श्रीगणेशाय नमः।

महाभारत — खण्ड ५ — पृष्ठ 1111–1120

महाभारत — खण्ड ५ · Gita Press, Gorakhpur · पृष्ठ 1111–1120

पृष्ठ 1111

महाभारत — खण्ड ५, पृष्ठ 1111 का मूल पृष्ठ
पूरे पर्दे पर देखने के लिये चित्र दबाएँ
पाठ पढ़ें पाठ छिपाएँ

गच्छ सौम्य पथानेन कृतकृत्यो भविष्यसि ॥। १४ ॥

इतस्त्रियोजनं गत्वा राक्षसाधिपतिर्महान् ।

विरूपाक्ष इति ख्यातः सखा मम महाबलः ॥ १५ ॥

तदनन्तर! जब प्रातःकाल हुआ तब राजधर्माने ब्राह्मणके सुखका उपाय सोचकर इस प्रकार कहा — ‘ सौम्य! इस मार्गसे जाइये, आपका कार्य सिद्ध हो जायगा । यहाँसे तीन योजन दूर जानेपर जो नगर मिलेगा, वहाँ महाबली राक्षसराज विरूपाक्ष रहते हैं, वे मेरे महान् मित्र हैं ॥

तं गच्छ द्विजमुख्य त्वं स मद्वाक्यप्रचोदितः ।

कामानभीप्सितांस्तुभ्यं दाता नास्त्यत्र संशयः ॥ १६ ॥

' द्विजश्रेष्ठ! आप उनके पास जाइये । वे मेरे कहनेसे आपको यथेष्ट धन देंगे और आपकी मनोवाञ्छित कामनाएँ पूर्ण करेंगे, इसमें संशय नहीं है ' ॥ १६ ॥

इत्युक्तः प्रययौ राजन् गौतमो विगतक्लमः ।

फलान्यमृतकल्पानि भक्षयन् स यथेष्टतः ॥ १७ ॥

चन्दनागुरुमुख्यानि त्वक्पत्राणां वनानि च ।

तस्मिन् पथि महाराज सेवमानो द्रुतं ययौ ॥ १८ ॥

राजन्! उसके ऐसा कहनेपर गौतम वहाँसे चल दिया । उसकी सारी थकावट दूर हो चुकी थी । महाराज! मार्गमें तेजपातोंके वनमें, जहाँ चन्दन और अगुरुके वृक्षोंकी प्रधानता थी, विश्राम करता और इच्छानुसार अमृतके समान मधुर फल खाता हुआ वह बड़ी तेजीसे आगे बढ़ता चला गया ॥ १७-१८ ॥

ततो मेरुव्रजं नाम नगरं शैलतोरणम् ।

शैलप्राकारवप्रं च शैलयन्त्राकुलं तथा ॥ १ ९ ॥

चलते - चलते वह मेरुव्रज नामक नगरमें जा पहुँचा, जिसके चारों ओर पर्वतोंके टीले और पर्वतोंकी ही चहारदीवारी थी । उसका सदर फाटक भी एक पर्वत ही था । नगरकी रक्षाके लिये सब ओर शिलाकी बड़ी- बड़ी चट्टानें और मशीनें थीं ॥ १ ९ ॥

विदितश्चाभवत् तस्य राक्षसेन्द्रस्य धीमतः ।

प्रहितः सुहृदा राजन् प्रीयमाणः प्रियातिथिः ॥ २० ॥

परम बुद्धिमान् राक्षसराज विरूपाक्षको सेवकोंद्वारा यह सूचना दी गयी कि राजन्! आपके मित्रने अपने एक प्रिय अतिथिको आपके पास भेजा है, वह बहुत प्रसन्न है ॥ २० ॥

ततः स राक्षसेन्द्रः स्वान् प्रेष्यानाह युधिष्ठिर ।

गौतमो नगरद्वारात् शीघ्रमानीयतामिति ॥ २१ ॥

युधिष्ठिर! यह समाचार पाते ही राक्षसराजने अपने सेवकोंसे कहा - ' गौतमको नगरद्वारसे शीघ्र यहाँ लाया जाय ' ॥ २१ ॥

पृष्ठ 1112

महाभारत — खण्ड ५, पृष्ठ 1112 का मूल पृष्ठ
पूरे पर्दे पर देखने के लिये चित्र दबाएँ
पाठ पढ़ें पाठ छिपाएँ

ततः पुरवरात् तस्मात् पुरुषाः श्येनचेष्टनाः ।

गौतमेत्यभिभाषन्तः पुरद्वारमुपागमन् ॥ २२ ॥

यह आदेश प्राप्त होते ही राजसेवक गौतमको पुकारते हुए बाजकी तरह झपटकर उस श्रेष्ठ नगरके फाटकपर आये ॥ २२ ॥

तमूचुर्महाराज राजप्रेष्यास्तदा द्विजम् ।

त्वरस्व तूर्णमागच्छ राजा त्वां द्रष्टुमिच्छति ॥ २३ ॥

महाराज! राजाके उन सेवकोंने उस समय उस ब्राह्मणसे कहा- ' ब्रह्मन्! जल्दी

कीजिये । शीघ्र आइये । महाराज आपसे मिलना चाहते हैं ॥ २३ ॥

राक्षसाधिपतिर्वीरो विरूपाक्ष इति श्रुतः ।

स त्वां त्वरति वै द्रष्टुं तत् क्षिप्रं संविधीयताम् ॥ २४ ॥

‘ विरूपाक्ष नामसे प्रसिद्ध वीर राक्षसराज आपको देखनेके लिये उतावले हो रहे हैं; अतः आप शीघ्रता कीजिये ' ॥ २४ ॥

ततः स प्राद्रवद् विप्रो विस्मयाद् विगतक्लमः ।

गौतमः परमर्धिं तां पश्चन् परमविस्मितः ॥ २५ ॥

बुलावा सुनते ही गौतमकी थकावट दूर हो गयी । वह विस्मित होकर दौड़ पड़ा ।

राक्षसराजकी उस महा- समृद्धिको देखकर उसे बड़ा आश्चर्य होता था ॥ २५ ॥

तैरेव सहितो राज्ञो वेश्म तूर्णमुपाद्रवत् ।

दर्शनं राक्षसेन्द्रस्य कांक्षमाणो द्विजस्तदा ॥ २६ ॥

राक्षसराजके दर्शनकी इच्छा मनमें लिये वह ब्राह्मण उन सेवकोंके साथ शीघ्र ही राजमहलमें जा पहुँचा ॥ २६ ॥

इति श्रीमहाभारते शान्तिपर्वणि आपद्धर्मपर्वणि कृतघ्नोपाख्याने सप्तत्यधिकशततमोऽध्यायः ॥ १७० ॥

इस प्रकार श्रीमहाभारत शान्तिपर्वके अन्तर्गत आपद्धर्मपर्वमें कृतघ्नका उपाख्यानविषयक एक सौ सत्तरवाँ अध्याय पूरा हुआ ॥ १७० ॥

पृष्ठ 1113

महाभारत — खण्ड ५, पृष्ठ 1113 का मूल पृष्ठ
पूरे पर्दे पर देखने के लिये चित्र दबाएँ
पाठ पढ़ें पाठ छिपाएँ

एकसप्तत्यधिकशततमोऽध्यायः गौतमका राक्षसराजके यहाँसे सुवर्णराशि लेकर लौटना और अपने मित्र बकके वधका घृणित विचार मनमें लाना भीष्म उवाच

ततः स विदितो राज्ञः प्रविश्य गृहमुत्तमम् ।

पूजितो राक्षसेन्द्रेण निषसादासनोत्तमे ॥ १ ॥

भीष्मजी कहते हैं - राजन्! तदनन्तर राजाको उसके आगमनकी सूचना दी गयी और

वह उनके उत्तम भवनमें प्रविष्ट हुआ। वहाँ राक्षसराजने उसका विधिवत् पूजन किया ।

तत्पश्चात् वह एक उत्तम आसनपर विराजमान हुआ ॥ १ ॥

पृष्टश्च गोत्रचरणं स्वाध्यायं ब्रह्मचारिकम् ।

न तत्र व्याजहारान्यद् गोत्रमात्रादृते द्विजः ॥ २ ॥

विरूपाक्षने गौतमसे उसके गोत्र, शाखा और ब्रह्मचर्य पालनपूर्वक किये गये स्वाध्यायके विषयमें प्रश्न किया; परंतु उसने गोत्र (जाति) के सिवा और कुछ नहीं बताया ॥ २ ॥

ब्रह्मवर्चसहीनस्य स्वाध्यायोपरतस्य च ।

गोत्रमात्रविदो राजा निवासं समपृच्छत ॥ ३ ॥

तब ब्राह्मणोचित तेजसे हीन, स्वाध्यायसे उपरत, केवल गोत्र अथवा जातिका नाम जाननेवाले उस ब्राह्मणसे राजाने उसका निवासस्थान पूछा ॥ ३ ॥

राक्षस उवाच

क्व ते निवासः कल्याण किंगोत्रा ब्राह्मणी च ते ।

तत्त्वं ब्रूहि न भीः कार्या विश्वसस्व यथासुखम् ॥ ४ ॥

राक्षसराज बोले- भद्र! तुम्हारा निवास कहाँ है? तुम्हारी पत्नी किस गोत्रकी कन्या है? यह सब ठीक-ठीक बताओ । भय न करो । मुझपर विश्वास करो और सुखसे रहो ॥ ४ ॥

गौतम उवाच

मध्यदेशप्रसूतोऽहं वासो मे शबरालये ।

शूद्रा पुनर्भूर्भार्या मे सत्यमेतद् ब्रवीमि ते ॥ ५ ॥

गौतमने कहा— राक्षसराज! मेरा जन्म तो हुआ है मध्यदेशमें, किंतु मैं एक भीलके घरमें रहता हूँ । मेरी स्त्री शूद्र जातिकी है और मुझसे पहले दूसरेकी पत्नी रह चुकी है । यह बात मैं आपसे सत्य ही कहता हूँ ॥ ५ ॥

पृष्ठ 1114

महाभारत — खण्ड ५, पृष्ठ 1114 का मूल पृष्ठ
पूरे पर्दे पर देखने के लिये चित्र दबाएँ
पाठ पढ़ें पाठ छिपाएँ

भीष्म उवाच

ततो राजा विममृशे कथं कार्यमिदं भवेत् ।

कथं वा सुकृतं मे स्यादिति बुद्धयान्वचिन्तयत् ॥ ६ ॥

भीष्मजी कहते हैं - युधिष्ठिर! यह सुनकर राक्षसराज मन- ही- मन विचार करने लगे कि अब किस तरह काम करना चाहिये? कैसे मुझे पुण्य प्राप्त हो सकता है? इस प्रकार उन्होंने बारंबार बुद्धि लगाकर सोचा और विचारा ॥ ६ ॥

अयं वै जन्मना विप्रः सुहृत् तस्य महात्मनः ।

सम्प्रेषितश्च तेनायं काश्यपेन ममान्तिकम् ॥ ७ ॥

तस्य प्रियं करिष्यामि स हि मामाश्रितः सदा ।

भ्राता मे बान्धवश्चासौ सखा च हृदयङ्गमः ॥ ८ ॥

वे मन ही मन कहने लगे, ' यह केवल जन्मसे ही ब्राह्मण है; परंतु महात्मा राजधर्माका सुहृद् है । उन कश्यपकुमारने ही इसे यहाँ मेरे पास भेजा है; अतः उनका प्रिय कार्य अवश्य करूँगा । वह सदा मुझपर भरोसा रखता है और मेरा भाई, बान्धव तथा हार्दिक मित्र भी है ॥ ७-८ ॥

कार्तिक्यामद्य भोक्तारः सहस्रं मे द्विजोत्तमाः ।

तत्रायमपि भोक्ता च देयमस्मै च मे धनम् ॥ ९ ॥

स चाद्य दिवसः पुण्यो ह्यतिथिश्चायमागतः ।

संकल्पितं चैव धनं किं विचार्यमतः परम् ॥ १० ॥

' आज कार्तिककी पूर्णिमा है । आजके दिन सहस्रों श्रेष्ठ ब्राह्मण मेरे यहाँ भोजन करेंगे । उन्हींमें यह भी भोजन कर लेगा, उन्हींके साथ इसे भी धन देना चाहिये । आज पुण्य दिवस है, यह ब्राह्मण अतिथिरूपसे यहाँ आया है और मैंने धन दान करनेका संकल्प कर ही रक्खा है । अब इसके बाद क्या विचार करना है? ' ॥

ततः सहस्रं विप्राणां विदुषां समलंकृतम् ।

स्नातानामनुसम्प्राप्तं सुमहत् क्षौमवाससाम् ॥ ११ ॥

तदनन्तर भोजनके समय हजारों विद्वान् ब्राह्मण स्नान करके रेशमी वस्त्र और अलंकार धारण किये वहाँ आ पहुँचे ॥ ११ ॥

तानागतान् द्विजश्रेष्ठान् विरूपाक्षो विशाम्पते ।

यथार्हं प्रतिजग्राह विधिदृष्टेन कर्मणा ॥ १२ ॥

प्रजानाथ! विरूपाक्षने वहाँ पधारे हुए उन श्रेष्ठ ब्राह्मणोंका शास्त्रीय विधिके अनुसार यथायोग्य स्वागत - सत्कार किया ॥ १२ ॥

बृस्यस्तेषां तु संन्यस्ता राक्षसेन्द्रस्य शासनात् ।

भूमौ वरकुशाः स्तीर्णाः प्रेष्यैर्भरतसत्तम ॥ १३ ॥

पृष्ठ 1115

महाभारत — खण्ड ५, पृष्ठ 1115 का मूल पृष्ठ
पूरे पर्दे पर देखने के लिये चित्र दबाएँ
पाठ पढ़ें पाठ छिपाएँ

भरतश्रेष्ठ! राक्षसराजकी आज्ञासे सेवकोंने जमीनपर उनके लिये कुशके सुन्दर आसन बिछा दिये ॥ १३ ॥

तासु ते पूजिता राज्ञा निषण्णा द्विजसत्तमाः ।

तिलदर्भोदकेनाथ अर्चिता विधिवद् द्विजाः ॥ १४ ॥

राजाके द्वारा सम्मानित वे श्रेष्ठ ब्राह्मण जब उन आसनोंपर विराजमान हो गये तब विरूपाक्षने तिल, कुश और जल लेकर उनका विधिवत् पूजन किया ॥ १४ ॥

विश्वेदेवाः सपितरः साग्नयश्चोपकल्पिताः ।

विलिप्ताः पुष्पवन्तश्च सुप्रचाराः सुपूजिताः ।

व्यराजन्त महाराज नक्षत्रपतयो यथा ॥ १५ ॥

उनमें विश्वेदेवों, पितरों तथा अग्निदेवकी भावना करके उन सबको चन्दन लगाया, फूलोंकी मालाएँ पहनायीं और सुन्दर रीतिसे उनकी पूजा की । महाराज! उन आसनोंपर बैठकर वे ब्राह्मण चन्द्रमाकी भाँति शोभा पाने लगे ॥ १५ ॥

ततो जाम्बूनदीः पात्रीर्वज्राङ्का विमलाः शुभाः ।

वरान्नपूर्णा विप्रेभ्यः प्रादान्मधुघृतप्लुताः ॥ १६ ॥

तत्पश्चात् उसने हीरोंसे जड़ी हुई सोनेकी स्वच्छ सुन्दर थालियोंमें घीसे बने हुए मीठे पकवान परोसकर उन ब्राह्मणोंके आगे रख दिये ॥ १६ ॥

तस्य नित्यं सदाऽऽषाढ्यां माघ्यां च बहवो द्विजाः ।

ईप्सितं भोजनवरं लभन्ते सत्कृतं सदा ॥ १७ ॥

उसके यहाँ आषाढ़ और माघकी पूर्णिमाको सदा बहुत - से ब्राह्मण सत्कारपूर्वक अपनी इच्छाके अनुसार उत्तम भोजन पाते थे ॥ १७ ॥

विशेषतस्तु कार्तिक्यां द्विजेभ्यः सम्प्रयच्छति ।

शरद् व्यपाये रत्नानि पौर्णमास्यामिति श्रुतिः ॥ १८ ॥

विशेषतः कार्तिककी पूर्णिमाको, जब कि शरद्ऋतुकी समाप्ति होती है, वह ब्राह्मणोंको रत्नोंका दान करता था; ऐसा सुननेमें आया है ॥ १८ ॥

सुवर्णं रजतं चैव मणीनथ च मौक्तिकान् ॥ १ ९ ॥

वज्रान् महाधनांश्चैव वैदूर्याजिनराङ्कवान् ।

रत्नराशीन् विनिक्षिप्य दक्षिणार्थे स भारत ॥ २० ॥

ततः प्राह द्विजश्रेष्ठान् विरूपाक्षो महाबलः ।

गृह्णीत रत्नान्येतानि यथोत्साहं यथेष्टतः ॥ २९ ॥

येषु येषु च भाण्डेषु भुक्तं वो द्विजसत्तमाः ।

तान्येवादाय गच्छध्वं स्ववेश्मानीति भारत ॥ २२ ॥

भारत! भोजनके पश्चात् ब्राह्मणोंके समक्ष बहुत- से सोने, चाँदी, मणि, मोती, बहुमूल्य हीरे, वैदूर्यमणि, रंकुमृगके चर्म तथा रत्नोंके कई ढेर लगाकर महाबली विरूपाक्षने उन श्रेष्ठ

पृष्ठ 1116

महाभारत — खण्ड ५, पृष्ठ 1116 का मूल पृष्ठ
पूरे पर्दे पर देखने के लिये चित्र दबाएँ
पाठ पढ़ें पाठ छिपाएँ

ब्राह्मणोंसे कहा — ‘ द्विजवरो! आपलोग अपनी इच्छा और उत्साहके अनुसार इन रत्नोंको उठा ले जायँ और जिनमें आपलोगोंने भोजन किया है, उन पात्रोंको भी अपने घर लेते जायँ' ॥ १ ९ –२२ ॥

इत्युक्तवचने तस्मिन् राक्षसेन्द्रे महात्मनि ।

यथेष्टं तानि रत्नानि जगृहुर्ब्राह्मणर्षभाः ॥ २३ ॥

उन महात्मा राक्षसराजके ऐसा कहनेपर उन ब्राह्मणोंने इच्छानुसार उन सब रत्नोंको ले लिया ॥ २३ ॥

ततो महार्हैस्ते सर्वे रत्नैरभ्यर्चिताः शुभैः ।

ब्राह्मणा मृष्टवसनाः सुप्रीताः स्म ततोऽभवन् ॥ २४ ॥

तत्पश्चात् उन सुन्दर एवं महामूल्यवान् रत्नोंद्वारा पूजित हुए वे सभी उज्ज्वल वस्त्रधारी ब्राह्मण बड़े प्रसन्न हुए ॥

ततस्तान् राक्षसेन्द्रश्च द्विजानाह पुनर्वचः ।

नानादेशगतान् राजन् राक्षसान् प्रतिषिध्य वै ॥ २५ ॥

अद्यैकं दिवसं विप्रा न वोऽस्तीह भयं क्वचित् ।

राक्षसेभ्यः प्रमोदध्वमिष्टतो यात माचिरम् ॥ २६ ॥

राजन्! इसके बाद राक्षसराज विरूपाक्षने नाना देशोंसे आये हुए राक्षसोंको हिंसा करनेसे रोककर उन ब्राह्मणोंसे कहा– ' विप्रगण! आज एक दिनके लिये आपलोगोंको राक्षसोंकी ओरसे कहीं कोई भय नहीं है; अतः आनन्द कीजिये और शीघ्र ही अपने अभीष्ट

स्थानको चले जाइये । विलम्ब न कीजिये ' ॥ २५-२६ ॥

ततः प्रदुद्रुवुः सर्वे विप्रसंघाः समन्ततः ।

गौतमोऽपि सुवर्णस्य भारमादाय सत्वरः ॥ २७ ॥

कृच्छ्रात् समुद्धरन् भारं न्यग्रोधं समुपागमत् ।

न्यषीदच्च परिश्रान्तः क्लान्तश्च क्षुधितश्च सः ॥ २८ ॥

यह सुनकर सब ब्राह्मणसमुदाय चारों ओर भाग चले । गौतम भी सुवर्णका भारी भार लेकर बड़ी कठिनाईसे ढोता हुआ जल्दी-जल्दी चलकर बरगदके पास आया । वहाँ पहुँचते ही थककर बैठ गया । वह भूखसे पीड़ित और क्लान्त हो रहा था ॥ २७-२८ ॥

ततस्तमध्यगाद् राजन् राजधर्मा खगोत्तमः ।

स्वागतेनाभिनन्दंश्च गौतमं मित्रवत्सलः ॥ २९ ॥

राजन्! तत्पश्चात् पक्षियोंमें श्रेष्ठ मित्रवत्सल राजधर्मा गौतमके पास आया और स्वागतपूर्वक उसका अभिनन्दन किया ॥ २ ९ ॥

तस्य पक्षाग्रविक्षेपैः क्लमं व्यपनयत् खगः ।

पूजां चाप्यकरोद् धीमान् भोजनं चाप्यकल्पयत् ॥ ३० ॥

पृष्ठ 1117

महाभारत — खण्ड ५, पृष्ठ 1117 का मूल पृष्ठ
पूरे पर्दे पर देखने के लिये चित्र दबाएँ
पाठ पढ़ें पाठ छिपाएँ

उस बुद्धिमान् पक्षीने अपने पंखोंके अग्रभागका संचालन करके उसे हवा की और उसकी सारी थकावट दूर कर दी; फिर उसका पूजन किया तथा उसके लिये भोजनकी व्यवस्था की ॥ ३० ॥

स भुक्तवान् सुविश्रान्तो गौतमोऽचिन्तयत् तदा ।

हाटकस्याभिरूपस्य भारोऽयं सुमहान् मया ॥ ३१ ॥

गृहीतो लोभमोहाभ्यां दूरं च गमनं मम ।

न चास्ति पथि भोक्तव्यं प्राणसंधारणं मम ॥ ३२ ॥

भोजन करके विश्राम कर लेनेपर गौतम इस प्रकार चिन्ता करने लगा — ' अहो! मैंने लोभ और मोहसे प्रेरित होकर सुन्दर सुवर्णका यह महान् भार ले लिया है । अभी मुझे बहुत दूर जाना है । रास्तेमें खानेके लिये कुछ भी नहीं है, जिससे मेरे प्राणोंकी रक्षा हो सके ॥

किं कृत्वा धारयेयं वै प्राणानित्यभ्यचिन्तयत् ।

ततः स पथि भोक्तव्यं प्रेक्षमाणो न किंचन ॥ ३३ ॥

कृतघ्नः पुरुषव्याघ्र मनसेदमचिन्तयत् ।

अयं बकपतिः पार्श्वे मांसराशिः स्थितो महान् ॥ ३४ ॥

इमं हत्वा गृहीत्वा च यास्येऽहं समभिद्रुतम् ॥ ३५ ॥

' अब मैं कौन- सा उपाय करके अपने प्राणोंको धारण कर सकूँगा? ' इस प्रकारकी चिन्तामें वह मग्न हो गया । पुरुषसिंह! तदनन्तर मार्गमें भोजनके लिये कुछ भी न देखकर उस कृतघ्नने मन- ही- मन इस प्रकार विचार किया — ' यह बगुलोंका राजा राजधर्मा मेरे पास ही तो है । यह मांसका एक बहुत बड़ा ढेर है। इसीको मारकर ले लूँ और शीघ्रतापूर्वक यहाँसे चल दूँ' ॥ ३३–३५ ॥ इति श्रीमहाभारते शान्तिपर्वणि आपद्धर्मपर्वणि कृतघ्नोपाख्याने एकसप्तत्यधिकशततमोऽध्यायः ॥ १७१ ॥

इस प्रकार श्रीमहाभारत शान्तिपर्वके अन्तर्गत आपद्धर्मपर्वमें कृतघ्नका उपाख्यानविषयक एक सौ इकहत्तरवाँ अध्याय पूरा हुआ ॥ १७१ ॥

पृष्ठ 1118

महाभारत — खण्ड ५, पृष्ठ 1118 का मूल पृष्ठ
पूरे पर्दे पर देखने के लिये चित्र दबाएँ
पाठ पढ़ें पाठ छिपाएँ

द्विसप्तत्यधिकशततमोऽध्यायः कृतघ्न गौतमद्वारा मित्र राजधर्माका वध तथा राक्षसोंद्वारा उसकी हत्या और कृतघ्नके मांसको अभक्ष्य बताना भीष्म उवाच

अथ तत्र महार्चिष्माननलो वातसारथिः ।

तस्याविदूरे रक्षार्थं खगेन्द्रेण कृतोऽभवत् ॥ १ ॥

भीष्मजी कहते हैं - राजन्! पक्षिराज राजधर्माने अपने मित्र गौतमकी रक्षाके लिये उससे थोड़ी दूरपर आग प्रज्वलित कर दी थी, जिससे हवाका सहारा पाकर बड़ी -बड़ी लपटें उठ रही थीं ॥ १ ॥

स चापि पार्श्वे सुष्वाप विश्वस्तो बकराट् तदा ।

कृतघ्नस्तु स दुष्टात्मा तं जिघांसुरथाग्रतः ॥ २ ॥

ततोऽलातेन दीप्तेन विश्वस्तं निजघान तम् ।

निहत्य च मुदा युक्तः सोऽनुबन्धं न दृष्टवान् ॥ ३ ॥

बकराजको भी मित्रपर विश्वास था; इसलिये उस समय उसके पास ही सो गया । इधर वह दुष्टात्मा कृतघ्न उसका वध करनेकी इच्छासे उठा और विश्वासपूर्वक सोये हुए राजधर्माको सामनेसे जलती हुई लकड़ी लेकर उसके द्वारा मार डाला । उसे मारकर वह बहुत प्रसन्न हुआ, मित्रके वधसे जो पाप लगता है, उसकी ओर उसकी दृष्टि नहीं गयी ॥ २-३ ॥

स तं विपक्षरोमाणं कृत्वाग्नावपचत् तदा ।

गृहीत्वा सुवर्णं च ययौ द्रुततरं द्विजः ॥ ४ ॥

उसने मरे हुए पक्षीके पंख और बाल नोचकर उसे आगमें पकाया और उसे साथमें ले सुवर्णका बोझ सिरपर उठाकर वह ब्राह्मण बड़ी तेजीके साथ वहाँसे चल दिया ॥ ४ ॥

( ततो दाक्षायणीपुत्रं नागतं तं तु भारत । विरूपाक्षश्चिन्तयन् वै हृदयेन विदूयता ॥ ) भारत! उस दिन दक्षकन्याका पुत्र राजधर्मा अपने मित्र विरूपाक्षके यहाँ न जा सका; इससे विरूपाक्ष व्याकुल हृदयसे उसके लिये चिन्ता करने लगा ॥

ततोऽन्यस्मिन् गते चाह्नि विरूपाक्षोऽब्रवीत् सुतम् ।

न प्रेक्षे राजधर्माणमद्य पुत्र खगोत्तमम् ॥ ५ ॥

तदनन्तर दूसरा दिन भी व्यतीत हो जानेपर विरूपाक्षने अपने पुत्रसे कहा — ' बेटा! मैं आज पक्षियोंमें श्रेष्ठ राजधर्माको नहीं देख रहा हूँ ॥ ५ ॥

पृष्ठ 1119

महाभारत — खण्ड ५, पृष्ठ 1119 का मूल पृष्ठ
पूरे पर्दे पर देखने के लिये चित्र दबाएँ
पाठ पढ़ें पाठ छिपाएँ

स पूर्वसंध्यां ब्रह्माणं वन्दितुं याति सर्वदा ।

मां वा दृष्ट्वा कदाचित् स न गच्छति गृहं खगः ॥ ६ ॥

‘ वे पक्षिप्रवर प्रतिदिन प्रातः काल ब्रह्माजीकी वन्दना करनेके लिये जाया करते थे और वहाँसे लौटनेपर मुझसे मिले बिना कभी अपने घर नहीं जाते थे ॥ ६ ॥

उभे द्विरात्रिसंध्ये वै नाभ्यगात् स ममालयम् ।

तस्मान्न शुद्धयते भावो मम स ज्ञायतां सुहृत् ॥ ७ ॥

‘ आज दो संध्याएँ व्यतीत हो गयीं; किंतु वह मेरे घरपर नहीं पधारे, अतः मेरे मनमें

संदेह पैदा हो गया है । तुम मेरे मित्रका पता लगाओ ॥ ७ ॥

स्वाध्यायेन वियुक्तो हि ब्रह्मवर्चसवर्जितः ।

तद्व्रतस्तत्र मे शंका हन्यात् तं स द्विजाधमः ॥ ८ ॥

‘ वह अधम ब्राह्मण गौतम स्वाध्यायरहित और ब्रह्मतेजसे शून्य था तथा हिंसक जान

पड़ता था । उसीपर मेरा संदेह है । कहीं वह मेरे मित्रको मार न डाले ॥ ८ ॥

दुराचारस्तु दुर्बुद्धिरिङ्गितैर्लक्षितो मया ।

निष्कृपो दारुणाकारो दुष्टो दस्युरिवाधमः ॥ ९ ॥

‘ उसकी चेष्टाओंसे मैंने लक्षित किया तो वह मुझे दुर्बुद्धि एवं दुराचारी तथा दयाहीन प्रतीत होता था । वह आकारसे ही बड़ा भयानक और दुष्ट दस्युके समान अधम जान पड़ता था ॥ ९ ॥

गौतमः स गतस्तत्र तेनोद्विग्नं मनो मम ।

पुत्र शीघ्रमितो गत्वा राजधर्मनिवेशनम् ॥ १० ॥

ज्ञायतां स विशुद्धात्मा यदि जीवति मा चिरम् । ' नीच गौतम यहाँसे लौटकर फिर उन्हींके निवास स्थानपर गया था; इसलिये मेरे मनमें उद्वेग हो रहा है । बेटा! तुम शीघ्र यहाँसे राजधर्माके घरपर जाओ और पता लगाओ कि वे

शुद्धात्मा पक्षिराज जीवित हैं या नहीं । इस कार्यमें विलम्ब न करो ' ॥ १०३ ॥

स एवमुक्तस्त्वरितो रक्षोभिः सहितो ययौ ॥ ११ ॥

न्यग्रोधं तत्र चापश्यत् कङ्कालं राजधर्मणः । पिताकी ऐसी आज्ञा पाकर वह तुरंत ही राक्षसोंके साथ उस वटवृक्षके पास गया । वहाँ उसे राजधर्माका कंकाल अर्थात् उसके पंख, हड्डियों और पैरोंका समूह दिखायी दिया ॥ ११३ ॥

स रुदन्नगमत् पुत्रो राक्षसेन्द्रस्य धीमतः ॥ १२ ॥

त्वरमाणः परं शक्त्या गौतमग्रहणाय वै । बुद्धिमान् राक्षसराजका पुत्र राजधर्माकी यह दशा देखकर रो पड़ा और उसने पूरी शक्ति लगाकर गौतमको शीघ्र पकड़नेकी चेष्टा की ॥ १२३ ॥

ततोऽविदूरे जगृहुर्गौतमं राक्षसास्तदा ॥ १३ ॥

पृष्ठ 1120

महाभारत — खण्ड ५, पृष्ठ 1120 का मूल पृष्ठ
पूरे पर्दे पर देखने के लिये चित्र दबाएँ
पाठ पढ़ें पाठ छिपाएँ

राजधर्मशरीरं च पक्षास्थिचरणोज्झितम् । तदनन्तर कुछ ही दूर जानेपर राक्षसोंने गौतमको पकड़ लिया। साथ ही उन्हें पंख, पैर और हड्डियोंसे रहित राजधर्माकी लाश भी मिल गयी ॥ १३३ ॥

तमादायाथ रक्षांसि द्रुतं मेरुव्रजं ययुः ॥ १४ ॥

राज्ञश्च दर्शयामासुः शरीरं राजधर्मणः ।

कृतघ्नं परुषं तं च गौतमं पापकारिणम् ॥ १५ ॥

गौतमको लेकर वे राक्षस शीघ्र ही मेरुव्रजमें गये । वहाँ उन्होंने राजाको राजधर्माका मृत शरीर दिखाया और पापाचारी कृतघ्न गौतमको भी सामने खड़ा कर दिया ॥

रुरोद राजा तं दृष्ट्वा सामात्यः सपुरोहितः ।

आर्तनादश्च सुमहानभूत् तस्य निवेशने ॥ १६ ॥

सस्त्रीकुमारं च पुरं बभूवास्वस्थमानसम् । अपने मित्रको इस दशामें देखकर मन्त्री और पुरोहितोंके साथ राजा विरूपाक्ष फूट-फूटकर रोने लगे । उनके महलमें महान् आर्तनाद गूँजने लगा । स्त्री और बच्चोंसहित सारे

नगरमें शोक छा गया । किसीका भी मन स्वस्थ न रहा ॥

अथाब्रवीन्नृपः पुत्रं पापोऽयं वध्यतामिति ॥ १७ ॥

अस्य मांसैरिमे सर्वे विहरन्तु यथेष्टतः । तब राजाने अपने पुत्रको आज्ञा दी - ' बेटा! इस पापीको मार डालो । ये समस्त राक्षस इसके मांसका यथेष्ट उपयोग करें ॥ १७३ ॥

पापाचारः पापकर्मा पापात्मा पापसाधनः ॥ १८ ॥

हन्तव्योऽयं मम मतिर्भवद्भिरिति राक्षसाः । ‘ राक्षसो! यह पापाचारी, पापकर्मा और पापात्मा है । इसके सारे साधन पापमय हैं; अतः तुम्हें इसका वध कर देना चाहिये, यही मेरा मत है ' ॥ १८३ ॥

इत्युक्ता राक्षसेन्द्रेण राक्षसा घोरविक्रमाः ॥ १ ९ ॥ नैच्छन्त तं भक्षयितुं पापकर्माणमित्युत । राक्षसराजके इस प्रकार आदेश देनेपर भी भयानक पराक्रमी राक्षसोंने गौतमको खानेकी इच्छा नहीं की; क्योंकि वह घोर पापाचारी था ॥ १ ९ ३ ॥ दस्यूनां दीयतामेष साध्वद्य पुरुषाधमः ॥ २० ॥

इत्यूचुस्ते महाराज राक्षसेन्द्रं निशाचराः ।

शिरोभिः प्रणताः सर्वे व्याहरन् राक्षसाधिपम् ॥ २१ ॥

न दातुमर्हसि त्वं नो भक्षणायास्य किल्विषम् ।