श्रीगणेशाय नमः।

महाभारत — खण्ड २ — पृष्ठ 1731–1740

महाभारत — खण्ड २ · Gita Press, Gorakhpur · पृष्ठ 1731–1740

पृष्ठ 1731

महाभारत — खण्ड २, पृष्ठ 1731 का मूल पृष्ठ
पूरे पर्दे पर देखने के लिये चित्र दबाएँ
पाठ पढ़ें पाठ छिपाएँ

मरुभूमेः शिरःस्थानं तृणबिन्दुसरः प्रति ॥ १३ ॥

तत्रेमां वसतिं शिष्टां विहरन्तो रमेमहि । ‘ अतः अब हम पुनः असंख्य मृगोंसे युक्त, रमणीय तथा उत्तम काम्यकवनमें तृणबिन्दु नामक सरोवरके पास चलें । काम्यकवन मरुभूमिके शीर्षक स्थानमें पड़ता है । वहीं विहार करते हुए हम वनवासके शेष दिन सुखपूर्वक बितायेंगे ' ॥ १३३ ॥

ततस्ते पाण्डवाः शीघ्रं प्रययुर्धर्मकोविदाः ॥ १४ ॥

ब्राह्मणैः सहिता राजन् ये च तत्र सहोषिताः ।

इन्द्रसेनादिभिश्चैव प्रेष्यैरनुगतास्तदा ॥ १५ ॥

राजन्! तदनन्तर उन धर्मज्ञ पाण्डवोंने वहाँ रहनेवाले ब्राह्मणोंके साथ शीघ्र ही उस वनसे प्रस्थान कर दिया । इन्द्रसेन आदि सेवक भी उस समय उन्हींके साथ चल दिये ॥ १४-१५ । |

ते यात्वानुसृतैर्मार्गः स्वन्नैः शुचिजलान्वितैः ।

ददृशुः काम्यकं पुण्यमाश्रमं तापसायुतम् ॥ १६ ॥

वे सब लोग उत्तम अन्न और पवित्र जलकी सुविधासे सम्पन्न तथा सदा चालू रहनेवाले मार्गोंसे यात्रा करते हुए पुण्य एवं बहुतेरे तपस्वी जनोंसे युक्त काम्यक वनके आश्रममें पहुँचकर वहाँकी शोभा देखने लगे ॥ १६ ॥

विविशुस्ते स्म कौरव्या वृता विप्रर्षभैस्तदा ।

तद् वनं भरतश्रेष्ठाः स्वर्गं सुकृतिनो यथा ॥ १७ ॥

जैसे पुण्यात्मा पुरुष स्वर्गमें जाते हैं, उसी प्रकार उन भरतश्रेष्ठ पाण्डवोंने श्रेष्ठ ब्राह्मणोंके साथ काम्यक वनमें प्रवेश किया ॥ १७ ॥

इति श्रीमहाभारते वनपर्वणि मृगस्वप्नोद्भवपर्वणि काम्यकप्रवेशे अष्टपञ्चाशदधिकद्विशततमोऽध्यायः ॥ २५८ ॥

इस प्रकार श्रीमहाभारत वनपर्वके अन्तर्गत मृगस्वप्नोद्भवपर्वमें काम्यकवनप्रवेशविषयक दो सौ अट्ठावनवाँ अध्याय पूरा हुआ ॥ २५८ ॥

पृष्ठ 1732

महाभारत — खण्ड २, पृष्ठ 1732 का मूल पृष्ठ
पूरे पर्दे पर देखने के लिये चित्र दबाएँ
पाठ पढ़ें पाठ छिपाएँ

(व्रीहिद्रौणिकपर्व) एकोनषष्ट्यधिकद्विशततमोऽध्यायः युधिष्ठिरकी चिन्ता, व्यासजीका पाण्डवोंके पास आगमन और दानकी महत्ताका प्रतिपादन वैशम्पायन उवाच

वने निवसतां तेषां पाण्डवानां महात्मनाम् ।

वर्षाण्येकादशातीयुः कृच्छ्रेण भरतर्षभ ॥ १ ॥

वैशम्पायनजी कहते हैं- भरतश्रेष्ठ जनमेजय! इस प्रकार वनमें रहते हुए उन महात्मा पाण्डवोंके ग्यारह वर्ष बड़े कष्टसे बीते ॥ १ ॥

फलमूलाशनास्ते हि सुखार्हां दुःखमुत्तमम् ।

प्राप्तकालमनुध्यान्तः सेहिरे वरपूरुषाः ॥ २ ॥

वे फल - मूल खाकर रहते थे । सुख भोगनेके योग्य होकर भी महान् कष्ट भोगते थे और यह सोचकर कि यह हमारे कष्टका समय है, इसे धैर्यपूर्वक सहन करना चाहिये, चुपचाप सब दुःख झेलते थे । उनमें ऐसा विवेक इसलिये था कि वे सब- के - सब श्रेष्ठ पुरुष थे ॥ २ ॥

युधिष्ठिरस्तु राजर्षिरात्मकर्मापराधजम् ।

चिन्तयन् स महाबाहुर्भातॄणां दुःखमुत्तमम् ॥ ३ ॥

महाबाहु राजर्षि युधिष्ठिर सदा यही सोचते रहते थे कि ' मेरे भाइयोंपर जो यह महान् दुःख आ पड़ा है, मेरी ही करनीका फल है । मेरे ही अपराधसे इन्हें कष्ट भोगना पड़ रहा है ' ॥ ३ ॥

न सुष्वाप सुखं राजा हृदि शल्यैरिवार्पितैः ।

दौरात्म्यमनुपश्यंस्तत् काले द्यूतोद्भवस्य हि ॥ ४ ॥

संस्मरन् परुषा वाचः सूतपुत्रस्य पाण्डवः ।

निःश्वासपरमो दीनो बिभ्रत् कोपविषं महत् ॥ ५ ॥

इसी चिन्तामें पड़े - पड़े राजा युधिष्ठिर रातमें सुखकी नींद नहीं सो पाते थे । ये बातें उनके हृदयमें चुभे हुए काँटोंके समान दुःख दिया करती थीं । जूआ खेलनेके कारणभूत शकुनि आदिकी दुष्टतापर दृष्टिपात करके तथा सूतपुत्र कर्णकी कठोर बातोंको स्मरण करके पाण्डुनन्दन युधिष्ठिर दीनभावसे लंबी साँसें लेते रहते और महान् क्रोधरूपी विषको अपने हृदयमें धारण करते थे ॥ ४-५ ॥

पृष्ठ 1733

महाभारत — खण्ड २, पृष्ठ 1733 का मूल पृष्ठ
पूरे पर्दे पर देखने के लिये चित्र दबाएँ
पाठ पढ़ें पाठ छिपाएँ

अर्जुनों यमजौ चोभौ द्रौपदी च यशस्विनी ।

स च भीमो महातेजाः सर्वेषामुत्तमो बली ॥ ६ ॥

युधिष्ठिरमुदीक्षन्तः सेहुर्दुःखमनुत्तमम् । अर्जुन, दोनों भाई नकुल सहदेव, यशस्विनी द्रौपदी तथा सर्वश्रेष्ठ बलवान् महातेजस्वी भीमसेन भी राजा युधिष्ठिरकी ओर देखते हुए महान्- से-महान् दुःखको चुपचाप सहते रहे ॥ ६३ ॥

अवशिष्टमल्पकालं मन्वानाः पुरुषर्षभाः ॥ ७ ॥

वपुरन्यदिवाकार्षुरुत्साहामर्षचेष्टितैः । ‘ अब तो वनवासका थोड़ा-सा ही समय शेष रह गया है, ऐसा समझकर नरश्रेष्ठ पाण्डवोंने उत्साह एवं अमर्षयुक्त चेष्टाओंसे अपने शरीरको किसी और ही प्रकारका बना लिया था ॥ ७३ ॥

कस्यचित् त्वथ कालस्य व्यासः सत्यवतीसुतः ॥ ८ ॥

आजगाम महायोगी पाण्डवानवलोककः ।

तमागतमभिप्रेक्ष्य कुन्तीपुत्रो युधिष्ठिरः ॥ ९ ॥

प्रत्युद्गम्य महात्मानं प्रत्यगृह्णाद् यथाविधि । तदनन्तर किसी समय महायोगी सत्यवतीनन्दन व्यास पाण्डवोंको देखनेके लिये वहाँ आये । उन महात्माको आया देख कुन्तीनन्दन युधिष्ठिर उनकी अगवानीके लिये कुछ दूर आगे बढ़ गये और विधिपूर्वक स्वागत- सत्कारके साथ उन्हें अपने साथ लिवा लाये ॥ ८ - ९ तमासीनमुपासीनः शुश्रूषुर्नियतेन्द्रियः ॥ १० ॥

तोषयन् प्रणिपातेन व्यासं पाण्डवनन्दनः । जब वे आसनपर बैठ गये तब पाण्डवोंका आनन्द बढ़ानेवाले युधिष्ठिर अपनी इन्द्रियोंको संयममें रखते हुए सेवाकी इच्छासे व्यासजीके पास ही बैठ गये और उनके चरणोंमें प्रणाम करके उन्होंने महर्षिको संतुष्ट किया ॥ १०३ ॥

तानवेक्ष्य कृशान् पौत्रान् वने वन्येन जीवतः ॥ ११ ॥

महर्षिरनुकम्पार्थमब्रवीद् बाष्पगद्गदम् । अपने पौत्रोंको वनवासके कष्टसे दुर्बल तथा जंगली फल- मूल खाकर जीवननिर्वाह करते देख महर्षि व्यासको बड़ी दया आयी । वे उनपर कृपा करनेके लिये नेत्रोंसे आँसू बहाते हुए गद्गद कण्ठसे बोले – ॥ ११ ॥

युधिष्ठिर महाबाहो शृणु धर्मभृतां वर ॥ १२ ॥

नातप्ततपसो लोके प्राप्नुवन्ति महासुखम् ।

सुखदुःखे हि पुरुषः पर्यायेणोपसेवते ॥ १३ ॥

पृष्ठ 1734

महाभारत — खण्ड २, पृष्ठ 1734 का मूल पृष्ठ
पूरे पर्दे पर देखने के लिये चित्र दबाएँ
पाठ पढ़ें पाठ छिपाएँ

' धर्मात्माओंमें श्रेष्ठ महाबाहु युधिष्ठिर! मेरी बात सुनो, संसारमें जिन्होंने तपस्या नहीं की है, वे महान् सुखकी उपलब्धि नहीं कर पाते हैं । मनुष्य बारी - बारीसे सुख और दुःख दोनोंका सेवन करता है ॥ १२-१३ ॥

न ह्यनन्तं सुखं कश्चित् प्राप्नोति पुरुषर्षभ ।

प्रज्ञावांस्त्वेव पुरुषः संयुक्तः परया धिया ॥ १४ ॥

उदयास्तमनज्ञो हि न हृष्यति न शोचति । ‘ नरश्रेष्ठ! कोई भी इस जगत् में ऐसा सुख नहीं पाता, जिसका कभी अन्त न हो । उत्तम बुद्धिसे युक्त ज्ञानवान् पुरुष ही उत्पत्ति, स्थिति और लयके अधिष्ठानरूप परमात्माको जानकर कभी हर्ष और शोक नहीं करता है ॥ १४३ ॥

सुखमापतितं सेवेद् दुःखमापतितं वहेत् ॥ १५ ॥

कालप्राप्तमुपासीत सस्यानामिव कर्षकः । ‘ अतः विवेकी पुरुषको उचित है कि प्राप्त हुए सुखका ( त्यागपूर्वक ) सेवन करे और स्वतः आये हुए दुःखका भार भी ( धैर्यपूर्वक ) वहन करे । जैसे किसान बीज बोकर समयके अनुसार प्रारब्धवश जितना अन्न मिलता है, उसे ग्रहण करता है; उसी प्रकार मनुष्य समय-समयपर दैववश प्राप्त हुए सुख तथा दुःखको स्वीकार करें ॥ १५३ ॥

तपसो हि परं नास्ति तपसा विन्दते महत् ॥ १६ ॥

पृष्ठ 1735

महाभारत — खण्ड २, पृष्ठ 1735 का मूल पृष्ठ
पूरे पर्दे पर देखने के लिये चित्र दबाएँ
पाठ पढ़ें पाठ छिपाएँ

नासाध्यं तपसः किंचिदिति बुद्धयस्व भारत । ‘ भारत! तपसे बढ़कर दूसरा कोई साधन नहीं है । तपसे मनुष्य महत्पद ( परमात्मा ) -को प्राप्त कर लेता है । तुम इस बातको अच्छी तरह जान लो कि तपस्यासे कुछ भी असाध्य नहीं है ॥ १६३ ॥

सत्यमार्जवमक्रोधः संविभागो दमः शमः ॥ १७ ॥

अनसूयाविहिंसा च शौचमिन्द्रियसंयमः ।

पावनानि महाराज नराणां पुण्यकर्मणाम् ॥ १८ ॥

‘महाराज! सत्य, सरलता, क्रोधका अभाव, देवता और अतिथियोंको देकर अन्न आदि ग्रहण करना, इन्द्रियसंयम, मनोनिग्रह, दूसरोंके दोष न देखना, हिंसा न करना, बाहर-भीतरकी पवित्रता रखना तथा सम्पूर्ण इन्द्रियोंको काबूमें रखना - ये पुण्यात्मा पुरुषोंके सद्गुण सबको पवित्र करनेवाले हैं ॥ १७-१८ ॥

अधर्मरुचयो मूढास्तिर्यग्गतिपरायणाः ।

कृच्छ्रां योनिमनुप्राप्ता न सुखं विन्दते जनाः ॥ १ ९ ॥

‘ जो लोग अधर्ममें रुचि रखनेवाले हैं, वे मूढ़ मानव पशु -पक्षी आदि तिर्यग्योनियोंमें जन्म ग्रहण करते हैं । उन कष्टदायक योनियोंमें पड़कर वे कभी सुख नहीं पाते हैं ॥ १ ९ ॥

इह यत् क्रियते कर्म तत् परत्रोपयुज्यते ।

तस्माच्छरीरं युञ्जीत तपसा नियमेन च ॥ २० ॥

‘ इस लोकमें जो कर्म किया जाता है, उसका फल परलोकमें भोगना पड़ता है । इसलिये अपने शरीरको तप और नियमोंके पालनमें लगावे ॥ २० ॥

यथाशक्ति प्रयच्छेत सम्पूज्याभिप्रणम्य च ।

काले प्राप्ते च हृष्टात्मा राजन् विगतमत्सरः ॥ २१ ॥

‘ राजन्! समयपर यदि कोई अतिथि आ जाय तो क्रोधरहित और प्रसन्नचित्त होकर अपनी शक्तिके अनुसार उसे दान दे; और विधिवत् पूजन करके उसे प्रणाम करे ॥ २१ ॥

सत्यवादी लभेतायुरनायासमथार्जवम् ।

अक्रोधनोऽनसूयश्च निर्वृतिं लभते पराम् ॥ २२ ॥

‘ सत्यवादी मनुष्य दीर्घ आयु, क्लेशशून्यता ( सुख) तथा सरलता प्राप्त करता है । जो क्रोध नहीं करता और दूसरोंके दोष नहीं देखता है, उसे परमानन्दपदकी प्राप्ति होती ॥ २२ ॥

दान्तः शमपरः शश्वत् परिक्लेशं न विन्दति ।

न च तप्यति दान्तात्मा दृष्ट्वा परगतां श्रियम् ॥ २३ ॥

‘ जो सदा अपनी इन्द्रियोंको संयममें रखकर मनका निग्रह करता है, उसे कभी क्लेशका सामना नहीं करना पड़ता । जिसने अपने मनको वशमें कर लिया है, वह दूसरोंकी सम्पत्तिको देखकर संतप्त नहीं होता है ' ॥ २३ ॥

पृष्ठ 1736

महाभारत — खण्ड २, पृष्ठ 1736 का मूल पृष्ठ
पूरे पर्दे पर देखने के लिये चित्र दबाएँ
पाठ पढ़ें पाठ छिपाएँ

संविभक्ता च दाता च भोगवान् सुखवान् नरः ।

भवत्यहिंसकश्चैव परमारोग्यमश्नुते ॥ २४ ॥

'जो देवताओं और अतिथियोंको उनका भाग समर्पित करता है वह भोगसामग्रीसे सम्पन्न होता है । दान करनेवाला मनुष्य सुखी होता है । जो किसी भी प्राणीकी हिंसा नहीं करता उसे उत्तम आरोग्यकी प्राप्ति होती है ॥ २४ ॥

मान्यमानयिता जन्म कुले महति विन्दति ।

व्यसनैर्न तु संयोगं प्राप्नोति विजितेन्द्रियः ॥ २५ ॥

( विन्दते सुखमत्यन्तमिह लोके परत्र च । ) ' जो माननीय पुरुषोंका सम्मान करता है वह महान् कुलमें जन्म पाता है । जितेन्द्रिय पुरुष कभी दुर्व्यसनोंमें नहीं फँसता है । उसे इस लोक और परलोकमें भी अत्यन्त सुखकी प्राप्ति होती है ॥ २५ ॥

शुभानुशयबुद्धिर्हि संयुक्तः कालधर्मणा ।

प्रादुर्भवति तद्योगात् कल्याणमतिरेव सः ॥ २६ ॥

‘जिसकी बुद्धि शुभमें ही आसक्त होती है, वह मनुष्य मृत्युको प्राप्त होनेपर उस शुभके संयोगसे कल्याणबुद्धि होकर ही उत्पन्न होता है ' ॥ २६ ॥

युधिष्ठिरउवाच

भगवन् दानधर्माणां तपसो वा महामुने ।

किंस्विद् बहुगुणं प्रेत्य किं वा दुष्करमुच्यते ॥ २७ ॥

युधिष्ठिरने पूछा- भगवन्! महामुने! दानधर्म एवं तपस्या–इनमेंसे किसका फल परलोकमें अधिक माना गया है? और इन दोनोंमें कौन दुष्कर बताया जाता है ॥ २७ ॥

व्यास उवाच

दानान्न दुष्करं तात पृथिव्यामस्ति किंचन ।

अर्थे च महती तृष्णा स च दुःखेन लभ्यते ॥ २८ ॥

व्यासजीने कहा — तात! दानसे बढ़कर दुष्कर कार्य इस पृथ्वीपर दूसरा कोई नहीं है ।

लोगोंको धनका लोभ अधिक होता है और धन मिलता भी बड़े कष्टसे है ॥ २८ ॥

परित्यज्य प्रियान् प्राणाम् धनार्थं हि महामते ।

प्रविशन्ति नरा वीराः समुद्रमटवीं तथा ॥ २९ ॥

महामते! कितने ही साहसी मनुष्य रत्नोंके लिये अपने प्यारे प्राणोंका मोह छोड़कर समुद्रमें गोते लगाते हैं और धनके लिये घोर जंगलोंमें भटकते फिरते हैं ॥ २ ९ ॥

कृषिगोरक्ष्यमित्येके प्रतिपद्यन्ति मानवाः ।

पुरुषाः प्रेष्यतामेके निर्गच्छन्ति धनार्थिनः ॥ ३० ॥

पृष्ठ 1737

महाभारत — खण्ड २, पृष्ठ 1737 का मूल पृष्ठ
पूरे पर्दे पर देखने के लिये चित्र दबाएँ
पाठ पढ़ें पाठ छिपाएँ

कुछ मनुष्य कृषि तथा गोरक्षाको अपनी जीविकाका साधन बनाते हैं, कुछ लोग धनकी इच्छासे नौकरी करनेके लिये दूर निकल जाते हैं ॥ ३० ॥

तस्माद् दुःखार्जितस्यैव परित्यागः सुदुष्करः ।

न दुष्करतरं दानात् तस्माद् दानं मतं मम ॥ ३१ ॥

अतः दुःख सहकर कमाये हुए धनका परित्याग करना अत्यन्त कठिन है । दानसे बढ़कर दूसरा कोई दुष्कर कार्य नहीं है । इसलिये मेरे मतमें दान ही सर्वश्रेष्ठ है ॥ ३१ ॥

विशेषस्त्वत्र विज्ञेयो न्यायेनोपार्जितं धनम् ।

पात्रे काले च देशे च साधुभ्यः प्रतिपादयेत् ॥ ३२ ॥

यहाँ विशेष बात यह जाननी चाहिये कि मनुष्य न्यायसे कमाये गये धनको उत्तम देश, काल और पात्रका विचार करते हुए श्रेष्ठ पुरुषोंको दे ॥ ३२ ॥

अन्यायात् समुपात्तेन दानधर्मो धनेन यः ।

क्रियते न स कर्तारं त्रायते महतो भयात् ॥ ३३ ॥

अन्यायसे प्राप्त किये हुए धनके द्वारा जो दानधर्म किया जाता है वह कर्ताकी महान् भयसे रक्षा नहीं कर पाता ॥ ३३ ॥

पात्रे दानं स्वल्पमपि काले दत्तं युधिष्ठिर ।

मनसा हि विशुद्धेन प्रेत्यानन्तफलं स्मृतम् ॥ ३४ ॥

युधिष्ठिर! यदि विशुद्ध मनसे उत्तम समयपर सत्पात्रको थोड़ा - सा भी दान दिया गया हो तो वह परलोकमें अनन्त फल देनेवाला माना गया है ॥ ३४ ॥

अत्राप्युदाहरन्तीममितिहासं पुरातनम् ।

व्रीहिद्रोणपरित्यागाद् यत् फलं प्राप मुद्गलः ॥ ३५ ॥

इस विषयमें जानकार लोग इस पुराने इतिहासका उदाहरण दिया करते हैं कि मुद्गल ऋषिने एक द्रोण धानका दान करके महान् फल प्राप्त किया था ॥ ३५ ॥

इति श्रीमहाभारते वनपर्वणि व्रीहिद्रौणिकपर्वणि दानदुष्करत्वकथने एकोनषष्ट्यधिकद्विशततमोऽध्यायः ॥ २५ ९ ॥ इस प्रकार श्रीमहाभारत वनपर्वके अन्तर्गत व्रीहिद्रौणिकपर्वमें दानकी दुष्करताका प्रतिपादनविषय दो सौ उनसठवाँ अध्याय पूरा हुआ ॥ २५ ९ ॥ (दाक्षिणात्य अधिक पाठका श्लोक मिलाकर कुल ३५३ श्लोक हैं )

पृष्ठ 1738

महाभारत — खण्ड २, पृष्ठ 1738 का मूल पृष्ठ
पूरे पर्दे पर देखने के लिये चित्र दबाएँ
पाठ पढ़ें पाठ छिपाएँ

षष्ट्यधिकद्विशततमोऽध्यायः दुर्वासाद्वारा महर्षि मुद्गलके दानधर्म एवं धैर्यकी परीक्षा तथा मुद्गलका देवदूतसे कुछ प्रश्न करना युधिष्ठिर उवाच

व्रीहिद्रोणः परित्यक्तः कथं तेन महात्मना ।

कस्मै दत्तश्च भगवन् विधिना केन चात्थ मे ॥ १ ॥

युधिष्ठिरने पूछा— भगवन्! महात्मा मुद्गलने एक द्रोण? धानका दान कैसे और किस विधिसे किया था तथा वह दान किसको दिया गया था? यह सब मुझे बताइये ॥ १ ॥

प्रत्यक्षधर्मा भगवान् यस्य तुष्टो हि कर्मभिः ।

सफलं तस्य जन्माहं मन्ये सद्धर्मचारिणः ॥ २ ॥

मनुष्योंके धर्मको प्रत्यक्ष देखने और जाननेवाले भगवान् जिसके कर्मोंसे संतुष्ट होते हैं, उसी श्रेष्ठ धर्मात्मा पुरुषका जन्म सफल है, ऐसा मैं मानता हूँ ॥ २ ॥

व्यास उवाच

शिलोञ्छवृत्तिर्धर्मात्मा मुद्गलः संयतेन्द्रियः ।

आसीद् राजन् कुरुक्षेत्रे सत्यवागनसूयकः ॥ ३ ॥

व्यासजी बोले — राजन्! कुरुक्षेत्रमें मुद्गलनामक एक ऋषि रहते थे । वे बड़े धर्मात्मा और जितेन्द्रिय थे । शिल तथा उञ्छवृत्तिसे ही वे जीविका चलाते थे तथा सदा सत्य बोलते और किसीकी भी निन्दा नहीं करते थे ॥ ३ ॥

अतिथिव्रती क्रियावांश्च कापोतीं वृत्तिमास्थितः ।

सत्रमिष्टीकृतं नाम समुपास्ते महातपाः ॥ ४ ॥

सपुत्रदारो हि मुनिः पक्षाहारो बभूव ह ।

कपोतवृत्त्या पक्षेण व्रीहिद्रोणमुपार्जयत् ॥ ५ ॥

उन्होंने अतिथियोंकी सेवाका व्रत ले रखा था । वे बड़े कर्मनिष्ठ और तपस्वी थे तथा कापोती वृत्तिका आश्रय ले आवश्यकताके अनुरूप थोड़े - से ही अन्नका संग्रह करते थे । वे मुनि स्त्री और पुत्रके साथ रहकर पंद्रह दिनमें जैसे कबूतर दाने चुगता है, उसी प्रकार चुनकर एक द्रोण धानका संग्रह कर पाते थे और उसके द्वारा इष्टीकृत नामक यज्ञका अनुष्ठान करते थे । इस प्रकार परिवारसहित उन्हें पंद्रह दिनपर भोजन प्राप्त होता था ॥ ४-५ ॥

दर्शं च पौर्णमासं च कुर्वन् विगतमत्सरः ।

देवतातिथिशेषेण कुरुते देहयापनम् ॥ ६ ॥

पृष्ठ 1739

महाभारत — खण्ड २, पृष्ठ 1739 का मूल पृष्ठ
पूरे पर्दे पर देखने के लिये चित्र दबाएँ
पाठ पढ़ें पाठ छिपाएँ

उनके मनमें किसीके प्रति ईर्ष्याका भाव नहीं था । वे प्रत्येक पक्षमें दर्श एवं पौर्णमास यज्ञ करते हुए देवताओं और अतिथियोंको उनका भाग अर्पित करके शेष अन्नसे जीवन-यापन करते थे ॥ ६ ॥

तस्येन्द्रः सहितो देवैः साक्षात् त्रिभुवनेश्वरः ।

प्रत्यगृह्णान्महाराज भागं पर्वणि पर्वणि ॥ ७ ॥

महाराज! प्रत्येक पर्वपर तीनों लोकोंके स्वामी साक्षात् इन्द्र देवताओंसहित पधारकर उनके यज्ञमें भाग ग्रहण करते थे ॥ ७ ॥

स पर्वकालं कृत्वा तु मुनिवृत्त्या समन्वितः ।

अतिथिभ्यो ददावन्नं प्रहृष्टेनान्तरात्मना ॥ ८ ॥

मुद्गल ऋषि मुनिवृत्तिसे रहते हुए पर्वकालोचित कर्मदर्श और पौर्णमास यज्ञ करके हर्षोल्लासपूर्ण हृदयसे अतिथियोंको भोजन देते थे ॥ ८ ॥

व्रीहिद्रोणस्य तद्ध्यस्य ददतोऽन्नं महात्मनः ।

शिष्टं मात्सर्यहीनस्य वर्धतेऽतिथिदर्शनात् ॥ ९ ॥

ईर्ष्यासे रहित महात्मा मुद्गल एक द्रोण धानसे तैयार किये हुए अन्नमेंसे जब - जब दान करते थे, तब - तब देनेसे बचा हुआ अन्न मुद्गलके द्वारा दूसरे अतिथियोंका दर्शन करनेसे बढ़ जाया करता था ॥ ९ ॥

तच्छतान्यपि भुञ्जन्ति ब्राह्मणानां मनीषिणाम् ।

मुनेस्त्यागविशुद्धया तु तदन्नं वृद्धिमृच्छति ॥ १० ॥

इस प्रकार उसमें सैकड़ों मनीषी ब्राह्मण एक साथ भोजन कर लेते थे । मुद्गल मुनिके विशुद्ध त्यागके प्रभावसे वह अन्न निश्चय ही बढ़ जाता था ॥ १० ॥

तं तु शुश्राव धर्मिष्ठं मुद्गलं संशितव्रतम् ।

दुर्वासा नृप दिग्वासास्तमथाभ्याजगाम ह ॥ ११ ॥

राजन्! एक दिन दिगम्बर वेषमें भ्रमण करनेवाले महर्षि दुर्वासाने उत्तम व्रतका पालन करनेवाले धर्मिष्ठ महात्मा मुद्गलका नाम सुना । उनके व्रतकी ख्याति सुनकर वे वहाँ आ पहुँचे ॥ ११ ॥

बिभ्रच्चानियतं वेषमुन्मत्त इव पाण्डव ।

विकचः परुषा वाचो व्याहरन् विविधा मुनिः ॥ १२ ॥

पाण्डुनन्दन! दुर्वासा मुनि पागलोंकी तरह अटपटा वेष धारण किये, मूँड़ मुड़ाये और नाना प्रकारके कटु वचन बोलते हुए उस आश्रममें पधारे ॥ १२ ॥

अभिगम्याथ तं विप्रमुवाच मुनिसत्तमः ।

अन्नार्थिनमनुप्राप्तं विद्धि मां द्विजसत्तम ॥ १३ ॥

ब्रह्मर्षि मुद्गलके पास पहुँचकर मुनिश्रेष्ठ दुर्वासाने कहा - ' विप्रवर! तुम्हें यह मालूम होना चाहिये कि मैं भोजनकी इच्छासे यहाँ आया हूँ' ॥ १३ ॥

पृष्ठ 1740

महाभारत — खण्ड २, पृष्ठ 1740 का मूल पृष्ठ
पूरे पर्दे पर देखने के लिये चित्र दबाएँ
पाठ पढ़ें पाठ छिपाएँ

स्वागतं तेऽस्त्विति मुनिं मुद्गलः प्रत्यभाषत ।

पाद्यमाचमनीयं च प्रतिपाद्यार्घ्यमुत्तमम् ॥ १४ ॥

प्रादात् स तापसायान्नं क्षुधितायातिथिव्रती ।

उन्मत्ताय परां श्रद्धामास्थाय स धृतव्रतः ॥ १५ ॥

ततस्तदन्नं रसवत् स एव क्षुधयान्वितः ।

बुभुजे कृत्स्नमुन्मत्तः प्रादात् तस्मै च मुद्गलः ॥ १६ ॥

मुद्गलने उनसे कहा— ' महर्षे! ' आपका स्वागत है, ऐसा कहकर उन्होंने पाद्य, उत्तम अर्घ्य तथा आचमनीय आदि पूजनकी सामग्री भेंट की । तत्पश्चात् उन व्रतधारी अतिथिसेवी महर्षि मुद्गलने बड़ी श्रद्धाके साथ उन्मत्त - वेशधारी भूखे तपस्वी दुर्वासाको भोजन अर्पित किया । वह अन्न बड़ा स्वादिष्ट था । वे उन्मत्त मुनि भूखे तो थे ही, परोसी हुई सारी रसोई खा गये । तब महर्षि मुद्गलने उन्हें और भोजन दिया ॥ १४–१६ ॥

भुक्त्वा चान्नं ततः सर्वमुच्छिष्टेनात्मनस्ततः ।

अथाङ्गं लिलिपेऽन्नेन यथागतमगाच्च सः ॥ १७ ॥

इस तरह सारा भोजन उदरस्थ करके दुर्वासाजीने जूठन लेकर अपने सारे अंगोंमें लपेट ली और फिर जैसे आये थे, वैसे ही चल दिये ॥ १७ ॥

एवं द्वितीये सम्प्राप्ते यथाकाले मनीषिणः ।

आगम्य बुभुजे सर्वमन्नमुञ्छोपजीविनः ॥ १८ ॥

इसी प्रकार दूसरा पर्वकाल आनेपर दुर्वासा ऋषिने पुनः आकर उञ्छवृत्तिसे जीवन-निर्वाह करनेवाले उन मनीषी महात्मा मुद्गलके यहाँका सारा अन्न खा लिया ॥ १८ ॥