

पृष्ठ 174

महाभारत — खण्ड २, पृष्ठ 174 का मूल पृष्ठ
पूरे पर्दे पर देखने के लिये चित्र दबाएँ
पाठ पढ़ें पाठ छिपाएँ

ततो गदा हलाः प्रासाः शूलशक्तिपरश्वधाः ॥ ३३ ॥

असयः शक्तिकुलिशपाशर्ष्टिकनपाः शराः ।

पट्टिशाश्च भुशुण्ड्यश्च प्रपतन्त्यनिशं मयि ॥ ३४ ॥

जो गिरते थे, उन्हें समुद्रमें रहनेवाले जीव- जन्तु निगल जाते थे । तत्पश्चात् मैंने गोदुग्ध, कुन्दपुष्प, चन्द्रमा, मृणाल तथा चाँदीकी - सी कान्तिवाले पांचजन्य नामक शंखको बड़े जोरसे फूँका । उन दानवोंको समुद्रमें गिरते देख सौभराज शाल्व महान् मायायुद्धके द्वारा मेरा सामना करने लगा । फिर तो मेरे ऊपर गदा, हल, प्रास, शूल, शक्ति, फरसे, खड्ग, शक्ति, वज्र, पाश, ऋष्टि, कनप, बाण, पट्टिश और भुशुण्डी आदि शस्त्रास्त्रोंकी निरन्तर वर्षा होने लगी ॥ ३१–३४ ॥

तामहं माययैवाशु प्रतिगृह्य व्यनाशयम् ।

तस्यां हतायां मायायां गिरिशृङ्गैरयोधयत् ॥ ३५ ॥

शाल्वकी उस मायाको मैंने मायाद्वारा ही नियन्त्रित करके नष्ट कर दिया । उस मायाका नाश होनेपर वह पर्वतके शिखरोंद्वारा युद्ध करने लगा ॥ ३५ ॥

ततोऽभवत् तम इव प्रकाश इव चाभवत् ।

दुर्दिनं सुदिनं चैव शीतमुष्णं च भारत ॥ ३६ ॥

अङ्गारपांशुवर्षं च शस्त्रवर्षं च भारत ।

एवं मायां प्रकुर्वाणो योधयामास मां रिपुः ॥ ३७ ॥

तदनन्तर कभी अन्धकार-सा हो जाता, कभी प्रकाश-सा हो जाता, कभी मेघोंसे आकाश घिर जाता और कभी बादलोंके छिन्न -भिन्न होनेसे सुन्दर दिन प्रकट हो जाता था । कभी सर्दी और कभी गरमी पड़ने लगती थी। अंगार और धूलिकी वर्षाके साथ- साथ शस्त्रोंकी भी वृष्टि होने लगती । इस प्रकार शत्रुने मेरे साथ मायाका प्रयोग करते हुए युद्ध आरम्भ किया ॥ ३६–३७ ॥

विज्ञाय तदहं सर्वं माययैव व्यनाशयम् ।

यथाकालं तु युद्धेन व्यधमं सर्वतः शरैः ॥ ३८ ॥

वह सब जानकर मैंने मायाद्वारा ही उसकी मायाका नाश कर दिया । यथासमय युद्ध करते हुए मैंने बाणोंद्वारा शाल्वकी सेनाको सब ओरसे संतप्त कर दिया ॥ ३८ ॥

ततो व्योम महाराज शतसूर्यमिवाभवत् ।

शतचन्द्रं च कौन्तेय सहस्रायुततारकम् ॥ ३ ९ ॥

कुन्तीपुत्र महाराज युधिष्ठिर! इसके बाद आकाश सौ सूर्योंसे उद्भासित - सा दिखायी देने लगा । उसमें सैकड़ों चन्द्रमा और करोड़ों तारे दिखायी देने लगे ॥ ३ ९ ॥

ततो नाज्ञायत तदा दिवारात्रं तथा दिशः ।

ततोऽहं मोहमापन्नः प्रज्ञास्त्रं समयोजयम् ॥ ४० ॥

पृष्ठ 175

महाभारत — खण्ड २, पृष्ठ 175 का मूल पृष्ठ
पूरे पर्दे पर देखने के लिये चित्र दबाएँ
पाठ पढ़ें पाठ छिपाएँ

उस समय यह नहीं जान पड़ता था कि यह दिन है या रात्रि! दिशाओंका भी ज्ञान नहीं होता था; इससे मोहित होकर मैंने प्रज्ञास्त्रका संधान किया ॥ ४० ॥

ततस्तदस्त्रं कौन्तेय धूतं तूलमिवानिलैः ।

तथा तदभवद् युद्धं तुमुलं लोमहर्षणम् ।

लब्धालोकस्तु राजेन्द्र पुनः शत्रुमयोधयम् ॥ ४१ ॥

कुन्तीकुमार! तब उस अस्त्रने उस सारी मायाको उसी प्रकार उड़ा दिया, जैसे हवा रूईको उड़ा देती है । इसके बाद शाल्वके साथ हमलोगोंका अत्यन्त भयंकर तथा रोमांचकारी युद्ध होने लगा । राजेन्द्र! सब ओर प्रकाश हो जानेपर मैंने पुनः शत्रुसे युद्ध प्रारम्भ कर दिया ॥ ४१ ॥

इति श्रीमहाभारते वनपर्वणि अर्जुनाभिगमनपर्वणि सौभवधोपाख्याने विंशोऽध्यायः ॥ २० ॥

इस प्रकार श्रीमहाभारत वनपर्वके अन्तर्गत अर्जुनाभिगमनपर्वमें सौभवधोपाख्यानविषयक बीसवाँ अध्याय पूरा हुआ ॥ २० ॥

पृष्ठ 176

महाभारत — खण्ड २, पृष्ठ 176 का मूल पृष्ठ
पूरे पर्दे पर देखने के लिये चित्र दबाएँ
पाठ पढ़ें पाठ छिपाएँ

एकविंशोऽध्यायः श्रीकृष्णका शाल्वकी मायासे मोहित होकर पुनः सजग होना वासुदेव उवाच

एवं स पुरुषव्याघ्र शाल्वराजो महारिपुः ।

युध्यमानो मया संख्ये वियदभ्यगमत् पुनः ॥ १ ॥

भगवान् श्रीकृष्ण कहते हैं - पुरुषसिंह! इस प्रकार मेरे साथ युद्ध करनेवाला महाशत्रु शाल्वराज पुनः आकाशमें चला गया ॥ १ ॥

ततः शतघ्नीश्च महागदाश्च दीप्तांश्च शूलान् मुसलानसींश्च । चिक्षेप रोषान्मयि मन्दबुद्धिः शाल्वो महाराज जयाभिकाङ्क्षी ॥ २ ॥

महाराज! वहाँसे विजयकी इच्छा रखनेवाले मन्दबुद्धि शाल्वने क्रोधमें भरकर मेरे ऊपर शतघ्नियाँ, बड़ी - बड़ी गदाएँ, प्रज्वलित शूल, मुसल और खड्ग फेंके ॥ २ ॥

तानाशुगैरापततोऽहमाशु

निवार्य हन्तुं खगमान् ख एव ।

द्विधा त्रिधा चाच्छिदमाशुमुक्तै- स्ततोऽन्तरिक्षे निनदो बभूव ॥ ३ ॥

उनके आते ही मैंने तुरंत शीघ्रगामी बाणोंद्वारा उन्हें रोककर उन गगनचारी शत्रुओंको आकाशमें ही मार डालनेका निश्चय किया और शीघ्र छोड़े हुए बाणोंद्वारा उन सबके दो -दो

तीन- तीन टुकड़े कर डाले । इससे अन्तरिक्षमें बड़ा भारी आर्त्तनाद हुआ ॥ ३ ॥

ततः शतसहस्रेण शराणां नतपर्वणाम् ।

दारुकं वाजिनश्चैव रथं च समवाकिरत् ॥ ४ ॥

तदनन्तर शाल्वने झुकी हुई गाँठोंवाले लाखों बाणोंका प्रहार करके मेरे सारथि दारुक, घोड़ों तथा रथको आच्छादित कर दिया ॥ ४ ॥

ततो मामब्रवीद् वीर दारुको विह्वलन्निव ।

स्थातव्यमिति तिष्ठामि शाल्वबाणप्रपीडितः ।

अवस्थातुं न शक्नोमि अङ्गं मे व्यवसीदति ॥ ५ ॥

वीरवर! तब दारुक व्याकुल- सा होकर मुझसे बोला- ' प्रभो! युद्धमें डटे रहना चाहिये ' इस कर्तव्यका स्मरण करके ही मैं यहाँ ठहरा हुआ हूँ; किंतु शाल्वके बाणोंसे अत्यन्त

पृष्ठ 177

महाभारत — खण्ड २, पृष्ठ 177 का मूल पृष्ठ
पूरे पर्दे पर देखने के लिये चित्र दबाएँ
पाठ पढ़ें पाठ छिपाएँ

पीड़ित होनेके कारण मुझमें खड़े रहनेकी भी शक्ति नहीं रह गयी है । मेरा अंग शिथिल होता जा रहा है ' ॥ ५ ॥

इति तस्य निशम्याहं सारथेः करुणं वचः ।

अवेक्षमाणो यन्तारमपश्यं शरपीडितम् ॥ ६ ॥

सारथिका यह करुण वचन सुनकर मैंने उसकी ओर देखा । उसे बाणोंद्वारा बड़ी पीड़ा हो रही थी ॥ ६ ॥

न तस्योरसि नो मूर्ध्नि न काये न भुजद्वये ।

अन्तरं पाण्डवश्रेष्ठ पश्याम्यनिचितं शरैः ॥ ७ ॥

स तु बाणवरोत्पीडाद् विस्रवत्यसृगुल्बणम् ।

अभिवृष्टे यथा मेघे गिरिर्गैरिकधातुमान् ॥ ८ ॥

पाण्डवश्रेष्ठ! उसकी छातीमें, मस्तकपर, शरीरके अन्य अवयवोंमें तथा दोनों भुजाओंमें थोड़ा- सा भी ऐसा स्थान नहीं दिखायी देता था, जिसमें बाण न चुभे हुए हों । जैसे मेघके वर्षा करनेपर गेरू आदि धातुओंसे युक्त पर्वत लाल पानीकी धारा बहाने लगता है, वैसे ही वह बाणोंसे छिदे हुए अपने अंगोंसे भयंकर रक्तकी धारा बहा रहा था ॥ ७-८ ॥

अभीषु हस्तं तं दृष्ट्वा सीदन्तं सारथिं रणे ।

अस्तम्भयं महाबाहो शाल्वबाणप्रपीडितम् ॥ ९ ॥

महाबाहो! उस युद्धमें हाथमें बागडोर लिये सारथिको शाल्वके बाणोंसे पीड़ित होकर कष्ट पाते देख मैंने उसे ढाढ़स बँधाया ॥ ९ ॥

अथ मां पुरुषः कश्चिद् द्वारकानिलयोऽब्रवीत् ।

त्वरितो रथमभ्येत्य सौहृदादिव भारत ॥ १० ॥

आहुकस्य वचो वीर तस्यैव परिचारकः ।

विषण्णः सन्नकण्ठेन तन्निबोध युधिष्ठिर ॥ ११ ॥

भरतवंशी वीरवर! इतनेमें ही कोई द्वारकावासी पुरुष आकर तुरंत मेरे रथपर चढ़ गया और सौहार्द दिखाता हुआ- सा बोला । वह राजा उग्रसेनका सेवक था और दुःखी होकर उसने गद्गदकण्ठसे उनका जो संदेश सुनाया, उसे बताता हूँ, सुनिये ॥ १०-११ ॥

द्वारकाधिपतिर्वीर आह त्वामाहुको वचः ।

केशवैहि विजानीष्व यत् त्वां पितृसखोऽब्रवीत् ॥ १२ ॥

( दूत बोला - ) ' वीर! द्वारकानरेश उग्रसेनने आपको यह एक संदेश दिया है । केशव! वे आपके पिताके सखा हैं; उन्होंने आपसे कहा है कि यहाँ आ जाओ और जान लो ॥ १२ ॥

उपायायाद्य शाल्वेन द्वारकां वृष्णिनन्दन ।

विषक्ते त्वयि दुर्धर्ष हतः शूरसुतो बलात् ॥ १३ ॥

पृष्ठ 178

महाभारत — खण्ड २, पृष्ठ 178 का मूल पृष्ठ
पूरे पर्दे पर देखने के लिये चित्र दबाएँ
पाठ पढ़ें पाठ छिपाएँ

‘ दुर्धर्ष वृष्णिनन्दन! आपके युद्धमें आसक्त होनेपर शाल्वने अभी द्वारकापुरीमें आकर शूरनन्दन वसुदेवजीको बलपूर्वक मार डाला है ॥ १३ ॥

तदलं साधु युद्धेन निवर्तस्व जनार्दन ।

द्वारकामेव रक्षस्व कार्यमेतन्महत् तव ॥ १४ ॥

‘ जनार्दन! अब युद्ध करके क्या लेना है? लौट आओ । द्वारकाकी ही रक्षा करो । तुम्हारे लिये यही सबसे महान् कार्य है ' ॥ १४ ॥

इत्यहं तस्य वचनं श्रुत्वा परमदुर्मनाः ।

निश्चयं नाधिगच्छामि कर्तव्यस्येतरस्य च ॥ १५ ॥

दूतका यह वचन सुनकर मेरा मन उदास हो गया । मैं कर्तव्य और अकर्तव्यके विषयमें कोई निश्चय नहीं कर पाता था ॥ १५ ॥

सात्यकिं बलदेवं च प्रद्युम्नं च महारथम् ।

जगर्हे मनसा वीर तच्छ्रुत्वा महदप्रियम् ॥ १६ ॥

वीर युधिष्ठिर! वह महान् अप्रिय वृत्तान्त सुनकर मैं मन- ही- मन सात्यकि, बलरामजी तथा महारथी प्रद्युम्नकी निन्दा करने लगा ॥ १६ ॥

अहं हि द्वारकायाश्च पितुश्च कुरुनन्दन ।

तेषु रक्षां समाधाय प्रयातः सौभपातने ॥ १७ ॥

कुरुनन्दन! मैं द्वारका तथा पिताजीकी रक्षाका भार उन्हीं लोगोंपर रखकर सौभविमानका नाश करनेके लिये चला था ॥ १७ ॥

बलदेवो महाबाहुः कच्चिज्जीवति शत्रुहा ।

सात्यकी रौक्मिणेयश्च चारुदेष्णश्च वीर्यवान् ॥ १८ ॥

साम्बप्रभृतयश्चैवेत्यहमासं सुदुर्मनाः ।

एतेषु हि नरव्याघ्र जीवत्सु न कथंचन ॥ १ ९ ॥

शक्यः शूरसुतो हन्तुमपि वज्रभृता स्वयम् ।

हतः शूरसुतो व्यक्तं व्यक्तं चैते परासवः ॥ २० ॥

बलदेवमुखाः सर्व इति मे निश्चिता मतिः ।

सोऽहं सर्वविनाशं तं चिन्तयानो मुहुर्मुहुः ।

अविह्वलो महाराज पुनः शाल्वमयोधयम् ॥ २१ ॥

क्या शत्रुहन्ता महाबली बलरामजी जीवित हैं? क्या सात्यकि, रुक्मिणीनन्दन प्रद्युम्न, महाबली चारुदेष्ण तथा साम्ब आदि जीवन धारण करते हैं? इन बातोंका विचार करते-करते मेरा मन बहुत उदास हो गया । नरश्रेष्ठ! इन वीरोंके जीते - जी साक्षात् इन्द्र भी मेरे पिता वसुदेवजीको किसी प्रकार मार नहीं सकते थे । अवश्य ही शूरनन्दन वसुदेवजी मारे गये और यह भी स्पष्ट है कि बलरामजी आदि सभी प्रमुख वीर प्राणत्याग कर चुके हैं - यह मेरा

पृष्ठ 179

महाभारत — खण्ड २, पृष्ठ 179 का मूल पृष्ठ
पूरे पर्दे पर देखने के लिये चित्र दबाएँ
पाठ पढ़ें पाठ छिपाएँ

निश्चित विचार हो गया । महाराज! इस प्रकार सबके विनाशका बारंबार चिन्तन करके भी मैं व्याकुल न होकर राजा शाल्वसे पुनः युद्ध करने लगा ॥ १८–२१ ॥

ततोऽपश्यं महाराज प्रपतन्तमहं तदा ।

सौभाच्छूरसुतं वीर ततो मां मोह आविशत् ॥ २२ ॥

वीर महाराज! इसी समय मैंने देखा, सौभविमानसे मेरे पिता वसुदेवजी नीचे गिर रहे हैं । इससे शाल्वकी मायासे मुझे मूर्च्छा- सी आ गयी ॥ २२ ॥

तस्य रूपं प्रपततः पितुर्मम नराधिप ।

ययातेः क्षीणपुण्यस्य स्वर्गादिव महीतलम् ॥ २३ ॥

नरेश्वर! उस विमानसे गिरते हुए मेरे पिताका स्वरूप ऐसा जान पड़ता था, मानो पुण्यक्षय होनेपर स्वर्गसे पृथ्वीतलपर गिरनेवाले राजा ययातिका शरीर हो ॥ २३ ॥

विशीर्णमलिनोष्णीषः प्रकीर्णाम्बरमूर्धजः ।

प्रपतन् दृश्यते ह स्म क्षीणपुण्य इव ग्रहः ॥ २४ ॥

उनकी मलिन पगड़ी बिखर गयी थी, शरीरके वस्त्र अस्त - व्यस्त हो गये थे और बाल बिखर गये थे । वे गिरते समय पुण्यहीन ग्रहकी भाँति दिखायी देते थे ॥ २४ ॥

ततः शार्ङ्गं धनुःश्रेष्ठं करात् प्रपतितं मम ।

मोहापन्नश्च कौन्तेय रथोपस्थ उपाविशम् ॥ २५ ॥

कुन्तीनन्दन! उनकी यह अवस्था देख धनुषोंमें श्रेष्ठ शार्ङ्ग मेरे हाथसे छूटकर गिर गया और मैं शाल्वकी मायासे मोहित- सा होकर रथके पिछले भागमें चुपचाप बैठ गया ॥ २५ ॥

ततो हाहाकृतं सर्वं सैन्यं मे गतचेतनम् ।

मां दृष्ट्वा रथनीडस्थं गतासुमिव भारत ॥ २६ ॥

भारत! फिर तो मुझे रथके पिछले भागमें प्राणरहितके समान पड़ा देख मेरी सारी सेना

हाहाकार कर उठी । सबकी चेतना लुप्त सी हो गयी ॥ २६ ॥

प्रसार्य बाहू पततः प्रसार्य चरणावपि ।

रूपं पितुर्मे विबभौ शकुनेः पततो यथा ॥ २७ ॥

हाथों और पैरोंको फैलाकर गिरते हुए मेरे पिताका शरीर मरकर गिरनेवाले पक्षीके समान जान पड़ता था ॥ २७ ॥

तं पतन्तं महाबाहो शूलपट्टिशपाणयः ।

अभिघ्नन्तो भृशं वीर मम चेतो ह्यकम्पयन् ॥ २८ ॥

वीरवर महाबाहो! गिरते समय शत्रु सैनिक हाथोंमें शूल और पट्टिश लिये उनके ऊपर बारंबार प्रहार कर रहे थे । उनके इस क्रूर कृत्यने मेरे हृदयको कम्पित- सा कर दिया ॥ २८ ॥

ततो मुहूर्तात् प्रतिलभ्य संज्ञा- महं तदा वीर महाविमर्दे ।

पृष्ठ 180

महाभारत — खण्ड २, पृष्ठ 180 का मूल पृष्ठ
पूरे पर्दे पर देखने के लिये चित्र दबाएँ
पाठ पढ़ें पाठ छिपाएँ

न तत्र सौभं न रिपुं च शाल्वं पश्यामि वृद्धं पितरं न चापि ॥ २ ९ ॥ वीरवर! तदनन्तर दो घड़ीके बाद जब मैं सचेत होकर देखता हूँ, तब उस महासमरमें न तो सौभविमानका पता है, न मेरा शत्रु शाल्व ही दिखायी देता है और न मेरे बूढ़े पिता ही दृष्टिगोचर होते हैं ॥ २ ९ ॥

ततो ममासीन्मनसि मायेयमिति निश्चितम् ।

प्रबुद्धोऽस्मि ततो भूयः शतशोऽवाकिरं शरान् ॥ ३० ॥

तब मेरे मनमें यह निश्चय हो गया कि यह वास्तवमें माया ही थी । तब मैंने सजग होकर सैकड़ों बाणोंकी वर्षा प्रारम्भ की ॥ ३० ॥

इति श्रीमहाभारते वनपर्वणि अर्जुनाभिगमनपर्वणि सौभवधोपाख्याने एकविंशोऽध्यायः ॥ २१ ॥

इस प्रकार श्रीमहाभारत वनपर्वके अन्तर्गत अर्जुनाभिगमनपर्वमें सौभवधोपाख्यानविषयक इक्कीसवाँअध्याय पूरा हुआ ॥ २१ ॥