श्रीगणेशाय नमः।

महाभारत — खण्ड ३ — पृष्ठ 1231–1240

महाभारत — खण्ड ३ · Gita Press, Gorakhpur · पृष्ठ 1231–1240

पृष्ठ 1231

महाभारत — खण्ड ३, पृष्ठ 1231 का मूल पृष्ठ
पूरे पर्दे पर देखने के लिये चित्र दबाएँ
पाठ पढ़ें पाठ छिपाएँ

शय्याश्च विविधास्तात तेषां रात्रौ युधिष्ठिरः ।

एवंवेदी वेदितव्यः पाण्डवेयोऽयमित्युत ॥ ११ ॥

अभिज्ञानानि सर्वेषां संज्ञाश्चाभरणानि च ।

योजयामास कौरव्यो युद्धकाल उपस्थिते ॥ १२ ॥

तात! रातके समय युधिष्ठिरने उन सबके सोनेके लिये नाना प्रकारकी शय्याओंका भी प्रबन्ध कर दिया था । युद्धकाल उपस्थित होनेपर कुरुनन्दन युधिष्ठिरने सभी सैनिकोंके पहचानके लिये उन्हें भिन्न-भिन्न प्रकारके संकेत और आभूषण दे दिये थे, जिससे यह जान पड़े कि यह पाण्डवपक्षका सैनिक है ॥ ११-१२ ॥

दृष्ट्वा ध्वजाग्रं पार्थस्य धार्तराष्ट्रो महामनाः ।

सह सर्वैर्महीपालैः प्रत्यव्यूहत पाण्डवम् ॥ १३ ॥

कुन्तीपुत्र अर्जुनके ध्वजका अग्रभाग देखकर महामना दुर्योधनने समस्त भूपालोंके साथ पाण्डव - सेनाके विरुद्ध अपनी सेनाकी व्यूहरचना की ॥ १३ ॥

पाण्डुरेणातपत्रेण ध्रियमाणेन मूर्धनि ।

मध्ये नागसहस्रस्य भ्रातृभिः परिवारितः ॥ १४ ॥

उसके मस्तकपर श्वेत छत्र तना हुआ था । वह एक हजार हाथियोंके बीचमें अपने भाइयोंसे घिरा हुआ शोभा पाता था ॥ १४ ॥

दृष्ट्वा दुर्योधनं हृष्टाः पञ्चाला युद्धनन्दिनः ।

दध्मुः प्रीता महाशङ्खान् भेर्यश्च मधुरस्वनाः ॥ १५ ॥

दुर्योधनको देखकर युद्धका अभिनन्दन करनेवाले पांचाल सैनिक बहुत प्रसन्न हुए और प्रसन्नतापूर्वक बड़े - बड़े शंखों तथा मधुर ध्वनि करनेवाली भेरियोंको बजाने लगे ॥ १५ ॥

ततः प्रहृष्टां तां सेनामभिवीक्ष्याथ पाण्डवाः ।

बभूवुर्हृष्टमनसो वासुदेवश्च वीर्यवान् ॥ १६ ॥

तदनन्तर अपनी सेनाको हर्ष और उल्लासमें भरी हुई देख समस्त पाण्डवोंके मनमें बड़ा हर्ष हुआ तथा पराक्रमी वसुदेवनन्दन भगवान् श्रीकृष्ण भी संतुष्ट हुए ॥ १६ ॥

ततो हर्षं समागम्य वासुदेवधनंजयौ ।

दध्मतुः पुरुषव्याघ्रौ दिव्यौ शङ्खौ रथे स्थितौ ॥ १७ ॥

उस समय एक ही रथपर बैठे हुए पुरुषसिंह श्रीकृष्ण और अर्जुन आनन्दमग्न होकर अपने दिव्य शंखोंको बजाने लगे ॥ १७ ॥

पाञ्चजन्यस्य निर्घोषं देवदत्तस्य चोभयोः ।

श्रुत्वा तु निनदं योधाः शकृन्मूत्रं प्रसुस्रुवुः ॥ १८ ॥

पांचजन्य और देवदत्त दोनों शंखोंकी ध्वनि सुनकर शत्रुपक्षके बहुत- से सैनिक भयके मारे मल- मूत्र करने लगे ॥ १८ ॥

यथा सिंहस्य नदतः स्वनं श्रुत्वेतरे मृगाः ।

पृष्ठ 1232

महाभारत — खण्ड ३, पृष्ठ 1232 का मूल पृष्ठ
पूरे पर्दे पर देखने के लिये चित्र दबाएँ
पाठ पढ़ें पाठ छिपाएँ

त्रसेयुर्निनदं श्रुत्वा तथासीदत तद्बलम् ॥ १ ९ ॥ जैसे गर्जते हुए सिंहकी आवाज सुनकर दूसरे वन्य पशु भयभीत हो जाते हैं, उसी प्रकार उन दोनोंका शंखनाद सुनकर कौरवसेनाका उत्साह शिथिल पड़ गया —वह खिन्न- सी हो गयी ॥ १ ९ ॥

उदतिष्ठद् रजो भौमं न प्राज्ञायत किंचन ।

अस्तङ्गत इवादित्ये सैन्येन सहसाऽऽवृते ॥ २० ॥

धरतीसे धूल उड़कर आकाशमें छा गयी । कुछ भी सूझ नहीं पड़ता था । सेनाकी गर्दसे सहसा आच्छादित हो जानेके कारण सूर्य अस्त हो गये - से जान पड़ते थे ॥ २० ॥

ववर्ष तत्र पर्जन्यो मांसशोणितवृष्टिमान् ।

दिक्षु सर्वाणि सैन्यानि तदद्भुतमिवाभवत् ॥ २१ ॥

उस समय वहाँ मेघ सब दिशाओंमें समस्त सैनिकोंपर मांस और रक्तकी वर्षा करने लगे । वह एक अद्भुत - सी बात हुई ॥ २१ ॥

वायुस्ततः प्रादुरभून्नीचैः शर्करकर्षणः ।

विनिघ्नंस्तान्यनीकानि शतशोऽथ सहस्रशः ॥ २२ ॥

तदनन्तर वहाँ नीचेसे बालू तथा कंकड़ खींचकर सब ओर बिखेरनेवाली बवंडरकी - सी वायु उठी, जिसने सैकड़ों - हजारों सैनिकोंको घायल कर दिया ॥ २२ ॥

उभे सैन्ये च राजेन्द्र युद्धाय मुदिते भृशम् ।

कुरुक्षेत्रे स्थिते यत्ते सागरक्षुभितोपमे ॥ २३ ॥

राजेन्द्र! कुरुक्षेत्रमें युद्धके लिये अत्यन्त हर्षोल्लासमें भरी हुई दोनों पक्षकी सेनाएँ दो विक्षुब्ध महासागरोंके समान एक- दूसरेके सम्मुख खड़ी थीं ॥ २३ ॥

तयोस्तु सेनयोरासीदद्भुतः स तु संगमः ।

युगान्ते समनुप्राप्ते द्वयोः सागरयोरिव ॥ २४ ॥

दोनों सेनाओंका वह अद्भुत समागम प्रलयकाल आनेपर परस्पर मिलनेवाले दो समुद्रोंके समान जान पड़ता था ॥ २४ ॥

शून्याऽऽसीत् पृथिवी सर्वा वृद्धबालावशेषिता ।

निरश्वपुरुषेवासीद्रथकुञ्जरवर्जिता ॥ २५ ॥

तेन सेनासमूहेन समानीतेन कौरवैः । कौरवोंद्वारा संग्रह करके वहाँ लाये हुए उस सैन्यसमूहद्वारा सारी पृथ्वी नवयुवकोंसे सूनी - सी हो रही थी । सर्वत्र केवल बालक और बूढ़े ही शेष रह गये थे । सारी वसुधा घोड़े, हाथी, रथ और तरुण पुरुषोंसे हीन- सी हो गयी थी ॥ २५३ ॥

ततस्ते समयं चक्रुः कुरुपाण्डवसोमकाः ॥ २६ ॥

धर्मान् संस्थापयामासुर्युद्धानां भरतर्षभ ।

पृष्ठ 1233

महाभारत — खण्ड ३, पृष्ठ 1233 का मूल पृष्ठ
पूरे पर्दे पर देखने के लिये चित्र दबाएँ
पाठ पढ़ें पाठ छिपाएँ

भरतश्रेष्ठ! तत्पश्चात् कौरव, पाण्डव तथा सोमकोंने परस्पर मिलकर युद्धके सम्बन्धमें कुछ नियम बनाये । युद्धधर्मकी मर्यादा स्थापित की ॥ २६३ ॥

निवृत्ते विहिते युद्धे स्यात् प्रीतिर्नः परस्परम् ॥ २७ ॥

यथापरं यथायोगं न च स्यात् कस्यचित् पुनः । वे नियम इस प्रकार हैं- चालू युद्धके बंद होनेपर संध्याकालमें हम सब लोगोंमें परस्पर प्रेम बना रहे । उस समय पुनः किसीका किसीके साथ शत्रुतापूर्ण अयोग्य बर्ताव नहीं होना चाहिये ॥ २७ ॥

वाचा युद्धप्रवृत्तानां वाचैव प्रतियोधनम् ।

निष्क्रान्ताः पृतनामध्यान्न हन्तव्याः कदाचन ॥ २८ ॥

रथी च रथिना योध्यो गजेन गजधूर्गतः ।

अश्वेनाश्वी पदातिश्च पादातेनैव भारत ॥ २ ९ ॥

जो वाग्युद्धमें प्रवृत्त हों उनके साथ वाणीद्वारा ही युद्ध किया जाय । जो सेनासे बाहर निकल गये हों उनका वध कदापि न किया जाय । भारत! रथीको रथीसे ही युद्ध करना चाहिये, इसी प्रकार हाथीसवारके साथ हाथीसवार, घुड़सवारके साथ घुड़सवार तथा पैदलके साथ पैदल ही युद्ध करे ॥ २८-२९ ॥

यथायोगं यथाकामं यथोत्साहं यथाबलम् ।

समाभाष्य प्रहर्तव्यं न विश्वस्ते न विह्वले ॥ ३० ॥

जिसमें जैसी योग्यता, इच्छा, उत्साह तथा बल हो उसके अनुसार ही विपक्षीको बताकर उसे सावधान करके ही उसके ऊपर प्रहार किया जाय । जो विश्वास करके असावधान हो रहा हो अथवा जो युद्धसे घबराया हुआ हो, उसपर प्रहार करना उचित नहीं है ॥ ३० ॥

एकेन सह संयुक्तः प्रपन्नो विमुखस्तथा ।

क्षीणशस्त्रो विवर्मा च न हन्तव्यः कदाचन ॥ ३१ ॥

जो एकके साथ युद्धमें लगा हो, शरणमें आया हो, पीठ दिखाकर भागा हो और जिसके अस्त्र - शस्त्र और कवच कट गये हों; ऐसे मनुष्यको कदापि न मारा जाय ॥ ३१ ॥

न सूतेषु न धुर्येषु न च शस्त्रोपनायिषु ।

न भेरीशङ्खवादेषु प्रहर्तव्यं कथंचन ॥ ३२ ॥

घोड़ोंकी सेवाके लिये नियुक्त हुए सूतों, बोझ ढोनेवालों, शस्त्र पहुँचानेवालों तथा भेरी और शंख बजानेवालोंपर कोई किसी प्रकार भी प्रहार न करे ॥ ३२ ॥

एवं ते समयं कृत्वा कुरुपाण्डवसोमकाः ।

विस्मयं परमं जग्मुः प्रेक्षमाणाः परस्परम् ॥ ३३ ॥

इस प्रकार नियम बनाकर कौरव, पाण्डव तथा सोमक एक- दूसरेकी ओर देखते हुए बड़े आश्चर्यचकित हुए ॥ ३३ ॥

पृष्ठ 1234

महाभारत — खण्ड ३, पृष्ठ 1234 का मूल पृष्ठ
पूरे पर्दे पर देखने के लिये चित्र दबाएँ
पाठ पढ़ें पाठ छिपाएँ

निविश्य च महात्मानस्ततस्ते पुरुषर्षभाः ।

हृष्टरूपाः सुमनसो बभूवुः सहसैनिकाः ॥ ३४ ॥

तदनन्तर वे महामना पुरुषरत्न अपने - अपने स्थानपर स्थित हो सैनिकोंसहित प्रसन्नचित्त होकर हर्ष एवं उत्साहसे भर गये ॥ ३४ ॥

इति श्रीमहाभारते भीष्मपर्वणि जम्बूखण्डविनिर्माणपर्वणि सैन्यशिक्षणे प्रथमोऽध्यायः ॥ १ ॥

इस प्रकार श्रीमहाभारत भीष्मपर्वके अन्तर्गत जम्बूण्डविनिर्माणपर्वमें सैन्यशिक्षणविषयक पहला अध्याय पूरा हुआ ॥ १ ॥

Fard

पृष्ठ 1235

महाभारत — खण्ड ३, पृष्ठ 1235 का मूल पृष्ठ
पूरे पर्दे पर देखने के लिये चित्र दबाएँ
पाठ पढ़ें पाठ छिपाएँ

द्वितीयोऽध्यायः वेदव्यासजीके द्वारा संजयको दिव्य दृष्टिका दान तथा भयसूचक उत्पातोंका वर्णन वैशम्पायन उवाच

ततः पूर्वापरे सैन्ये समीक्ष्य भगवानृषिः ।

सर्ववेदविदां श्रेष्ठो व्यासः सत्यवतीसुतः ॥ १ ॥

भविष्यति रणे घोरे भरतानां पितामहः ।

प्रत्यक्षदर्शी भगवान् भूतभव्यभविष्यवित् ॥ २ ॥

वैचित्रवीर्यं राजानं स रहस्यब्रवीदिदम् ।

शोचन्तमार्तं ध्यायन्तं पुत्राणामनयं तदा ॥ ३ ॥

वैशम्पायनजी कहते हैं - जनमेजय! तदनन्तर पूर्व और पश्चिम दिशामें आमने - सामने खड़ी हुई दोनों ओरकी सेनाओंको देखकर भूत, भविष्य और वर्तमानका ज्ञान रखनेवाले, सम्पूर्ण वेदवेत्ताओंमें श्रेष्ठ, भरतवंशियोंके पितामह सत्यवतीनन्दन महर्षि भगवान् व्यास, जो होनेवाले भयंकर संग्रामके भावी परिणामको प्रत्यक्ष देख रहे थे, विचित्रवीर्यनन्दन राजा धृतराष्ट्रके पास आये । वे उस समय अपने पुत्रोंके अन्यायका चिन्तन करते हुए शोकमग्न

एवं आर्त हो रहे थे । व्यासजीने उनसे एकान्तमें कहा ॥ १–३ ॥

व्यासउवाच

राजन् परीतकालास्ते पुत्राश्चान्ये च पार्थिवाः ।

ते हिंसन्तीव संग्रामे समासाद्येतरेतरम् ॥ ४ ॥

व्यासजी बोले — राजन्! तुम्हारे पुत्रों तथा अन्य राजाओंका मृत्युकाल आ पहुँचा है ।

वे संग्राममें एक - दूसरेसे भिड़कर मरने - मारनेको तैयार खड़े हैं ॥ ४ ॥

तेषु कालपरीतेषु विनश्यत्स्वेव भारत ।

कालपर्यायमाज्ञाय मा स्म शोके मनः कृथाः ॥ ५ ॥

भारत! वे कालके अधीन होकर जब नष्ट होने लगें, तब इसे कालका चक्कर समझकर मनमें शोक न करना ॥ ५ ॥

यदि चेच्छसि संग्रामे द्रष्टुमेतान् विशाम्पते ।

चक्षुर्ददानि ते पुत्र युद्धं तत्र निशामय ॥ ६ ॥

राजन्! यदि संग्रामभूमिमें इन सबकी अवस्था तुम देखना चाहो तो मैं तुम्हें दिव्य नेत्र प्रदान करूँ । वत्स! फिर तुम ( यहाँ बैठे - बैठे ही ) वहाँ होनेवाले युद्धका सारा दृश्य अपनी आँखों देखो ॥ ६ ॥

पृष्ठ 1236

महाभारत — खण्ड ३, पृष्ठ 1236 का मूल पृष्ठ
पूरे पर्दे पर देखने के लिये चित्र दबाएँ
पाठ पढ़ें पाठ छिपाएँ

धृतराष्ट्रउवाच न रोचये ज्ञातिवधं द्रष्टुं ब्रह्मर्षिसत्तम युद्धमेतत् त्वशेषेण शृणुयां तव तेजसा ॥ ७ ॥

धृतराष्ट्रने कहा - ब्रह्मर्षिप्रवर! मुझे अपने कुटुम्बीजनोंका वध देखना अच्छा नहीं लगता; परंतु आपके प्रभावसे इस युद्धका सारा वृत्तान्त सुन सकूँ, ऐसी कृपा आप अवश्य कीजिये ॥ ७ ॥

वैशम्पायन उवाच

एतस्मिन् नेच्छति द्रष्टुं संग्रामं श्रोतुमिच्छति ।

वराणामीश्वरो व्यासः संजयाय वरं ददौ ॥ ८ ॥

वैशम्पायनजी कहते हैं—जनमेजय! व्यासजीने देखा, धृतराष्ट्र युद्धका दृश्य देखना तो नहीं चाहता, परंतु उसका पूरा समाचार सुनना चाहता है । तब वर देनेमें समर्थ उन महर्षिने संजयको वर देते हुए कहा- ॥ ८ ॥

एष ते संजयो राजन् युद्धमेतद् वदिष्यति ।

एतस्य सर्वसंग्रामे न परोक्षं भविष्यति ॥ ९ ॥

‘ राजन्! यह संजय आपको इस युद्धका सब समाचार बताया करेगा। सम्पूर्ण संग्रामभूमिमें कोई ऐसी बात नहीं होगी, जो इसके प्रत्यक्ष न हो ॥ ९ ॥

चक्षुषा संजयो राजन् दिव्येनैव समन्वितः ।

कथयिष्यति ते युद्धं सर्वज्ञश्च भविष्यति ॥ १० ॥

‘ राजन्! संजय दिव्य दृष्टिसे सम्पन्न होकर सर्वज्ञ हो जायगा और तुम्हें युद्धकी बात बतायेगा ॥ १० ॥

प्रकाशं वाप्रकाशं वा दिवा वा यदि वा निशि ।

मनसा चिन्तितमपि सर्वं वेत्स्यति संजयः ॥ ११ ॥

' कोई भी बात प्रकट हो या अप्रकट, दिनमें हो या रातमें अथवा वह मनमें ही क्यों न सोची गयी हो, संजय सब कुछ जान लेगा ॥ ११ ॥

नैनं शस्त्राणि छेत्स्यन्ति नैनं बाधिष्यते श्रमः ।

गावल्गणिरयं जीवन् युद्धादस्माद् विमोक्ष्यते ॥ १२ ॥

' इसे कोई हथियार नहीं काट सकता । इसे परिश्रम या थकावटकी बाधा भी नहीं होगी ।

गवल्गणका पुत्र यह संजय इस युद्धसे जीवित बच जायगा ॥ १२ ॥

अहं तु कीर्तिमेतेषां कुरूणां भरतर्षभ ।

पाण्डवानां च सर्वेषां प्रथयिष्यामि मा शुचः ॥ १३ ॥

‘ भरतश्रेष्ठ! मैं इन समस्त कौरवों और पाण्डवोंकी कीर्तिका तीनों लोकोंमें विस्तार करूँगा । तुम शोक न करो ॥ १३ ॥

पृष्ठ 1237

महाभारत — खण्ड ३, पृष्ठ 1237 का मूल पृष्ठ
पूरे पर्दे पर देखने के लिये चित्र दबाएँ
पाठ पढ़ें पाठ छिपाएँ

दिष्टमेतन्नरव्याघ्र नाभिशोचितुमर्हसि ।

न चैव शक्यं संयन्तुं यतो धर्मस्ततो जयः ॥ १४ ॥

‘नरश्रेष्ठ! यह दैवका विधान है । इसे कोई मेट नहीं सकता । अतः इसके लिये तुम्हें शोक नहीं करना चाहिये । जहाँ धर्म है, उसी पक्षकी विजय होगी ' ॥ १४ ॥

वैशम्पायन उवाच

एवमुक्त्वा स भगवान् कुरूणां प्रपितामहः ।

पुनरेव महाभागो धृतराष्ट्रमुवाच ह ॥ १५ ॥

वैशम्पायनजी कहते हैं—जनमेजय! ऐसा कहकर कुरुकुलके पितामह महाभाग भगवान् व्यास पुनः धृतराष्ट्रसे बोले – ॥ १५ ॥

इह युद्धे महाराज भविष्यति महान् क्षयः ।

तथेह च निमित्तानि भयदान्युपलक्षये ॥ १६ ॥

‘ महाराज! इस युद्धमें महान् नर- संहार होगा; क्योंकि मुझे इस समय ऐसे ही भयदायक अपशकुन दिखायी देते हैं ॥ १६ ॥

श्येना गृध्राश्च काकाश्च कङ्काश्च सहिता बकैः ।

सम्पतन्ति नगाग्रेषु समवायांश्च कुर्वते ॥ १७ ॥

' बाज, गीध, कौवे, कंक और बगुले वृक्षोंके अग्रभागपर आकर बैठते तथा अपना समूह एकत्र करते हैं ॥ १७ ॥

अभ्यग्रं च प्रपश्यन्ति युद्धमानन्दिनो द्विजाः ।

क्रव्यादा भक्षयिष्यन्ति मांसानि गजवाजिनाम् ॥ १८ ॥

निर्दयं चाभिवाशन्तो भैरवा भयवेदिनः ।

कङ्काः प्रयान्ति मध्येन दक्षिणामभितो दिशम् ॥ १ ९ ॥

‘ ये पक्षी अत्यन्त आनन्दित होकर युद्धस्थलको बहुत निकटसे आकर देखते हैं । इससे सूचित होता है कि मांसभक्षी पशु-पक्षी आदि प्राणी हाथियों और घोड़ोंके मांस खायेंगे । भयकी सूचना देनेवाले कंक पक्षी कठोर स्वरमें बोलते हुए सेनाके बीचसे होकर दक्षिण दिशाकी ओर जाते हैं ॥ १८-१९ ॥

उभे पूर्वापरे संध्ये नित्यं पश्यामि भारत ।

उदयास्तमने सूर्यं कबन्धैः परिवारितम् ॥ २० ॥

‘ भारत! मैं प्रातः और सायं दोनों संध्याओंके समय उदय और अस्तकी वेलामें सूर्यदेवको प्रतिदिन कबन्धोंसे घिरा हुआ देखता हूँ ॥ २० ॥

श्वेतलोहितपर्यन्ताः कृष्णग्रीवाः सविद्युतः ।

विवर्णाः परिघाः संधौ भानुमन्तमवारयन् ॥ २१ ॥

पृष्ठ 1238

महाभारत — खण्ड ३, पृष्ठ 1238 का मूल पृष्ठ
पूरे पर्दे पर देखने के लिये चित्र दबाएँ
पाठ पढ़ें पाठ छिपाएँ

‘ संध्याके समय सूर्यदेवको तिरंगे घेरोंने सब ओरसे घेर रखा था । उनमें श्वेत और लाल रंगके घेरे दोनों किनारोंपर थे और मध्यमें काले रंगका घेरा दिखायी देता था । इन घेरोंके साथ बिजलियाँ भी चमक रही थीं ॥ २१ ॥

ज्वलितार्केन्दुनक्षत्रं निर्विशेषदिनक्षपम् ।

अहोरात्रं मया दृष्टं तद् भयाय भविष्यति ॥ २२ ॥

' मुझे दिन और रातका समय ऐसा दिखायी दिया है जिसमें सूर्य, चन्द्रमा और तारे जलते - से जान पड़ते थे । दिन और रातमें कोई विशेष अन्तर नहीं दिखायी देता था । यह लक्षण भय लानेवाला होगा ॥ २२ ॥

अलक्ष्यः प्रभयाहीनः पौर्णमासीं च कार्तिकीम् ।

चन्द्रोऽभूदग्निवर्णश्च पद्मवर्णनभस्तले ॥ २३ ॥

‘ कार्तिककी पूर्णिमाको कमलके समान नीलवर्णके आकाशमें चन्द्रमा प्रभाहीन होनेके कारण दृष्टिगोचर नहीं हो पाता था तथा उसकी कान्ति भी अग्निके समान प्रतीत होती थी ॥ २३ ॥

स्वप्स्यन्ति निहता वीरा भूमिमावृत्य पार्थिवाः ।

राजानो राजपुत्राश्च शूराः परिघबाहवः ॥ २४ ॥

‘ इसका फल यह है कि परिघके समान मोटी बाहुओंवाले बहुत- से शूरवीर नरेश तथा राजकुमार मारे जाकर पृथ्वीको आच्छादित करके रणभूमिमें शयन करेंगे ॥ २४ ॥

अन्तरिक्षे वराहस्य वृषदंशस्य चोभयोः ।

प्रणादं युद्धयतो रात्रौ रौद्रं नित्यं प्रलक्षये ॥ २५ ॥

' सूअर और बिलाव दोनों आकाशमें उछल - उछलकर रातमें लड़ते और भयानक गर्जना करते हैं । यह बात मुझे प्रतिदिन दिखायी देती है ॥ २५ ॥

देवताप्रतिमाश्चैव कम्पन्ति च हसन्ति च ।

वमन्ति रुधिरं चास्यैः खिद्यन्ति प्रपतन्ति च ॥ २६ ॥

‘ देवताओंकी मूर्तियाँ काँपती, हँसती, मुँहसे खून उगलती, खिन्न होती और गिर पड़ती हैं ॥ २६ ॥

अनाहता दुन्दुभयः प्रणदन्ति विशाम्पते ।

अयुक्ताश्च प्रवर्तन्ते क्षत्रियाणां महारथाः ॥ २७ ॥

‘ राजन्! दुन्दुभियाँ बिना बजाये बज उठती हैं और क्षत्रियोंके बड़े -बड़े रथ बिना जोते ही चल पड़ते हैं ॥ २७ ॥

कोकिलाः शतपत्राश्च चाषा भासाः शुकास्तथा ।

सारसाश्च मयूराश्च वाचो मुञ्चन्ति दारुणाः ॥ २८ ॥

' कोयल, शतपत्र, नीलकण्ठ, भास ( चील्ह ), शुक, सारस तथा मयूर भयंकर बोली बोलते हैं ॥ २८ ॥

पृष्ठ 1239

महाभारत — खण्ड ३, पृष्ठ 1239 का मूल पृष्ठ
पूरे पर्दे पर देखने के लिये चित्र दबाएँ
पाठ पढ़ें पाठ छिपाएँ

गृहीतशस्त्राः क्रोशन्ति चर्मिणो वाजिपृष्ठगाः ।

अरुणोदये प्रदृश्यन्ते शतशः शलभव्रजाः ॥ २ ९ ॥

' घोड़ेकी पीठपर बैठे हुए सवार हाथोंमें ढाल-तलवार लिये चीत्कार कर रहे हैं ।

अरुणोदयके समय टिड्डियोंके सैकड़ों दल सब ओर फैले दिखायी देते हैं ॥ २ ९ ॥

उभे संध्ये प्रकाशेते दिशां दाहसमन्विते ।

पर्जन्यः पांसुवर्षी च मांसवर्षी च भारत ॥ ३० ॥

‘दोनों संध्याएँ दिग्दाहसे युक्त दिखायी देती हैं । भारत! बादल धूल और मांसकी वर्षा करता है ॥ ३० ॥

या चैषा विश्रुता राजंस्त्रैलोक्ये साधुसम्मता ।

अरुन्धती तयाप्येष वसिष्ठः पृष्ठतः कृतः ॥ ३१ ॥

‘ राजन्! जो अरुन्धती तीनों लोकोंमें पतिव्रताओंकी मुकुटमणिके रूपमें प्रसिद्ध हैं, उन्होंने वसिष्ठको अपने पीछे कर दिया है ॥ ३१ ॥

रोहिणीं पीडयन्नेष स्थितो राजञ्शनैश्चरः ।

व्यावृत्तं लक्ष्म सोमस्य भविष्यति महद् भयम् ॥ ३२ ॥

‘ महाराज! यह शनैश्चर नामक ग्रह रोहिणीको पीड़ा देता हुआ खड़ा है । चन्द्रमाका चिह्न मिट - सा गया है । इससे सूचित होता है कि भविष्यमें महान् भय प्राप्त होगा ॥ ३२ ॥

अनभ्रे च महाघोरः स्तनितः श्रूयते स्वनः ।

वाहनानां च रुदतां निपतन्त्यश्रुबिन्दवः ॥ ३३ ॥

‘ बिना बादलके ही आकाशमें अत्यन्त भयंकर गर्जना सुनायी देती है ।

रोते हुए वाहनोंकी आँखोंसे आँसुओंकी बूँदें गिर रही हैं ' ॥ ३३ ॥

इति श्रीमहाभारते भीष्मपर्वणि जम्बूखण्डविनिर्माणपर्वणि श्रीवेदव्यासदर्शने द्वितीयोऽध्यायः ॥ २ ॥

इस प्रकार श्रीमहाभारत भीष्मपर्वके अन्तर्गत जम्बूखण्डविनिर्माणपर्वमें श्रीवेदव्यासदर्शनविषयक दूसरा अध्याय पूरा हुआ ॥ २ ॥

Paca

पृष्ठ 1240

महाभारत — खण्ड ३, पृष्ठ 1240 का मूल पृष्ठ
पूरे पर्दे पर देखने के लिये चित्र दबाएँ
पाठ पढ़ें पाठ छिपाएँ

तृतीयोऽध्यायः व्यासजीके द्वारा अमंगलसूचक उत्पातों तथा विजयसूचक लक्षणोंका वर्णन व्यासउवाच

खरा गोषु प्रजायन्ते रमन्ते मातृभिः सुताः ।

अनार्तवं पुष्पफलं दर्शयन्ति वनद्रुमाः ॥ १ ॥

व्यासजीने कहा — राजन्! गायोंके गर्भसे गदहे पैदा होते हैं, पुत्र माताओंके साथ रमण करते हैं । वनके वृक्ष बिना ऋतुके फूल और फल प्रकट करते हैं ॥ १ ॥

गर्भिण्योऽजातपुत्राश्च जनयन्ति विभीषणान् ।

क्रव्यादाः पक्षिभिश्चापि सहाश्नन्ति परस्परम् ॥ २ ॥

गर्भवती स्त्रियाँ पुत्रको जन्म न देकर अपने गर्भसे भयंकर जीवोंको पैदा करती हैं । मांसभक्षी पशु भी पक्षियोंके साथ परस्पर मिलकर एक ही जगह आहार ग्रहण करते हैं ॥ २ ॥

त्रिविषाणाश्चतुर्नेत्राः पञ्चपादा द्विमेहनाः ।

द्विशीर्षाश्च द्विपुच्छाश्च दंष्ट्रिणः पशवोऽशिवाः ॥ ३ ॥

जायन्ते विवृतास्याश्च व्याहरन्तोऽशिवा गिरः । तीन सींग, चार नेत्र, पाँच पैर, दो मूत्रेन्द्रिय, दो मस्तक, दो पूँछ और अनेक दाँढ़ोंवाले अमंगलमय पशु जन्म लेते तथा मुँह फैलाकर अमंगलसूचक वाणी बोलते हैं ॥ ३३ ॥

त्रिपदाः शिखिनस्तार्क्ष्याश्चतुर्दंष्ट्रा विषाणिनः ॥ ४ ॥

तथैवान्याश्च दृश्यने स्त्रियो वै ब्रह्मवादिनाम् ।

वैनतेयान् मयूरांश्च जनयन्ति पुरे तव ॥ ५ ॥

गरुड़ पक्षीके मस्तकपर शिखा और सींग हैं । उनके तीन पैर तथा चार दाढ़ें दिखायी देती हैं । इसी प्रकार अन्य जीव भी देखे जाते हैं । वेदवादी ब्राह्मणोंकी स्त्रियाँ तुम्हारे नगरमें गरुड़ और मोर पैदा करती हैं ॥ ४-५ ॥

गोवत्सं वडवा सूते श्वा सृगालं महीपते ।

कुक्कुरान् करभाश्चैव शुकाश्चाशुभवादिनः ॥ ६ ॥

भूपाल! घोड़ी गायके बछड़ेको जन्म देती है, कुतियाके पेटसे सियार पैदा होता है, हाथी कुत्तोंको जन्म देते हैं और तोते भी अशुभसूचक बोली बोलने लगे हैं ॥ ६ ॥

स्त्रियः काश्चित्प्रजायन्ते चतस्रः पञ्च कन्यकाः ।

जातमात्राश्च नृत्यन्ति गायन्ति च हसन्ति च ॥ ७ ॥