श्रीगणेशाय नमः।

महाभारत — खण्ड २ — पृष्ठ 941–950

महाभारत — खण्ड २ · Gita Press, Gorakhpur · पृष्ठ 941–950

पृष्ठ 941

महाभारत — खण्ड २, पृष्ठ 941 का मूल पृष्ठ
पूरे पर्दे पर देखने के लिये चित्र दबाएँ
पाठ पढ़ें पाठ छिपाएँ

बेटा! आज रैभ्यके इस कठोर कर्मसे मुझे पुत्रशोक प्राप्त हुआ है । तुम्हारे बिना मैं इस पृथ्वीपर अपने परम प्रिय प्राणोंका भी परित्याग कर दूँगा ॥ १४ ॥

यथाहं पुत्रशोकेन देहं त्यक्ष्यामि किल्बिषी ।

तथा ज्येष्ठः सुतो रैभ्यं हिंस्याच्छीघ्रमनागसम् ॥ १५ ॥

जैसे मैं पापी अपने पुत्रके शोकसे व्याकुल हो अपने शरीरका त्याग कर रहा हूँ, उसी प्रकार रैभ्यका ज्येष्ठ पुत्र अपने निरपराध पिताकी शीघ्र हत्या कर डालेगा ॥ १५ ॥

सुखिनो वै नरा येषां जात्या पुत्रो न विद्यते ।

ते पुत्रशोकमप्राप्य विचरन्ति यथासुखम् ॥ १६ ॥

संसारमें वे मनुष्य सुखी हैं, जिन्हें पुत्र पैदा ही नहीं हुआ है; क्योंकि वे पुत्रशोकका अनुभव न करके सदा सुखपूर्वक विचरते हैं ॥ १६ ॥

ये तु पुत्रकृताच्छोकाद् भृशं व्याकुलचेतसः ।

शपन्तीष्टान् सखीनार्तास्तेभ्यः पापतरो नु कः ॥ १७ ॥

जो पुत्रशोकसे मन- ही- मन व्याकुल हो गहरी व्यथाका अनुभव करते हुए अपने प्रिय मित्रोंको भी शाप दे डालते हैं, उनसे बढ़कर महापापी दूसरा कौन हो सकता है? ॥ १७ ॥

परासुश्च सुतो दृष्टः शप्तश्चेष्टः सखा मया ।

ईदृशीमापदं कोऽत्र द्वितीयोऽनुभविष्यति ॥ १८ ॥

मैंने अपने पुत्रकी मृत्यु देखी और प्रिय मित्रको शाप दे दिया । मेरे सिवा संसारमें दूसरा कौन - सा मनुष्य है जो ऐसी विपत्तिका अनुभव करेगा ॥ १८ ॥

लोमशउवाच

विलप्यैवं बहुविधं भरद्वाजोऽदहत् सुतम् ।

सुसमिद्धं ततः पश्चात् प्रविवेश हुताशनम् ॥ १ ९ ॥

लोमशजी कहते हैं - युधिष्ठिर! इस तरह भाँति- भाँतिके विलाप करके भरद्वाजने अपने पुत्रका दाह - संस्कार किया । तत्पश्चात् स्वयं भी वे जलती आगमें प्रवेश कर गये ॥ इति श्रीमहाभारते वनपर्वणि तीर्थयात्रापर्वणि लोमशतीर्थयात्रायां यवक्रीतोपाख्याने सप्तत्रिंशदधिकशततमोऽध्यायः ॥ १३७ ॥

इसप्रकार श्रीमहाभारत वनपर्वके अन्तर्गत तीर्थयात्रापर्वमें लोमशतीर्थयात्राके प्रसंगमें यवक्रीतोपाख्यानविषयक एक सौ सैंतीसवाँ अध्याय पूराहुआ ॥ १३७ ॥

पृष्ठ 942

महाभारत — खण्ड २, पृष्ठ 942 का मूल पृष्ठ
पूरे पर्दे पर देखने के लिये चित्र दबाएँ
पाठ पढ़ें पाठ छिपाएँ

अष्टात्रिंशदधिकशततमोऽध्यायः अर्वावसुकी तपस्याके प्रभावसे परावसुका ब्रह्महत्यासे मुक्त होना और रैभ्य, भरद्वाज तथा यवक्रीत आदिका पुनर्जीवित होना लोमशउवाच

एतस्मिन्नेव काले तु बृहद्युम्नो महीपतिः ।

सत्रं तेने महाभागो रैभ्ययाज्यः प्रतापवान् ॥ १ ॥

लोमशजी कहते हैं - युधिष्ठिर! इन्हीं दिनों महान् सौभाग्यशाली एवं प्रतापी नरेश

बृहद्युम्नने एक यज्ञका अनुष्ठान आरम्भ किया । वे रैभ्यके यजमान थे ॥ १ ॥

तेन रैभ्यस्य वै पुत्रावर्वावसुपरावसू ।

वृतौ सहायौ सत्रार्थं बृहद्युम्नेन धीमता ॥ २ ॥

बुद्धिमान् बृहद्द्द्युम्नने यज्ञकी पूर्तिके लिये रैभ्यके दोनों पुत्र अर्वावसु तथा परावसुको सहयोगी बनाया ॥ २ ॥

तत्र तौ समनुज्ञातौ पित्रा कौन्तेय जग्मतुः ।

आश्रमे त्वभवद् रैभ्यो भार्या चैव परावसोः ॥ ३ ॥

अथावलोककोऽगच्छद् गृहानेकः परावसुः ।

कृष्णाजिनेन संवीतं ददर्श पितरं वने ॥ ४ ॥

कुन्तीनन्दन! पिताकी आज्ञा पाकर वे दोनों भाई राजाके यज्ञमें चले गये । आश्रममें केवल रैभ्य मुनि तथा उनके पुत्र परावसुकी पत्नी रह गयी । एक दिन घरकी देख - भाल करनेके लिये परावसु अकेले ही आश्रमपर आये । उस समय उन्होंने काले मृगचर्मसे ढके हुए अपने पिताको वनमें देखा ॥ ३-४ ॥

जघन्यरात्रे निद्रान्धः सावशेषे तमस्यपि ।

चरन्तं गहनेऽरण्ये मेने स पितरं मृगम् ॥५ ॥

रातका पिछला पहर बीत रहा था और अभी अन्धकार शेष था । परावसु नींदसे अन्धे हो रहे थे; अतः उन्होंने गहन वनमें विचरते हुए अपने पिताको हिंसक पशु ही समझा ॥ ५ ॥

मृगं तु मन्यमानेन पिता वै तेन हिंसितः ।

अकामयानेन तदा शरीरत्राणमिच्छता ॥ ६ ॥

और उसे हिंसक पशु समझकर धोखेसे ही उन्होंने अपने पिताकी हत्या कर डाली । यद्यपि वे ऐसा करना नहीं चाहते थे, तथापि हिंसक पशुसे अपने शरीरकी रक्षाके लिये

पृष्ठ 943

महाभारत — खण्ड २, पृष्ठ 943 का मूल पृष्ठ
पूरे पर्दे पर देखने के लिये चित्र दबाएँ
पाठ पढ़ें पाठ छिपाएँ

उनके द्वारा यह क्रूरतापूर्ण कार्य बन गया ॥ ॥

तस्य स प्रेतकार्याणि कृत्वा सर्वाणि भारत ।

पुनरागम्य तत् सत्रमब्रवीद् भ्रातरं वचः ॥ ७ ॥

इदं कर्म न शक्तस्त्वं वोढुमेकः कथंचन ।

मया तु हिंसितस्तातो मन्यमानेन तं मृगम् ॥ ८ ॥

सोऽस्मदर्थे व्रतं तात चर त्वं ब्रह्महिंसनम् ।

समर्थोऽप्यहमेकाकी कर्म कर्तुमिदं मुने ॥ ९ ॥

भारत! उसने पिताके समस्त प्रेतकर्म करके पुनः यज्ञमण्डपमें आकर अपने भाई अर्वावसुसे कहा— ‘ भैया! वह यज्ञकर्म तुम अकेले किसी प्रकार निभा नहीं सकते । इधर मैंने हिंसक पशु समझकर धोखेसे पिताजीकी हत्या कर डाली है; इसलिये तात! तुम तो मेरे लिये ब्रह्महत्यानिवारणके हेतु व्रत करो और मैं राजाका यज्ञ कराऊँगा । मुने! मैं अकेला भी इस कार्यका सम्पादन करनेमें समर्थ हूँ' ॥ ७– ९ ॥ अर्वावसुरुवाच

करोतु वै भवान् सत्रं बृहद्युम्नस्य धीमतः ।

ब्रह्मवध्यां चरिष्येऽहं त्वदर्थं नियतेन्द्रियः ॥ १० ॥

अर्वावसु बोले — भाई! आप परम बुद्धिमान् राजा बृहद्द्युम्नका यज्ञकार्य सम्पन्न करें और मैं आपके लिये इन्द्रियसंयमपूर्वक ब्रह्महत्याका प्रायश्चित्त करूँगा ॥ लोमशउवाच

स तस्य ब्रह्मवध्यायाः पारं गत्वा युधिष्ठिर ।

अर्वावसुस्तदा सत्रमाजगाम पुनर्मुनिः ॥ ११ ॥

ततः परावसुर्दृष्ट्वा भ्रातरं समुपस्थितम् ।

बृहद्युम्नमुवाचेदं वचनं हर्षगद्गदम् ॥ १२ ॥

एष ते ब्रह्महा यज्ञं मा द्रष्टुं प्रविशेदिति ।

ब्रह्महा प्रेक्षितेनापि पीडयेत् त्वामसंशयम् ॥ १३ ॥

लोमशजी कहते हैं- युधिष्ठिर! अर्वावसु मुनि भाईके लिये ब्रह्महत्याका प्रायश्चित्त पूरा करके पुनः उस यज्ञमें आये । परावसुने अपने भाईको वहाँ उपस्थित देखकर राजा बृहद्युम्नसे हर्षगद्गद वाणीमें कहा - ' राजन्! यह ब्रह्महत्यारा है । अतः इसे आपका यज्ञ देखनेके लिये इस मण्डपमें प्रवेश नहीं करना चाहिये । ब्रह्मघाती मनुष्य अपनी दृष्टिमात्रसे भी आपको महान् कष्टमें डाल सकता है, इसमें संशय नहीं है ' ॥ ११–१३ ॥ लोमश उवाच तच्छ्रुत्वैव तदा राजा प्रेष्यानाह स विट्पते ।

पृष्ठ 944

महाभारत — खण्ड २, पृष्ठ 944 का मूल पृष्ठ
पूरे पर्दे पर देखने के लिये चित्र दबाएँ
पाठ पढ़ें पाठ छिपाएँ

प्रेष्यैरुत्सार्यमाणस्तु राजन्नर्वावसुस्तदा ॥ १४ ॥

न मया ब्रह्महत्येयं कृतेत्याह पुनः पुनः ।

उच्चमानोऽसकृत्प्रेष्यैर्ब्रह्मन्निति भारत ॥ १५ ॥

लोमशजी कहते हैं - प्रजानाथ! परावसुकी यह बात सुनते ही राजाने अपने सेवकोंको यह आज्ञा दी कि ' अर्वावसुको भीतर न आने दो। ' राजन्! उस समय सेवकोंद्वारा हटाये जानेपर अर्वावसुने बार- बार यह कहा कि ' मैंने ब्रह्महत्या नहीं की है । ' भारत! तो भी राजाके सेवक उन्हें ब्रह्महत्यारा कहकर ही सम्बोधित करते थे ॥ १४-१५ ॥

नैव स्म प्रतिजानाति ब्रह्मवध्यां स्वयंकृताम् ।

मम भ्रात्रा कृतमिदं मया स परिमोक्षितः ॥ १६ ॥

अर्वावसु किसी तरह उस ब्रह्महत्याको अपनी की हुई स्वीकार नहीं करते थे । उन्होंने बार- बार यही बतानेकी चेष्टा की कि ' मेरे भाईने ब्रह्महत्या की है । मैंने तो प्रायश्चित्त करके उन्हें पापसे छुड़ाया है ' ॥ १६ ॥

स तथा प्रवदन् क्रोधात् तैश्च प्रेष्यैः प्रभाषितः ।

तूष्णीं जगाम ब्रह्मर्षिर्वनमेव महातपाः ॥ १७ ॥

उनके ऐसा कहनेपर भी राजाके सेवकोंने उन्हें क्रोधपूर्वक फटकार दिया । तब वे महातपस्वी ब्रह्मर्षि चुपचाप वनको ही चले गये ॥ १७ ॥

उग्रं तपः समास्थाय दिवाकरमथाश्रितः ।

रहस्यवेदं कृतवान् सूर्यस्य द्विजसत्तमः ॥ १८ ॥

मूर्तिमांस्तं ददर्शाथ स्वयमग्रभुगव्ययः । वहाँ जाकर उन्होंने भगवान् सूर्यकी शरण ली और बड़ी उग्र तपस्या करके उन ब्राह्मणशिरोमणिने सूर्यसम्बन्धी रहस्यमय वैदिक मन्त्रका अनुष्ठान किया । तदनन्तर अग्रभोजी एवं अविनाशी साक्षात् भगवान् सूर्यने साकाररूपमें प्रकट हो अर्वावसुको दर्शन दिया ॥ १८३ ॥

लोमशउवाच प्रीतास्तस्याभवन् देवाः कर्मणार्वावसोर्नृप ॥ १ ९ ॥

तं ते प्रवरयामासुर्निरासुश्च परावसुम् ।

ततो देवा वरं तस्मै ददुरग्निपुरोगमाः ॥ २० ॥

लोमशजी कहते हैं - राजन्! अर्वावसुके उस कार्यसे सूर्य आदि सब देवता उसपर प्रसन्न हो गये । उन्होंने अर्वावसुका यज्ञमें वरण कराया एवं परावसुको निकलवा दिया । तत्पश्चात् अग्नि - सूर्य आदि देवताओंने उन्हें वर देनेकी इच्छा प्रकट की ॥ १ ९ -२० ॥

स चापि वरयामास पितुरुत्थानमात्मनः ।

अनागस्त्वं ततो भ्रातुः पितुश्चास्मरणं वधे ॥ २१ ॥

पृष्ठ 945

महाभारत — खण्ड २, पृष्ठ 945 का मूल पृष्ठ
पूरे पर्दे पर देखने के लिये चित्र दबाएँ
पाठ पढ़ें पाठ छिपाएँ

तब अर्वावसुने यह वर माँगा कि ' मेरे पिताजी जीवित हो जायँ। मेरे भाई निर्दोष हों और उन्हें पिताके वधकी बात भूल जाय ' ॥ २१ ॥

भरद्वाजस्य चोत्थानं यवक्रीतस्य चोभयोः ।

प्रतिष्ठां चापि वेदस्य सौरस्य द्विजसत्तमः ।

एवमस्त्विति तं देवाः प्रोचुश्चापि वरान् ददुः ॥ २२ ॥

साथ ही उन्होंने यह भी माँगा कि ' भरद्वाज तथा यवक्रीत दोनों जी उठें और इस सूर्यदेवतासम्बन्धी रहस्यमय वेदमन्त्रकी प्रतिष्ठा हो । ' द्विजश्रेष्ठ अर्वावसुके इस प्रकार वर माँगनेपर देवता बोले — ‘ ऐसा ही हो । ' इस प्रकार उन्होंने पूर्वोक्त सभी वर दे दिये ॥ २२ ॥

ततः प्रादुर्बभूवुस्ते सर्व एव युधिष्ठिर ।

अथाब्रवीद् यवक्रीतो देवानग्निपुरोगमान् ॥ २३ ॥

समधीतं मया ब्रह्म व्रतानि चरितानि च ।

कथं च रैभ्यः शक्तो मामधीयानं तपस्विनम् ॥ २४ ॥

तथायुक्तेन विधिना निहन्तुममरोत्तमाः । युधिष्ठिर! इसके बाद पूर्वोक्त सभी मुनि जीवित हो गये । उस समय यवक्रीतने अग्नि आदि सम्पूर्ण देवताओंसे पूछा— ' देवेश्वरो! मैंने वेदका अध्ययन किया है, वेदोक्त व्रतोंका अनुष्ठान भी किया है । मैं स्वाध्यायशील और तपस्वी भी हूँ, तो भी रैभ्यमुनि इस प्रकार अनुचित रीतिसे मेरा वध करनेमें कैसे समर्थ हो सके ' ॥ २३-२४ ॥ देवा ऊचुः

मैवं कृथा यवक्रीत यथा वदसि वै मुने ।

ऋते गुरुमधीता हि सुखं वेदास्त्वया पुरा ॥ २५ ॥

अनेन तु गुरून् दुःखात् तोषयित्वाऽऽत्मकर्मणा ।

कालेन महता क्लेशाद् ब्रह्माधिगतमुत्तमम् ॥ २६ ॥

देवताओंने कहा – मुनि यवक्रीत! तुम जैसी बात कहते हो, वैसा न समझो । तुमने पूर्वकालमें बिना गुरुके ही सुखपूर्वक सब वेद पढ़े हैं और इन रैभ्यमुनिने बड़े क्लेश उठाकर अपने व्यवहारसे गुरुजनोंको संतुष्ट करके दीर्घकालतक कष्टसहनपूर्वक उत्तम वेदोंका ज्ञान प्राप्त किया है ॥ २५-२६ ॥ लोमशउवाच

यवक्रीतमथोक्त्वैवं देवाः साग्निपुरोगमाः ।

संजीवयित्वा तान् सर्वान् पुनर्जग्मुस्त्रिविष्टपम् ॥ २७ ॥

लोमशजी कहते हैं— राजन्! अग्नि आदि देवताओंने यवक्रीतसे ऐसा कहकर उन सबको नूतन जीवन प्रदान करके पुनः स्वर्गलोकको प्रस्थान किया ॥ २७ ॥

आश्रमस्तस्य पुण्योऽयं सदापुष्पफलद्रुमः ।

पृष्ठ 946

महाभारत — खण्ड २, पृष्ठ 946 का मूल पृष्ठ
पूरे पर्दे पर देखने के लिये चित्र दबाएँ
पाठ पढ़ें पाठ छिपाएँ

अत्रोष्य राजशार्दूल सर्वं पापं प्रमोक्ष्यसि ॥ २८ ॥

नृपश्रेष्ठ! यह उन्हीं रैभ्यमुनिका पवित्र आश्रम है । यहाँके वृक्ष सदा फूल और फलोंसे लदे रहते हैं । यहाँ एक रात निवास करके तुम सब पापोंसे छूट जाओगे ॥ २८ ॥

इति श्रीमहाभारते वनपर्वणि तीर्थयात्रापर्वणि लोमशतीर्थयात्रायां यवक्रीतोपाख्याने अष्टात्रिंशदधिकशततमोऽध्यायः ॥ १३८ ॥

इसप्रकार श्रीमहाभारत वनपर्वके अन्तर्गत तीर्थयात्रापर्वमें लोमशतीर्थयात्राके प्रसंगमें यवक्रीतोपाख्यानविषयक एक सौ अड़तीसवाँ अध्याय पूरा हुआ ॥ १३८ ॥

पृष्ठ 947

महाभारत — खण्ड २, पृष्ठ 947 का मूल पृष्ठ
पूरे पर्दे पर देखने के लिये चित्र दबाएँ
पाठ पढ़ें पाठ छिपाएँ

एकोनचत्वारिंशदधिकशततमोऽध्यायः पाण्डवोंकी उत्तराखण्ड - यात्रा और लोमशजीद्वारा उसकी दुर्गमताका कथन लोमशउवाच

उशीरबीजं मैनाकं गिरिं श्वेतं च भारत ।

समतीतोऽसि कौन्तेय कालशैलं च पार्थिव ॥ १ ॥

लोमशजी कहते हैं- भरतनन्दन युधिष्ठिर! अब तुम उशीरबीज, मैनाक, श्वेत और कालशैल नामक पहाड़ोंको लाँघकर आगे बढ़ आये ॥ १ ॥

एषा गङ्गा सप्तविधा राजते भरतर्षभ ।

स्थानं विरजसं पुण्यं यत्राग्निर्नित्यमिध्यते ॥ २ ॥

भरतश्रेष्ठ! यह देखो गंगाजी सात धाराओंसे सुशोभित हो रही हैं । यह रजोगुणरहित पुण्यतीर्थ है, जहाँ सदा अग्निदेव प्रज्वलित रहते हैं ॥ २ ॥

एतद् वै मानुषेणाद्य न शक्यं द्रष्टुमद्भुतम् ।

समाधिं कुरुताव्यग्रास्तीर्थान्येतानि द्रक्ष्यथ ॥ ३ ॥

यह अद्भुत तीर्थ कोई मनुष्य नहीं देख सकता, अतः तुम सब लोग एकाग्रचित्त हो जाओ । व्यग्रताशून्य हृदयसे तुम इन सब तीर्थोंका दर्शन कर सकोगे ॥ ३ ॥

एतद् द्रक्ष्यसि देवानामाक्रीडं चरणाङ्कितम् ।

अतिक्रान्तोऽसि कौन्तेय कालशैलं च पर्वतम् ॥ ४ ॥

श्वेतं गिरिं प्रवेक्ष्यामो मन्दरं चैव पर्वतम् ।

यत्र माणिवरो यक्षः कुबेरश्चैव यक्षराट् ॥ ५ ॥

यह देवताओंकी क्रीडास्थली है, जो उनके चरणचिह्नोंसे अंकित है । एकाग्रचित्त होनेपर तुम्हें इसका भी दर्शन होगा । कुन्तीकुमार! अब तुम कालशैल पर्वतको लाँघकर आगे बढ़ आये । इसके बाद हम श्वेतगिरि ( कैलास ) तथा मन्दराचल पर्वतमें प्रवेश करेंगे, जहाँ माणिवर यक्ष और यक्षराज कुबेर निवास करते हैं ॥

अष्टाशीतिसहस्राणि गन्धर्वाः शीघ्रगामिनः ।

तथा किंपुरुषा राजन् यक्षाश्चैव चतुर्गुणाः ॥ ६ ॥

अनेकरूपसंस्थाना नानाप्रहरणाश्च ते ।

यक्षेन्द्रं मनुजश्रेष्ठ माणिभद्रमुपासते ॥ ७ ॥

राजन्! वहाँ तीव्रगतिसे चलनेवाले अट्ठासी हजार गन्धर्व और उनसे चौगुने किन्नर तथा यक्ष रहते हैं । उनके रूप एवं आकृति अनेक प्रकारकी हैं । वे भाँति- भाँतिके अस्त्र- शस्त्र

पृष्ठ 948

महाभारत — खण्ड २, पृष्ठ 948 का मूल पृष्ठ
पूरे पर्दे पर देखने के लिये चित्र दबाएँ
पाठ पढ़ें पाठ छिपाएँ

धारण करते हैं और यक्षराज माणिभद्रकी उपासनामें संलग्न रहते हैं ॥ ६-७ ॥

तेषामृद्धिरतीवात्र गतौ वायुसमाश्च ते ।

स्थानात् प्रच्यावयेयुर्ये देवराजमपि ध्रुवम् ॥ ८ ॥

यहाँ उनकी समृद्धि अतिशय बढ़ी हुई है । तीव्रगतिमें वे वायुकी समानता करते हैं । वे चाहें तो देवराज इन्द्रको भी निश्चय ही अपने स्थानसे हटा सकते हैं ॥ ८ ॥

तैस्तात बलिभिर्गुप्ता यातुधानैश्च रक्षिताः ।

दुर्गमाः पर्वताः पार्थ समाधिं परमं कुरु ॥ ९ ॥

तात युधिष्ठिर! उन बलवान् यक्ष और राक्षसोंसे सुरक्षित रहनेके कारण ये पर्वत बड़े दुर्गम हैं । अतः तुम विशेषरूपसे एकाग्रचित्त हो जाओ ॥ ९ ॥

कुबेरसचिवाश्चान्ये रौद्रा मैत्राश्च राक्षसाः ।

तैः समेष्याम कौन्तेय संयतो विक्रमेण च ॥ १० ॥

कुबेरके सचिवगण तथा अन्य रौद्र और मैत्र नामक राक्षसोंका हमें सामना करना पड़ेगा; अतः तुम पराक्रमके लिये तैयार रहो ॥ १० ॥

कैलासः पर्वतो राजन् षड्योजनसमुच्छ्रितः ।

यत्र देवा समायान्ति विशाला यत्र भारत ॥ ११ ॥

राजन्! उधर छः योजन ऊँचा कैलासपर्वत दिखायी देता है जहाँ देवता आया करते हैं ।

भारत! उसीके निकट विशालापुरी ( बदरिकाश्रमतीर्थ) है ॥ ११ ॥

असंख्येयास्तु कौन्तेय यक्षराक्षसकिन्नराः ।

नागाः सुपर्णा गन्धर्वाः कुबेरसदनं प्रति ॥ १२ ॥

कुन्तीनन्दन! कुबेरके भवनमें अनेक यक्ष, राक्षस, किन्नर, नाग, सुपर्ण तथा गन्धर्व निवास करते हैं ॥ १२ ॥

तान् विगाहस्व पार्थाद्य तपसा च दमेन च ।

रक्ष्यमाणो मया राजन् भीमसेनबलेन च ॥ १३ ॥

महाराज कुन्तीनन्दन! तुम भीमसेनके बल और मेरी तपस्यासे सुरक्षित हो तप एवं इन्द्रियसंयमपूर्वक रहते हुए आज उन तीर्थोंमें स्नान करो ॥ १३ ॥

स्वस्ति ते वरुणो राजा यमश्च समितिंजयः ।

गङ्गा च यमुना चैव पर्वतश्च दधातु ते ॥ १४ ॥

राजा वरुण, युद्धविजयी यमराज, गंगा- यमुना तथा यह पर्वत तुम्हें कल्याण प्रदान करें ॥ १४ ॥

मरुतश्च सहाश्विभ्यां सरितश्च सरांसि च ।

स्वस्ति देवासुरेभ्यश्च वसुभ्यश्च महाद्युते ॥ १५ ॥

महाद्युते! मरुद्गण, अश्विनीकुमार, सरिताएँ और सरोवर भी तुम्हारा मंगल करें ।

देवताओं, असुरों तथा वसुओंसे भी तुम्हें कल्याणकी प्राप्ति हो ॥ १५ ॥

पृष्ठ 949

महाभारत — खण्ड २, पृष्ठ 949 का मूल पृष्ठ
पूरे पर्दे पर देखने के लिये चित्र दबाएँ
पाठ पढ़ें पाठ छिपाएँ

इन्द्रस्य जाम्बूनदपर्वताद् वै शृणोमि घोषं तव देवि गङ्गे । गोपायैनं त्वं सुभगे गिरिभ्यः सर्वाजमीढापचितं नरेन्द्रम् ॥ १६ ॥

देवि गंगे! मैं इन्द्रके सुवर्णमय मेरुपर्वतसे तुम्हारा कलकलनाद सुन रहा हूँ । सौभाग्यशालिनि! ये राजा युधिष्ठिर अजमीढवंशी क्षत्रियोंके लिये आदरणीय हैं। तुम पर्वतोंसे इनकी रक्षा कराओ ॥ १६ ॥

ददस्व शर्म प्रविविक्षतोऽस्य शैलानिमाञ्छैलसुते नृपस्य । उक्त्वा तथा सागरगां स विप्रो यत्तो भवस्वेति शशास पार्थम् ॥ १७ ॥

‘ शैलपुत्रि! ये इन पर्वतमालाओंमें प्रवेश करना चाहते हैं। तुम इन्हें कल्याण प्रदान करो । ' समुद्रगामिनी गंगानदीसे ऐसा कहकर विप्रवर लोमशने कुन्तीकुमार युधिष्ठिरको यह आदेश दिया कि ‘ अब तुम एकाग्रचित्त हो जाओ ' ॥ १७ ॥

युधिष्ठिर उवाच अपूर्वोऽयं सम्भ्रमो लोमशस्य कृष्णां च सर्वे रक्षत मा प्रमादम् । देशो ह्ययं दुर्गतमो मतोऽस्य तस्मात् परं शौचमिहाचरध्वम् ॥ १८ ॥

युधिष्ठिर बोले- बन्धुओ! आज महर्षि लोमशको बड़ी घबराहट हो रही है । यह एक अभूतपूर्व घटना है । अतः तुम सब लोग सावधान होकर द्रौपदीकी रक्षा करो । प्रमाद न करना । लोमशजीका मत है कि यह प्रदेश अत्यन्त दुर्गम है । अतः यहाँ अत्यन्त शुद्ध आचार- विचारसे रहो ॥ १८ ॥

वैशम्पायन उवाच ततोऽब्रवीद् भीममुदारवीर्यं कृष्णां यत्तः पालय भीमसेन । शून्येऽर्जुनेऽसंनिहिते च तात त्वामेव कृष्णा भजते भयेषु ॥ १ ९ ॥ वैशम्पायनजी कहते हैं -जनमेजय! तदनन्तर राजा युधिष्ठिर महाबली भीमसे इस प्रकार बोले — ‘ भैया भीमसेन! तुम सावधान रहकर द्रौपदीकी रक्षा करो । तात! किसी निर्जन प्रदेशमें जबकि अर्जुन हमारे समीप नहीं हैं भयका अवसर उपस्थित होनेपर द्रौपदी तुम्हारा ही आश्रय लेती है ' ॥ १ ९ ॥

पृष्ठ 950

महाभारत — खण्ड २, पृष्ठ 950 का मूल पृष्ठ
पूरे पर्दे पर देखने के लिये चित्र दबाएँ
पाठ पढ़ें पाठ छिपाएँ

ततो महात्मा स यमौ समेत्य मूर्धन्युपाघ्राय विमृज्य गात्रे । उवाच तौ बाष्पकलं स राजा मा भैष्टमागच्छतमप्रमत्तौ ॥ २० ॥

तत्पश्चात् महात्मा राजा युधिष्ठिरने नकुल सहदेवके पास जाकर उनका मस्तक सूँघा और शरीरपर हाथ फेरा । फिर नेत्रोंसे आँसू बहाते हुए कहा- ' भैया! तुम दोनों भय न करो और सावधान होकर आगे बढ़ो ' ॥ २० ॥

इति श्रीमहाभारते वनपर्वणि तीर्थयात्रापर्वणि लोमशतीर्थयात्रायां कैलासादिगिरिप्रवेशे एकोनचत्वारिंशदधिकशततमोऽध्यायः ॥ १३ ९ ॥ इस प्रकार श्रीमहाभारत वनपर्वके अन्तर्गत तीर्थयात्रापर्वमें लोमशतीर्थयात्राके प्रसंगमें पाण्डवोंका कैलास आदि पर्वतमालाओंमें प्रवेशविषयक एक सौ उनतालीसवाँ अध्याय पूरा हुआ ॥ १३९ ॥