श्रीगणेशाय नमः।

महाभारत — खण्ड २ — पृष्ठ 411–420

महाभारत — खण्ड २ · Gita Press, Gorakhpur · पृष्ठ 411–420

पृष्ठ 411

महाभारत — खण्ड २, पृष्ठ 411 का मूल पृष्ठ
पूरे पर्दे पर देखने के लिये चित्र दबाएँ
पाठ पढ़ें पाठ छिपाएँ

छायाद्वितीयो म्लानस्रग्रजःस्वेदसमन्वितः ।

भूमिष्ठो नैषधश्चैव निमेषेण च सूचितः ॥ २५ ॥

उन पाँचोंमें एक पुरुष ऐसे हैं, जिनकी परछाईं पड़ रही है । उनके गलेकी पुष्पमाला कुम्हला गयी है । उनके अंगोंमें धूल-कण और पसीनेकी बूँदें भी दिखायी पड़ती हैं । वे पृथ्वीका स्पर्श किये बैठे हैं और उनके नेत्रोंकी पलकें गिरती हैं । इन लक्षणोंसे दमयन्तीने निषधराज नलको पहचान लिया ॥ २५ ॥

सा समीक्ष्य तु तान् देवान् पुण्यश्लोकं च भारत ।

नैषधं वरयामास भैमी धर्मेण पाण्डव ॥ २६ ॥

भरतकुलभूषण पाण्डुनन्दन! राजकुमारी दमयन्तीने उन देवताओं तथा पुण्यश्लोक नलकी ओर पुनः दृष्टिपात करके धर्मके अनुसार निषधराज नलका ही वरण किया ॥ २६ ॥

विलज्जमाना वस्त्रान्तं जग्राहायतलोचना ।

स्कन्ध देशेऽसृजत् तस्य स्रजं परमशोभनाम् ॥ २७ ॥

वरयामास चैवैनं पतित्वे वरवर्णिनी । विशाल नेत्रोंवाली दमयन्तीने लजाते -लजाते नलके वस्त्रका छोर पकड़ लिया और उनके गलेमें परम सुन्दर फूलोंका हार डाल दिया । इस प्रकार वरवर्णिनी दमयन्तीने राजा नलका पतिरूपमें वरण कर लिया ॥ २७ ॥

पृष्ठ 412

महाभारत — खण्ड २, पृष्ठ 412 का मूल पृष्ठ
पूरे पर्दे पर देखने के लिये चित्र दबाएँ
पाठ पढ़ें पाठ छिपाएँ

ततो हाहेति सहसा मुक्तः शब्दो नराधिपैः ॥ २८ ॥

फिर तो दूसरे राजाओंके मुखसे सहसा ' हाहाकार' - का शब्द निकल पड़ा ॥ २८ ॥

देवैर्महर्षिभिस्तत्र साधु साध्विति भारत ।

विस्मितैरीरितः शब्दः प्रशंसद्भिर्नलं नृपम् ॥ २ ९ ॥

भारत! देवता और महर्षि वहाँ साधुवाद देने लगे । सबने विस्मित होकर राजा नलकी प्रशंसा करते हुए इनके सौभाग्यको सराहा ॥ २९ ॥

दमयन्तीं तु कौरव्य वीरसेनसुतो नृपः ।

आश्वासयद् वरारोहां प्रहृष्टेनान्तरात्मना ॥ ३० ॥

कुरुनन्दन! वीरसेनकुमार नलने उल्लसित हृदयसे सुन्दरी दमयन्तीको आश्वासन देते हुए कहा— ॥ ३० ॥

यत् त्वं भजसि कल्याणि पुमांसं देवसंनिधौ ।

तस्मान्मां विद्धि भर्तारमेवं ते वचने रतम् ॥ ३१ ॥

‘ कल्याणी! तुम देवताओंके समीप जो मुझ जैसे पुरुषका वरण कर रही हो, इस अलौकिक अनुरागके कारण अपने इस पतिको तुम सदा अपनी प्रत्येक आज्ञाके पालनमें तत्पर समझो ॥ ३१ ॥

यावच्च मे धरिष्यन्ति प्राणा देहे शुचिस्मिते ।

तावत् त्वयि भविष्यामि सत्यमेतद् ब्रवीमि ते ॥ ३२ ॥

‘ पवित्र मुसकानवाली देवि! मेरे इस शरीरमें जबतक प्राण रहेंगे, तबतक तुममें मेरा अनन्य अनुराग बना रहेगा, यह मैं तुमसे सच्ची प्रतिज्ञा करके कहता हूँ ' ॥ ३२ ॥

दमयन्ती तथा वाग्भिरभिनन्द्य कृताञ्जलिः ।

तौ परस्परतः प्रीतौ दृष्ट्वा त्वग्निपुरोगमान् ॥ ३३ ॥

तानेव शरणं देवाञ्जग्मतुर्मनसा तदा । इसी प्रकार दमयन्तीने भी हाथ जोड़कर विनीत वचनोंद्वारा महाराज नलका अभिनन्दन किया । वे दोनों एक- दूसरेको पाकर बड़े प्रसन्न हुए । उन्होंने सामने अग्नि आदि देवताओंको देखकर मन- ही- मन उनकी ही शरण ली ॥ ३३३ ॥

वृते तु नैषधे भैम्या लोकपाला महौजसः ॥ ३४ ॥

प्रहृष्टमनसः सर्वे नलायाष्टौ वरान् ददुः । दमयन्तीने जब नलका वरण कर लिया, तब उन सब महातेजस्वी लोकपालोंने प्रसन्नचित्त होकर नलको आठ वरदान दिये ॥ ३४३ ॥

प्रत्यक्षदर्शनं यज्ञे गतिं चानुत्तमां शुभाम् ॥ ३५ ॥

नैषधाय ददौ शक्रः प्रीयमाणः शचीपतिः । शचीपति इन्द्रने प्रसन्न होकर निषधराज नलको यह वर दिया कि ' मैं यज्ञमें तुम्हें प्रत्यक्ष दर्शन दूँगा और अन्तमें सर्वोत्तम शुभ गति प्रदान करूँगा' ॥ ३५३ ॥

पृष्ठ 413

महाभारत — खण्ड २, पृष्ठ 413 का मूल पृष्ठ
पूरे पर्दे पर देखने के लिये चित्र दबाएँ
पाठ पढ़ें पाठ छिपाएँ

अग्निरात्मभवं प्रादाद् यत्र वाञ्छति नैषधः ॥ ३६ ॥

लोकानात्मप्रभांश्चैव ददौ तस्मै हुताशनः । हविष्यभोक्ता अग्निदेवने नलको अपने ही समान तेजस्वी लोक प्रदान किये और यह भी कहा कि ‘ राजा नल जहाँ चाहेंगे, वहीं मैं प्रकट हो जाऊँगा' ॥ ३६३ ॥

यमस्त्वन्नरसं प्रादाद् धर्मे च परमां स्थितिम् ॥ ३७ ॥

यमराजने यह कहा कि ' राजा नलकी बनायी हुई रसोईमें उत्तमोत्तम रस एवं स्वाद उपलब्ध होगा और धर्ममें इनकी दृढ़ निष्ठा बनी रहेगी' ॥ ३७ ॥

अपां पतिरपां भावं यत्र वाञ्छति नैषधः ।

स्रजश्चोत्तमगन्धाढ्याः सर्वे च मिथुनं ददुः ॥ ३८ ॥

जलके स्वामी वरुणने नलकी इच्छाके अनुसार जल प्रकट होनेका वर दिया और यह भी कहा कि ' तुम्हारी पुष्पमालाएँ सदा उत्तम गन्धसे सम्पन्न होंगी । ' इस प्रकार सब देवताओंने दो -दो वर दिये ॥ ३८ ॥

वरानेवं प्रदायास्य देवास्ते त्रिदिवं गताः ।

पार्थिवाश्चानुभूयास्य विवाहं विस्मयान्विताः ॥ ३ ९ ॥

दमयन्त्याश्च मुदिताः प्रतिजग्मुर्यथागतम् ।

पृष्ठ 414

महाभारत — खण्ड २, पृष्ठ 414 का मूल पृष्ठ
पूरे पर्दे पर देखने के लिये चित्र दबाएँ
पाठ पढ़ें पाठ छिपाएँ

इस प्रकार राजा नलको वरदान देकर वे देवता - लोग स्वर्गलोकको चले गये । स्वयंवरमें आये हुए राजा भी विस्मयविमुग्ध हो नल और दमयन्तीके विवाहोत्सवका - सा अनुभव करते हुए प्रसन्नतापूर्वक जैसे आये थे, वैसे लौट गये ॥ ३ ९ ३ ॥ गतेषु पार्थिवेन्द्रेषु भीमः प्रीतो महामनाः ॥ ४० ॥

विवाहं कारयामास दमयन्त्या नलस्य च । सब नरेशोंके विदा हो जानेपर महामना भीमने बड़ी प्रसन्नताके साथ नल- दमयन्तीका शास्त्रविधिके अनुसार विवाह कराया ॥ ४० ॥

उष्य तत्र यथाकामं नैषधो द्विपदां वरः ॥ ४१ ॥

भीमेन समनुज्ञातो जगाम नगरं स्वकम् । मनुष्योंमें श्रेष्ठ निषधनरेश नल अपनी इच्छाके अनुसार कुछ दिनोंतक ससुरालमें रहे, फिर विदर्भनरेश भीमकी आज्ञा ले ( दमयन्तीसहित) अपनी राजधानीको चले गये ॥ ४१३ || अवाप्य नारीरत्नं तु पुण्यश्लोकोऽपि पार्थिवः ॥ ४२ ॥

रेमे सह तया राजञ्छच्येव बलवृत्रहा । राजन्! पुण्यश्लोक महाराज नलने भी उस रमणीरत्नको पाकर उसके साथ उसी प्रकार विहार किया, जैसे शचीके साथ इन्द्र करते हैं ॥ ४२ ॥

अतीव मुदितो राजा भ्राजमानोंऽशुमानिव ॥ ४३ ॥

अरञ्जयत् प्रजा वीरो धर्मेण परिपालयन् । राजा नल सूर्यके समान प्रकाशित होते थे । वीरवर नल अत्यन्त प्रसन्न रहकर अपनी प्रजाका धर्मपूर्वक पालन करते हुए उसे प्रसन्न रखते थे ॥ ४३३ ॥

ईजे चाप्यश्वमेधेन ययातिरिव नाहुषः ॥ ४४ ॥

अन्यैश्च बहुभिर्धीमान् क्रतुभिश्चाप्तदक्षिणैः । उन बुद्धिमान् नरेशने नहुषनन्दन ययातिकी भाँति अश्वमेध तथा पर्याप्त दक्षिणावाले दूसरे बहुत - से यज्ञोंका भी अनुष्ठान किया ॥ ४४३ ॥

पुनश्च रमणीयेषु वनेषूपवनेषु च ॥ ४५ ॥

दमयन्त्या सह नलो विजहारामरोपमः । तदनन्तर देवतुल्य राजा नलने दमयन्तीके साथ रमणीय वनों और उपवनोंमें विहार किया ॥ ४५३ ॥

जनयामास च ततो दमयन्त्यां महामनाः ।

इन्द्रसेनं सुतं चापि इन्द्रसेनां च कन्यकाम् ॥ ४६ ॥

महामना नलने दमयन्तीके गर्भसे इन्द्रसेन नामक एक पुत्र और इन्द्रसेना नामवाली एक कन्याको जन्म दिया ॥ ४६ ॥

पृष्ठ 415

महाभारत — खण्ड २, पृष्ठ 415 का मूल पृष्ठ
पूरे पर्दे पर देखने के लिये चित्र दबाएँ
पाठ पढ़ें पाठ छिपाएँ

एवं स यजमानश्च विहरंश्च नराधिपः ।

ररक्ष वसुसम्पूर्णां वसुधां वसुधाधिपः ॥ ४७ ॥

इस प्रकार यज्ञोंका अनुष्ठान तथा सुखपूर्वक विहार करते हुए महाराज नलने धन-धान्यसे सम्पन्न वसुन्धराका पालन किया ॥ ४७ ॥

इति श्रीमहाभारते वनपर्वणि नलोपाख्यानपर्वणि दमयन्तीस्वयंवरे सप्तपञ्चाशत्तमोऽध्यायः ॥ ५७ ॥

इस प्रकार श्रीमहाभारत वनपर्वके अन्तर्गत दमयन्ती-स्वयंवरविषयक सत्तावनवाँअध्याय पूरा हुआ ॥ ५७ ॥

पृष्ठ 416

महाभारत — खण्ड २, पृष्ठ 416 का मूल पृष्ठ
पूरे पर्दे पर देखने के लिये चित्र दबाएँ
पाठ पढ़ें पाठ छिपाएँ

अष्टपञ्चाशत्तमोऽध्यायः देवताओंके द्वारा नलके गुणोंका गान और उनके निषेध करनेपर भी नलके विरुद्ध कलियुगका कोप बृहदश्व उवाच

वृते तु नैषधे भैम्या लोकपाला महौजसः ।

यान्तो ददृशुरायान्तं द्वापरं कलिना सह ॥ १ ॥

बृहदश्व मुनि कहते हैं - राजन्! भीमकुमारी दमयन्तीद्वारा निषधनरेश नलका वरण हो जानेपर जब महातेजस्वी लोकपालगण स्वर्गलोकको जा रहे थे, उस समय मार्गमें उन्होंने देखा कि कलियुगके साथ द्वापर आ रहा है ॥ १ ॥

अथाब्रवीत् कलिं शक्रः सम्प्रेक्ष्य बलवृत्रहा ।

द्वापरेण सहायेन कले ब्रूहि क्व यास्यसि ॥ २ ॥

कलियुगको देखकर बल और वृत्रासुरका नाश करनेवाले इन्द्रने पूछा— ' कले! बताओ तो सही द्वापरके साथ कहाँ जा रहे हो? ' ॥ २ ॥

ततोऽब्रवीत् कलिः शक्रं दमयन्त्याः स्वयंवरम् ।

गत्वा हि वरयिष्ये तां मनो हि मम तां गतम् ॥ ३ ॥

तब कलिने इन्द्रसे कहा – ' देवराज! मैं दमयन्तीके स्वयंवरमें जाकर उसका वरण करूँगा; क्योंकि मेरा मन उसके प्रति आसक्त हो गया है ' ॥ ३ ॥

तमब्रवीत् प्रहस्येन्द्रो निर्वृत्तः स स्वयंवरः ।

वृतस्तया नलो राजा पतिरस्मत्समीपतः ॥ ४ ॥

तब इन्द्रने हँसकर कहा -' वह स्वयंवर तो हो गया । हमारे समीप ही दमयन्तीने राजा नलको अपना पति चुन लिया ॥ ४ ॥

एवमुक्तस्तु शक्रेण कलिः कोपसमन्वितः ।

देवानामन्त्र्य तान् सर्वानुवाचेदं वचस्तदा ॥ ५ ॥

इन्द्रके ऐसा कहनेपर कलियुगको क्रोध चढ़ आया और उसी समय उसने उन सब देवताओंको सम्बोधित करके यह बात कही- ॥ ५ ॥

देवानां मानुषं मध्ये यत् सा पतिमविन्दत ।

ततस्तस्या भवेन्न्याय्यं विपुलं दण्डधारणम् ॥ ६ ॥

‘ दमयन्तीने देवताओंके बीचमें मनुष्यका पतिरूपमें वरण किया है । अतः उसे बड़ा भारी दण्ड देना उचित प्रतीत होता है ' ॥ ६ ॥

एवमुक्ते तु कलिना प्रत्यूचुस्ते दिवौकसः ।

पृष्ठ 417

महाभारत — खण्ड २, पृष्ठ 417 का मूल पृष्ठ
पूरे पर्दे पर देखने के लिये चित्र दबाएँ
पाठ पढ़ें पाठ छिपाएँ

अस्माभिः समनुज्ञाते दमयन्त्या नलो वृतः ॥ ७ ॥

कलियुगके ऐसा कहनेपर देवताओंने उत्तर दिया-' दमयन्तीने हमारी आज्ञा लेकर नलका वरण किया है ॥

का च सर्वगुणोपेतं नाश्रयेत नलं नृपम् ।

यो वेद धर्मानखिलान् यथावच्चरितव्रतः ॥ ८ ॥

योऽधीते चतुरो वेदान् सर्वानाख्यानपञ्चमान् ।

नित्यं तृप्ता गृहे यस्य देवा यज्ञेषु धर्मतः ।

अहिंसानिरतो यश्च सत्यवादी दृढव्रतः ॥ ९ ॥

यस्मिन् दाक्ष्यं धृतिर्ज्ञानं तपः शौचं दमः शमः ।

ध्रुवाणि पुरुषव्याघ्रे लोकपालसमे नृपे ॥ १० ॥

एवंरूपं नलं यो वै कामयेच्छपितुं कले ।

आत्मानं स शपेन्मूढो हन्यादात्मानमात्मना ॥ ११ ॥

' राजा नल सर्वगुणसम्पन्न हैं । कौन स्त्री उनका वरण नहीं करेगी? जिन्होंने भलीभाँति ब्रह्मचर्यव्रतका पालन करके चारों वेदों तथा पंचम वेद समस्त इतिहास - पुराणका भी अध्ययन किया है, जो सब धर्मोंको जानते हैं, जिनके घरपर पंचयज्ञोंमें धर्मके अनुसार सम्पूर्ण देवता नित्य तृप्त होते हैं, जो अहिंसा -परायण, सत्यवादी तथा दृढ़तापूर्वक व्रतका पालन करनेवाले हैं, जिन नरश्रेष्ठ लोकपाल-सदृश तेजस्वी नलमें दक्षता, धैर्य, ज्ञान, तप, शौच, शम और दम आदि गुण नित्य निवास करते हैं । कले! ऐसे राजा नलको जो मूढ़ शाप देनेकी इच्छा रखता है, वह मानो अपनेको ही शाप देता है । अपने द्वारा अपना ही विनाश करता है ॥ ८–११ ॥ एवंगुणं नलं यो वै कामयेच्छपितुं कले ।

कृच्छ्रे स नरके मज्जेदगाधे विपुले हृदे ।

एवमुक्त्वा'कलिं देवा द्वापरं च दिवं ययुः ॥ १२ ॥

‘ ऐसे सद्गुणसम्पन्न महाराज नलको जो शाप देनेकी कामना करेगा, वह कष्टसे भरे हुए अगाध एवं विशाल नरककुण्डमें निमग्न होगा। ' कलियुग और द्वापरसे ऐसा कहकर देवतालोग स्वर्गमें चले गये ॥ १२ ॥

ततो गतेषु देवेषु कलिर्द्वापरमब्रवीत् ।

संहर्तुं नोत्सहे कोपं नले वत्स्यामि द्वापर ॥ १३ ॥

भ्रंशयिष्यामि तं राज्यान्न भैम्या सह रंस्यते ।

त्वमप्यक्षान् समाविश्य साहाय्यं कर्तुमर्हसि ॥ १४ ॥

तदनन्तर देवताओंके चले जानेपर कलियुगने द्वापरसे कहा-' द्वापर! मैं अपने क्रोधका उपसंहार नहीं कर सकता । नलके भीतर निवास करूँगा और उन्हें राज्यसे वंचित

पृष्ठ 418

महाभारत — खण्ड २, पृष्ठ 418 का मूल पृष्ठ
पूरे पर्दे पर देखने के लिये चित्र दबाएँ
पाठ पढ़ें पाठ छिपाएँ

कर दूँगा । जिससे वे दमयन्तीसे रमण नहीं कर सकेंगे । तुम्हें भी जूएके पासोंमें प्रवेश करके मेरी सहायता करनी चाहिये ' ॥ १३-१४ ॥ इति श्रीमहाभारते वनपर्वणि नलोपाख्यानपर्वणि कलिदेवसंवादे अष्टपञ्चाशत्तमोऽध्यायः ॥ ५८ ॥

इसप्रकार श्रीमहाभारत वनपर्वके अन्तर्गत नलोपाख्यानपर्वमें कलि-देवता- संवादविषयक अट्ठावनवाँ अध्याय पूरा हुआ ॥ ५८ ॥

पृष्ठ 419

महाभारत — खण्ड २, पृष्ठ 419 का मूल पृष्ठ
पूरे पर्दे पर देखने के लिये चित्र दबाएँ
पाठ पढ़ें पाठ छिपाएँ

एकोनषष्टितमोऽध्यायः नलमें कलियुगका प्रवेश एवं नल और पुष्करकी द्यूतक्रीडा, प्रजा और दमयन्तीके निवारण करनेपर भी राजाका द्यूतसे निवृत्त नहीं होना बृहदश्वउवाच

एवं स समयं कृत्वा द्वापरेण कलिः सह ।

आजगाम ततस्तत्र यत्र राजा स नैषधः ॥ १ ॥

बृहदश्व मुनि कहते हैं - राजन्! इस प्रकार द्वापरके साथ संकेत करके कलियुग उस स्थानपर आया, जहाँ निषधराज नल रहते थे ॥ १ ॥

स नित्यमन्तरप्रेप्सुर्निषधेष्ववसच्चिरम् ।

अथास्य द्वादशे वर्षे ददर्श कलिरन्तरम् ॥ २ ॥

वह प्रतिदिन राजा नलका छिद्र देखता हुआ निषधदेशमें दीर्घकालतक टिका रहा ।

बारह वर्षोंके बाद एक दिन कलिको एक छिद्र दिखायी दिया ॥ २ ॥

कृत्वा मूत्रमुपस्पृश्य संध्यामन्वास्त नैषधः ।

अकृत्वा पादयोः शौचं तत्रैनं कलिराविशत् ॥ ३ ॥

राजा नल उस दिन लघुशंका करके आये और हाथ- मुँह धोकर आचमन करनेके पश्चात् संध्योपासना करने बैठ गये; पैरोंको नहीं धोया। यह छिद्र देखकर कलियुग उनके भीतर प्रविष्ट हो गया ॥ ३ ॥

स समाविश्य च नलं समीपं पुष्करस्य च ।

गत्वा पुष्करमाहेदमेहि दीव्य नलेन वै ॥ ४ ॥

नलमें आविष्ट होकर कलियुगने दूसरा रूप धारण करके पुष्करके पास जाकर कहा ——चलो, राजा नलके साथ जूआ खेलो ॥ ४ ॥

अक्षद्यूते नलं जेता भवान् हि सहितो मया ।

निषधान् प्रतिपद्यस्व जित्वा राज्यं नलं नृपम् ॥ ५ ॥

मेरे साथ रहकर तुम जूएमें अवश्य राजा नलको जीत लोगे । इस प्रकार महाराज नलको उनके राज्यसहित जीतकर निषधदेशको अपने अधिकारमें कर लो ' ॥ ५ ॥

एवमुक्तस्तु कलिना पुष्करो नलमभ्ययात् ।

कलिश्चैव वृषो भूत्वा गवां पुष्करमभ्ययात् ६ ॥

कलिके ऐसा कहनेपर पुष्कर राजा नलके पास गया । कलि भी साँड़ बनकर पुष्करके साथ हो लिया ॥ ६ ॥

पृष्ठ 420

महाभारत — खण्ड २, पृष्ठ 420 का मूल पृष्ठ
पूरे पर्दे पर देखने के लिये चित्र दबाएँ
पाठ पढ़ें पाठ छिपाएँ

आसाद्य तु नलं वीरं पुष्करः परवीरहा ।

दीव्यावेत्यब्रवीद् भ्राता वृषेणेति मुहुर्मुहुः ॥ ७ ॥

शत्रुवीरोंका संहार करनेवाले पुष्करने वीरवर नलके पास जाकर उनसे बार- बार कहा

- ' हम दोनों धर्मपूर्वक जूआ खेलें । ' पुष्कर राजा नलका भाई लगता था ॥ ७ ॥

न चक्षमे ततो राजा समाह्वानं महामनाः ।

वैदर्भ्याः प्रेक्षमाणायाः पणकालममन्यत ॥ ८ ॥

महामना राजा नल द्यूतके लिये पुष्करके आह्वानको न सह सके । विदर्भराजकुमारी दमयन्तीके देखते - देखते उसी क्षण जुआ खेलनेका उपयुक्त अवसर समझ लिया ॥ ८ ॥

हिरण्यस्य सुवर्णस्य यानयुग्यस्य वाससाम् ।

आविष्टः कलिना द्यूते जीयते स्म नलस्तदा ॥ ९ ॥

तमक्षमदसम्मत्तं सुहृदां न तु कश्चन ।

निवारणेऽभवच्छक्तो दीव्यमानमरिंदमम् ॥ १० ॥

तब कलियुगसे आविष्ट होकर राजा नल हिरण्य, सुवर्ण, रथ आदि वाहन और बहुमूल्य वस्त्र दाँवपर लगाते तथा हार जाते थे । सुहृदोंमें कोई भी ऐसा नहीं था, जो द्यूतक्रीडाके मदसे उन्मत्त शत्रुदमन नलको उस समय जूआ खेलनेसे रोक सके ॥ ९ -१० ॥

ततः पौरजनाः सर्वे मन्त्रिभिः सह भारत ।

राजानं द्रष्टुमागच्छन् निवारयितुमातुरम् ॥ ११ ॥

भारत! तदनन्तर समस्त पुरवासी मनुष्य मन्त्रियोंके साथ राजासे मिलने तथा उन आतुर नरेशको द्यूतक्रीडासे रोकनेके लिये वहाँ आये ॥ ११ ॥

ततः सूत उपागम्य दमयन्त्यै न्यवेदयत् ।

एष पौरजनो देवि द्वारि तिष्ठति कार्यवान् ॥ १२ ॥

इसी समय सारथिने महलमें जाकर महारानी दमयन्तीसे निवेदन किया — ' देवि! ये पुरवासीलोग कार्यवश राजद्वारपर खड़े हैं ॥ १२ ॥

निवेद्यतां नैषधाय सर्वाः प्रकृतयः स्थिताः ।

अमृष्यमाणा व्यसनं राज्ञो धर्मार्थदर्शिनः ॥ १३ ॥

‘ आप निषधराजसे निवेदन कर दें । धर्म - अर्थका तत्त्व जाननेवाले महाराजके भावी संकटको सहन न कर सकनेके कारण मन्त्रियोंसहित सारी प्रजा द्वारपर खड़ी है ' ॥ १३ ॥

ततः सा बाष्पकलया वाचा दुःखेन कर्शिता ।

उवाच नैषधं भैमी शोकोपहतचेतना ॥ १४ ॥

यह सुनकर दुःखसे दुर्बल हुई दमयन्तीने शोकसे अचेत-सी होकर आँसू बहाते हुए गद्गदवाणीमें निषध - नरेशसे कहा— ॥ १४ ॥