श्रीगणेशाय नमः।

महाभारत — खण्ड ५ — पृष्ठ 1801–1810

महाभारत — खण्ड ५ · Gita Press, Gorakhpur · पृष्ठ 1801–1810

पृष्ठ 1801

महाभारत — खण्ड ५, पृष्ठ 1801 का मूल पृष्ठ
पूरे पर्दे पर देखने के लिये चित्र दबाएँ
पाठ पढ़ें पाठ छिपाएँ

अजेयः सर्वभूतानामासं नित्यमपेतभीः ॥ २६ ॥

मेरे शरीरसे आगकी लपटें निकलती थीं और मैं ज्वालामालाओंसे घिरकर सदा आकाशमें निर्भय विचरता हुआ समस्त प्राणियोंके लिये अजेय हो गया था ॥ २६ ॥

ऐश्वर्यं तपसा प्राप्तं भ्रष्टं तच्च स्वकर्मभिः ।

धृतिमास्थाय भगवन् न शोचामि ततस्त्वहम् ॥ २७ ॥

भगवन्! इस प्रकार मैंने तपस्याके प्रभावसे जो ऐश्वर्य प्राप्त किया था, वह मेरे अपने ही कर्मोंसे नष्ट हो गया । तथापि मैं धैर्य धारण करके उसके लिये शोक नहीं करता हूँ ॥ २७ ॥

युयुत्सुना महेन्द्रेण पुंसा सार्धं महात्मना ।

ततो मे भगवान् दृष्टो हरिर्नारायणः प्रभुः ॥ २८ ॥

महामनस्वी पुरुषप्रवर देवराज इन्द्र जब युद्धकी इच्छासे मेरे सामने आये, उस समय उनके साथ उन्हींकी सहायताके लिये आये हुए सबके प्रभु भगवान् श्रीनारायण हरिका मैंने दर्शन किया था ॥ २८ ॥

वैकुण्ठः पुरुषोऽनन्तः शुक्लो विष्णुः सनातनः ।

मुञ्जकेशो हरिश्मश्रुः सर्वभूतपितामहः ॥ २ ९ ॥

वे भगवान् वैकुण्ठ, पुरुष, अनन्त, शुक्ल, विष्णु, सनातन, मुंजकेश, हरिश्मश्रु तथा सम्पूर्ण भूतोंके पितामह हैं ॥ २ ९ ॥

नूनं तु तस्य तपसः सावशेषमिहास्ति वै ।

यदहं प्रष्टुमिच्छामि भगवन् कर्मणः फलम् ॥ ३० ॥

भगवन्! अवश्य ही मेरी उस तपस्याका कोई अंश अब भी शेष रह गया है, अतः मैं उस कर्मफलके विषयमें प्रश्न करना चाहता हूँ ॥ ३० ॥

ऐश्वर्यं वै महद् ब्रह्म वर्णे कस्मिन् प्रतिष्ठितम् ।

निवर्तते चापि पुनः कथमैश्वर्यमुत्तमम् ॥ ३१ ॥

अणिमा आदि ऐश्वर्य और महद् ब्रह्म किस वर्ण में प्रतिष्ठित हैं? तथा वह उत्तम ऐश्वर्य कैसे नष्ट हो जाता है? ॥ ३१ ॥

कस्माद् भूतानि जीवन्ति प्रवर्तन्ते तथा पुनः ।

किं वा फलं परं प्राप्य जीवस्तिष्ठति शाश्वतः ॥ ३२ ॥

प्राणी किस हेतुसे जीवन धारण करते हैं? तथा किस कारणसे कर्मोंमें प्रवृत्त होते हैं? जीव किस परम फलको पाकर अविनाशी एवं सनातनरूपसे प्रतिष्ठित होता है? ॥ ३२ ॥

केन वा कर्मणा शक्यमथ ज्ञानेन केन वा ।

तदवाप्तुं फलं विप्र तन्मे व्याख्यातुमर्हसि ॥ ३३ ॥

विप्रवर! किस कर्म अथवा ज्ञानसे उस फलको प्राप्त किया जा सकता है? यह मुझे बताने कृपा करें ॥ ३३ ॥

इतीदमुक्तः स मुनिस्तदानीं

पृष्ठ 1802

महाभारत — खण्ड ५, पृष्ठ 1802 का मूल पृष्ठ
पूरे पर्दे पर देखने के लिये चित्र दबाएँ
पाठ पढ़ें पाठ छिपाएँ

प्रत्याह यत् तच्छृणु राजसिंह ।

मयोच्यमानं पुरुषर्षभ त्व- मनन्यचित्तः सह सोदरीयैः ॥ ३४ ॥

राजसिंह! पुरुषप्रवर युधिष्ठिर! उसके ऐसा प्रश्न करनेपर मुनिवर शुक्राचार्यने उस समय उसे जो उत्तर दिया, उसे मैं बता रहा हूँ, तुम अपने भाइयोंके साथ एकाग्रचित्त होकर सुनो ॥ ३४ ॥

इति श्रीमहाभारते शान्तिपर्वणि मोक्षधर्मपर्वणि वृत्रगीतासु एकोनाशीत्यधिकद्विशततमोऽध्यायः ॥ २७ ९ ॥ इसप्रकार श्रीमहाभारत शान्तिपर्वके अन्तर्गत मोक्षधर्मपर्वमें वृत्र -गीताविषयक दोसौ उन्यासीवाँ अध्याय पूरा हुआ ॥ २७९ ॥

पृष्ठ 1803

महाभारत — खण्ड ५, पृष्ठ 1803 का मूल पृष्ठ
पूरे पर्दे पर देखने के लिये चित्र दबाएँ
पाठ पढ़ें पाठ छिपाएँ

अशीत्यधिकद्विशततमोऽध्यायः वृत्रासुरको सनत्कुमारका अध्यात्मविषयक उपदेश देना और उसकी परमगति तथा भीष्मद्वारा युधिष्ठिरकी शंकाका निवारण उशनोवाच

नमस्तस्मै भगवते देवाय प्रभविष्णवे ।

यस्य पृथ्वीतलं तात साकाशं बाहुगोचरः ॥ १ ॥

शुक्राचार्यने कहा — तात! आकाशसहित यह सारी पृथ्वी जिनकी भुजाओंके बलपर स्थित है, महान् प्रभावशाली उन भगवान् विष्णुदेवको नमस्कार है ॥ १ ॥

मूर्धा यस्य त्वनन्तं च स्थानं दानवसत्तम ।

तस्याहं ते प्रवक्ष्यामि विष्णोर्माहात्म्यमुत्तमम् ॥ २ ॥

दानवश्रेष्ठ! जिनका मस्तक और स्थान भी अनन्त है, उन भगवान् विष्णुका उत्तम माहात्म्य मैं तुम्हें बताऊँगा ॥

तयोः संवदतोरेवमाजगाम महामुनिः ।

सनत्कुमारो धर्मात्मा संशयच्छेदनाय वै ॥ ३ ॥

शुक्राचार्य और वृत्रासुरमें ये बातें हो ही रही थीं कि वहाँ महामुनि धर्मात्मा सनत्कुमार उनके संशयका निवारण करनेके लिये आ पहुँचे ॥ ३ ॥

स पूजितोऽसुरेन्द्रेण मुनिनोशनसा तथा ।

निषसादासने राजन् महार्हे मुनिपुङ्गवः ॥ ४ ॥

राजन्! असुरराज वृत्र और मुनि शुक्राचार्यके द्वारा पूजित हो मुनिवर सनत्कुमार एक बहुमूल्य सिंहासनपर विराजमान हुए ॥ ४ ॥

तमासीनं महाप्रज्ञमुशना वाक्यमब्रवीत् ।

ब्रूह्यस्मै दानवेन्द्राय विष्णोर्माहात्म्यमुत्तमम् ॥ ५ ॥

जब महाज्ञानी सनत्कुमार आरामसे बैठ गये, तब शुक्राचार्यने उनसे कहा — ‘ भगवन्! आप इस दानवराजको भगवान् विष्णुका उत्तम माहात्म्य बताइये ' ॥ ५ ॥

सनत्कुमारस्तु ततः श्रुत्वा प्राह वचोऽर्थवत् ।

विष्णोर्माहात्म्यसंयुक्तं दानवेन्द्राय धीमते ॥ ६ ॥

यह सुनकर सनत्कुमारजीने बुद्धिमान् दानवराज वृत्रासुरके प्रति भगवान् विष्णुकी महिमासे युक्त यह सार्थक वचन कहा- ॥ ६ ॥

पृष्ठ 1804

महाभारत — खण्ड ५, पृष्ठ 1804 का मूल पृष्ठ
पूरे पर्दे पर देखने के लिये चित्र दबाएँ
पाठ पढ़ें पाठ छिपाएँ

शृणु सर्वमिदं दैत्य विष्णोर्माहात्म्यमुत्तमम् ।

विष्णौ जगत् स्थितं सर्वमिति विद्धि परंतप ॥ ७ ॥

‘ शत्रुओंको संताप देनेवाले दैत्य! भगवान् विष्णुका यह सम्पूर्ण उत्तम माहात्म्य सुनो— तुम्हें यह मालूम होना चाहिये कि यह समस्त संसार भगवान् विष्णुमें ही स्थित है ॥ ७ ॥

सृजत्येष महाबाहो भूतग्रामं चराचरम् ।

एष चाक्षिपते काले काले विसृजते पुनः ॥ ८ ॥

‘ पर महाबाहो! ये श्रीविष्णु ही सम्पूर्ण चराचर प्राणिसमुदायकी सृष्टि करते हैं और ये ही समय आनेपर उसका विनाश करते हैं एवं समय आनेपर पुनः सृष्टि भी करते हैं ॥ ८ ॥

पृष्ठ 1805

महाभारत — खण्ड ५, पृष्ठ 1805 का मूल पृष्ठ
पूरे पर्दे पर देखने के लिये चित्र दबाएँ
पाठ पढ़ें पाठ छिपाएँ

सनकादि महर्षियोंकी शुक्राचार्य एवं वृत्रासुरसे भेंट

पृष्ठ 1806

महाभारत — खण्ड ५, पृष्ठ 1806 का मूल पृष्ठ
पूरे पर्दे पर देखने के लिये चित्र दबाएँ
पाठ पढ़ें पाठ छिपाएँ

अस्मिन् गच्छन्ति विलयमस्माच्च प्रभवन्त्युत ।

नैष ज्ञानवता शक्यस्तपसा नैव चेज्यया ।

सम्प्राप्तुमिन्द्रियाणां तु संयमेनैव शक्यते ॥ ९ ॥

' समस्त प्राणी इन्हींमें लयको प्राप्त होते हैं और इन्हींसे प्रकट भी होते हैं । इन्हें कोई शास्त्रज्ञान, तपस्या और यज्ञके द्वारा भी नहीं पा सकता । केवल इन्द्रियोंके संयमसे ही उनकी उपलब्धि हो सकती है ॥ ९ ॥

बाह्ये चाभ्यन्तरे चैव कर्मणोर्मनसि स्थितः ।

निर्मलीकुरुते बुद्ध्या सोऽमुत्रानन्त्यमश्नुते ॥ १० ॥

' जो बाह्य ( यज्ञ आदि ) और आभ्यन्तर ( शम, दम आदि) कर्मोंमें प्रवृत्त होकर मनके विषयमें स्थिरता प्राप्त करके अर्थात् मनको स्थिर करके बुद्धिके द्वारा उसे निर्मल बनाता है, वह परलोकमें अक्षय सुख ( मोक्ष ) को प्राप्त कर लेता है ॥ १० ॥

यथा हिरण्यकर्ता वै रूप्यमग्नौ विशोधयेत् ।

बहुशोऽतिप्रयत्नेन महताऽऽत्मकृतेन ह ॥ ११ ॥

तद्वज्जाति शतैर्जीवः शुद्ध्यतेऽनेन कर्मणा ।

यत्नेन महता चैवाप्येकजातौ विशुद्ध्यते ॥ १२ ॥

‘ जैसे सोनार बारंबार किये हुए अपने महान् प्रयत्नके द्वारा चाँदीको आगमें डालकर उसे शुद्ध करता है, उसी प्रकार जीव सैकड़ों जन्मोंमें अपने मनको शुद्ध कर पाता है; परंतु इस यज्ञ आदि और शम-दम आदि कर्मों द्वारा यदि वह महान् प्रयत्न करे तो एक ही जन्ममें शुद्ध हो जाता है ॥ ११-१२ ॥

लीलयाल्पं यथा गात्रात् प्रमृज्यादात्मनो रजः ।

बहुयत्नेन महता दोषनिर्हरणं तथा ॥ १३ ॥

‘ जैसे अपने शरीरमें लगी हुई थोड़ी - सी धूलको मनुष्य साधारण चेष्टासे खेल - खेलमें ही झाड़ - पोछ देता है, उसी प्रकार बारंबार किये हुए महान् प्रयत्नसे वह अपने राग- द्वेष आदि दोषोंको भी दूर कर सकता है ॥ १३ ॥

यथा चाल्पेन माल्येन वासितं तिलसर्षपम् ।

न मुञ्चति स्वकं गन्धं तद्वत् सूक्ष्मस्य दर्शनम् ॥ १४ ॥

‘ जैसे थोड़े - से पुष्प एवं मालाद्वारा वासित किया हुआ तिल और सरसोंका तेल अपनी गन्ध नहीं छोड़ता है, उसी प्रकार थोड़े - से प्रयत्नसे न तो दोष दूर होते हैं और न सूक्ष्म ब्रह्मका साक्षात्कार ही हो पाता है ॥ १४ ॥

तदेव बहुभिर्माल्यैर्वास्यमानं पुनः पुनः ।

विमुञ्चति स्वकं गन्धं माल्यगन्धे च तिष्ठति ॥ १५ ॥

एवं जातििशतैर्युक्तो गुणैरेव प्रसङ्गिषु ।

बुद्ध्या निवर्तते दोषो यत्नेनाभ्यासजेन ह ॥ १६ ॥

पृष्ठ 1807

महाभारत — खण्ड ५, पृष्ठ 1807 का मूल पृष्ठ
पूरे पर्दे पर देखने के लिये चित्र दबाएँ
पाठ पढ़ें पाठ छिपाएँ

'वही तिल या सरसोंका तेल बहुत-से सुगन्धित पुष्पोंद्वारा बारंबार वासित होनेपर अपनी गन्धको छोड़ देता है और उस फूलकी गन्धमें ही स्थित हो जाता है । उसी प्रकार सैकड़ों जन्मोंमें स्त्री-पुत्र आदिके संसर्गसे युक्त तथा सत्त्व, रज और तम—इन तीनों गुणोंद्वारा प्रवर्तित दोषसमूह बुद्धि तथा अभ्यासजनित यत्नसे निवृत्त हो पाता है ॥ १५-१६ ॥

कर्मणा स्वनुरक्तानि विरक्तानि च दानव ।

यथा कर्मविशेषांश्च प्राप्नुवन्ति तथा शृणु ॥ १७ ॥

‘ दनुनन्दन! कर्मसे अनुरक्त और कर्मसे विरक्त होनेवाले प्राणिसमूह जिस प्रकार राग और विरागके हेतुभूत विभिन्न कर्मोंको प्राप्त होते हैं, वह सुनो ॥ १७ ॥

यथावत् सम्प्रवर्तन्ते यस्मिंस्तिष्ठन्ति वा विभो ।

तत् तेऽनुपूर्व्या व्याख्यास्ये तदिहैकमनाः शृणु ॥ १८ ॥

‘ प्रभो! जिस प्रकार वे कर्ममें प्रवृत्त होते तथा जिस निमित्तसे उसमें स्थित होते हैं और जिस अवस्थामें उससे निवृत्त हो जाते हैं, वह सब मैं तुमसे क्रमशः बताऊँगा । तुम उसे यहाँ एकाग्रचित्त होकर सुनो ॥ १८ ॥

अनादिनिधनः श्रीमान् हरिर्नारायणः प्रभुः ।

देवः सृजति भूतानि स्थावराणि चराणि च ॥ १ ९ ॥

‘ श्रीमान् भगवान् नारायण हरि आदि और अन्तसे रहित हैं । वे ही चराचर प्राणियोंकी रचना करते हैं ॥

स वै सर्वेषु भूतेषु क्षरश्चाक्षर एव च ।

एकादशविकारात्मा जगत् पिबति रश्मिभिः ॥ २० ॥

‘ वे ही सम्पूर्ण प्राणियोंमें क्षर और अक्षररूपसे विद्यमान हैं । ग्यारह इन्द्रियोंका जो वैकारिक* सर्ग है, वह भी उन्हींका स्वरूप है । वे अपनी चैतन्यमयी किरणोंद्वारा सम्पूर्ण जगत्में व्याप्त हो रहे हैं ॥ २० ॥

पादौ तस्य महीं विद्धि मूर्धानं दिवमित्युत ।

बाहवस्तु दिशो दैत्य श्रोत्रमाकाशमेव च ॥ २१ ॥

तस्य तेजोमयः सूर्यो मनश्चन्द्रमसि स्थितम् ।

बुद्धिर्ज्ञानगता नित्यं रसस्त्वप्सु प्रतिष्ठितः ॥ २२ ॥

‘ दैत्यराज! पृथ्वीको भगवान् विष्णुके दोनों चरण समझो, स्वर्गलोकको मस्तक जानो, ये चारों दिशाएँ उनकी चार भुजाएँ हैं, आकाश कान है, तेजस्वी सूर्य उनका नेत्र है, मन चन्द्रमा है, बुद्धि ( महत्तत्त्व ) उनकी नित्य ज्ञानवृत्ति है और जल रसनेन्द्रिय है ॥ २१-२२ ॥

भ्रुवोरनन्तरास्तस्य ग्रहा दानवसत्तम ।

नक्षत्रचक्रं नेत्राभ्यां पादयोर्भूश्च दानव ॥ २३ ॥

पृष्ठ 1808

महाभारत — खण्ड ५, पृष्ठ 1808 का मूल पृष्ठ
पूरे पर्दे पर देखने के लिये चित्र दबाएँ
पाठ पढ़ें पाठ छिपाएँ

'दानवप्रवर! सम्पूर्ण ग्रह उनकी दोनों भौंहोंके बीचमें स्थित हैं । नक्षत्रमण्डल नेत्रोंसे प्रकट हुआ है । दनुनन्दन! यह पृथ्वी उनके दोनों चरणोंमें स्थित है ॥ ( तं विद्धि भूतं विश्वादिं परमं विद्धि चेश्वरम् । )

रजस्तमश्च सत्त्वं च विद्धि नारायणात्मकम् ।

सोऽऽश्रमाणां फलं तात कर्मणस्तत् फलं विदुः ॥ २४ ॥

'उन्हें तुम सम्पूर्ण भूतस्वरूप, इस जगत्‌का आदिकारण और परमेश्वर समझो । रजोगुण, तमोगुण और सत्त्वगुण–इन तीनोंको नारायणमय ही मानो । तात! समस्त आश्रमोंका फल वे ही हैं । विद्वान् पुरुष समस्त कर्मोंद्वारा प्राप्तव्य फल उन्हींको मानते हैं ॥ २४ ॥

अकमर्णः फलं चैव स एव परमव्ययः ।

छन्दांसि यस्य रोमाणि ह्यक्षरं च सरस्वती ॥ २५ ॥

' कर्मोंका त्यागरूप जो संन्यास है, उसका फल भी वे ही अविनाशी परमात्मा हैं । वेद- मन्त्र उनके रोम हैं तथा प्रणव उनकी वाणी है ॥ २५ ॥

बह्वाश्रयो बहुमुखो धर्मो हृदि समाश्रितः ।

स ब्रह्म परमो धर्मस्तपश्च सदसच्च सः ॥ २६ ॥

'बहुत - से वर्ण और आश्रम उनके आश्रय हैं, उनके अनेक मुख हैं । हृदयमें आश्रित धर्म भी उन्हींका स्वरूप है । वे ही ब्रह्म हैं । वे ही आत्मदर्शनरूप परम धर्म हैं । वे ही तप और सदसत्स्वरूप हैं ॥ २६ ॥

श्रुतिशास्त्रग्रहोपेतः षोडशर्त्विक् क्रतुश्च सः ।

पितामहश्च विष्णुश्च सोऽश्विनौ स पुरंदरः ।

मित्रोऽथ वरुणश्चैव यमोऽथ धनदस्तथा ॥ २७ ॥

' श्रुति ( वेद ), शास्त्र और सोमपात्रसहित सोलह* ऋत्विजोंवाला यज्ञ भी वे ही हैं । वे ही ब्रह्मा, विष्णु, अश्विनीकुमार, इन्द्र, मित्र, वरुण, यम और कुबेर हैं ॥

ते पृथग्दर्शनास्तस्य संविदन्ति तथैकताम् ।

एकस्य विद्धि देवस्य सर्वं जगदिदं वशे ॥ २८ ॥

‘उनका दर्शन पृथक् - पृथक् होनेपर भी वे अपनी एकताको जानते हैं । तुम भी इस सम्पूर्ण जगत्को एक परमात्मदेवके ही अधीन समझो ॥ २८ ॥

नानाभूतस्य दैत्येन्द्र तस्यैकत्वं वदत्ययम् ।

जन्तुः पश्यति विज्ञानात् ततो ब्रह्म प्रकाशते ॥ २ ९ ॥

‘ दैत्यराज! अनेक रूपोंमें प्रकट हुए उन परमात्माकी एकताका यह वेद प्रतिपादन करता है । जीव विज्ञानबलसे ही ब्रह्मका साक्षात्कार करता है । उस समय उसकी बुद्धिमें वह ब्रह्म प्रकाशित हो जाता है ॥ २ ९ ॥ संहारविक्षेपसहस्रकोटी-

पृष्ठ 1809

महाभारत — खण्ड ५, पृष्ठ 1809 का मूल पृष्ठ
पूरे पर्दे पर देखने के लिये चित्र दबाएँ
पाठ पढ़ें पाठ छिपाएँ

स्तिष्ठन्ति जीवाः प्रचरन्ति चान्ये । प्रजाविसर्गस्य च पारिमाण्यं वापीसहस्राणि बहूनि दैत्य ॥ ३० ॥

'कितने ही जीव करोड़ों कल्पोंतक स्थावररूपसे एक स्थानमें स्थित रहते हैं और कितने ही उतने समयतक इधर- उधर विचरते रहते हैं । दैत्यप्रवर! प्रजाके सृष्टिका परिमाण कई हजार बावड़ियोंकी संख्याके समान है ॥ वाप्यः पुनर्योजनविस्तृतास्ताः क्रोशं च गम्भीरतयावगाढाः । आयामतः पञ्चशताश्च सर्वाः प्रत्येकशो योजनतः प्रवृद्धाः ॥ ३१ ॥

वाप्या जलं क्षिप्यति वालकोट्या त्वह्ना सकृच्चाप्यथ न द्वितीयम् । तासां क्षये विद्धि परं विसर्गं संहारमेकं च तथा प्रजानाम् ॥ ३२ ॥

‘ वे सारी बावड़ियाँ पाँच सौ योजन चौड़ी, पाँच सौ योजन लंबी और एक - एक कोस गहरी हों । गहराई इतनी हो कि कोई उनमें प्रवेश न कर सके । तात्पर्य यह कि प्रत्येक बावड़ी बहुत लंबी -चौड़ी और गहरी हो - उनमेंसे एक बावड़ीके जलको कोई दिनभरमें एक ही बार एक बालकी नोकसे उलीचे, दूसरी बार न उलीचे । इस प्रकार उलीचनेसे उन सारी बावड़ियोंका जल जितने समयमें समाप्त हो सकता है, उतने ही समयमें प्राणियोंकी सृष्टि और संहारके क्रमकी समाप्ति हो सकती है ( अर्थात् जैसे उक्त प्रकारसे उलीचनेपर उन बावड़ियोंका जल सूखना असम्भव है, वैसे ही बिना ज्ञानके संसारका उच्छेद होना असम्भव

है । ) ॥

षड् जीववर्णाः परमं प्रमाणं कृष्णो धूम्रो नीलमथास्य मध्यम् । रक्तं पुनः सह्यतरं सुखं तु हारिद्रवर्णं सुसुखं च शुक्लम् ॥ ३३ ॥

‘ प्राणियोंके वर्ण छः प्रकारके हैं- कृष्ण, धूम्र, नील, रक्त, हरिद्रा ( पीला ) और शुक्ल* । इनमेंसे कृष्ण, धूम्र और नील वर्णका सुख मध्यम होता है । रक्तवर्ण विशेष रूपसे सहन करने योग्य होता है । हरिद्राकी - सी कान्ति सुख देनेवाली होती है और शुक्लवर्ण अत्यन्त सुखदायक होता है ॥ ३३ ॥

परं तु शुक्लं विमलं विशोकं गतक्लमं सिद्ध्यति दानवेन्द्र । गत्वा तु योनिप्रभवाणि दैत्य

पृष्ठ 1810

महाभारत — खण्ड ५, पृष्ठ 1810 का मूल पृष्ठ
पूरे पर्दे पर देखने के लिये चित्र दबाएँ
पाठ पढ़ें पाठ छिपाएँ

सहस्रशः सिद्धिमुपैति जीवः ॥ ३४ ॥

‘दानवराज! शुक्लवर्ण निर्मल, शोकहीन, परिश्रम- शून्य होनेके कारण सिद्धिकारक होता है । दितिकुलनन्दन! जीव सहस्रों योनियोंमें जन्म ग्रहण करनेके बाद मनुष्ययोनिमें आकर कभी सिद्धि लाभ करता है ॥ ३४ ॥

गतिं च यां दर्शनमाह देवो गत्वा शुभं दर्शनमेव चापि । गतिः पुनर्वर्णकृता प्रजानां वर्णस्तथा कालकृतोऽसुरेन्द्र ॥ ३५ ॥

‘ असुरेन्द्र! देवराज इन्द्रने मंगलमय तत्त्वज्ञान प्राप्त करके हमारे निकट जिस गति और दर्शन- शास्त्रका वर्णन किया है, वह प्राणियोंकी वर्णजनित गति है अर्थात् शुक्लवर्णवालोंको

वही सिद्धि प्राप्त होती है । वह वर्ण कालकृत माना गया है ॥ ३५ ॥

शतं सहस्राणि चतुर्दशेह परागतिर्जीवगणस्य दैत्य । आरोहणं तत्कृतमेव विद्धि स्थानं तथा निःसरणं च तेषाम् ॥ ३६ ॥

‘ दैत्यप्रवर! इस जगत्में समस्त जीव- समुदायकी परागति चौदह लाख बतायी गयी है । ( पाँच कर्मेन्द्रिय, पाँच ज्ञानेन्द्रिय तथा मन, बुद्धि, चित्त और अहंकार – ये चौदह करण हैं । इन्हींके भेदसे चौदह प्रकारकी गति होती है । फिर विषयभेदसे वृत्तिभेद होनेके कारण चौदह लाख प्रकारकी गति होती है । ) जीवका जो ऊर्ध्वलोकोंमें गमन होता है, वह भी उन्हीं चौदह करणोंद्वारा सम्पादित होता है । विभिन्न स्थानोंमें जो स्थिरतापूर्वक निवास है, वह और उन स्थानोंसे जो उन जीवोंका अधःपतन होता है, वह भी उन्हींके सम्बन्धसे होता है । इस बातको तुम अच्छी तरह जान लो ( अतः इन चौदह करणोंको सात्त्विक मार्गाभिमुखी बनाना चाहिये ) ॥ ३६ ॥

कृष्णस्य वर्णस्य गतिर्निकृष्टा स सज्जते नरके पच्यमानः । स्थानं तथा दुर्गतिभिस्तु तस्य प्रजाविसर्गान् सुबहून् वदन्ति ॥ ३७ ॥

‘ कृष्णवर्णकी गति नीच बतायी गयी है । वह नरक प्रदान करनेवाले निषिद्ध कर्मोंमें आसक्त होता है, इसीलिये नरककी आगमें पकाया जाता है । वह कुमार्ग में प्रवृत्त हुए पूर्वोक्त चौदह करणोंद्वारा पापाचार करनेके कारण अनेक कल्पोंतक नरकमें ही निवास करता है-ऐसा ऋषि -मुनि कहते हैं ॥ ३७ ॥

शतं सहस्राणि ततश्चरित्वा प्राप्नोति वर्णं हरितं तु पश्चात् ।