श्रीगणेशाय नमः।

महाभारत — खण्ड ५ — पृष्ठ 211–220

महाभारत — खण्ड ५ · Gita Press, Gorakhpur · पृष्ठ 211–220

पृष्ठ 211

महाभारत — खण्ड ५, पृष्ठ 211 का मूल पृष्ठ
पूरे पर्दे पर देखने के लिये चित्र दबाएँ
पाठ पढ़ें पाठ छिपाएँ

वे दोनों तपस्वी पृथ्वीतलपर विचरते और मानवीय भोगोंका उपभोग करते हुए यहाँ यथावत्रूपसे परिभ्रमण करने लगे ॥ ७ ॥

प्रीतिमन्तौ मुदा युक्तौ समयं चैव चक्रतुः ।

यो भवेद्धृदि संकल्पः शुभो वा यदि वाशुभः ॥ ८ ॥

अन्योन्यस्य स आख्येयो मृषा शापोऽन्यथा भवेत् । उन दोनोंने बड़ी प्रसन्नताके साथ प्रेमपूर्वक यह शर्त कर रखी थी कि हमलोगोंके मनमें शुभ या अशुभ जो भी संकल्प प्रकट हो, उसे हम एक दूसरेसे कह दें; अन्यथा झूठे ही शापका भागी होना पड़ेगा ॥ ८३ ॥

तौ तथेति प्रतिज्ञाय महर्षी लोकपूजितौ ॥ ९ ॥

सृजयं श्वैत्यमभ्येत्य राजानमिदमूचतुः । वे दोनों लोकपूजित महर्षि ' तथास्तु' कहकर पूर्वोक्त प्रतिज्ञा करनेके पश्चात् श्वेतपुत्र राजा सृजयके पास जाकर इस प्रकार बोले—- ॥ ९ ३ ॥ आवां भवति वत्स्यावः कञ्चित् कालं हिताय ते ॥ १० ॥

यथावत् पृथिवीपाल आवयोः प्रगुणीभव । ' भूपाल! हम दोनों तुम्हारे हितके लिये कुछ कालतक तुम्हारे पास ठहरेंगे । तुम हमारे अनुकूल होकर रहो ' ॥ १० ॥

तथेति कृत्वा राजा तौ सत्कृत्योपचचार ह ॥ ११ ॥

ततः कदाचित्तौ राजा महात्मानौ तपोधनौ ।

अब्रवीत् परमप्रीतः सुतेयं वरवर्णिनी ॥ १२ ॥

एकैव मम कन्यैषा युवां परिचरिष्यसि ।

दर्शनीयानवद्याङ्गी शीलवृत्तसमाहिता ॥ १३ ॥

सुकुमारी कुमारी च पद्मकिञ्जल्कसुप्रभा । तब ‘ बहुत अच्छा ' कहकर राजाने उन दोनोंका सत्कारपूर्वक पूजन किया । तदनन्तर एक दिन राजा सृजयने अत्यन्त प्रसन्न होकर उन दोनों तपस्वी महात्माओंसे कहा - ' महर्षियो! यह मेरी एक ही कन्या है, जो परम सुन्दरी, दर्शनीय, निर्दोष अङ्गोंवाली तथा शील और सदाचारसे सम्पन्न है । कमल- केसरके समान कान्तिवाली यह सुकुमारी कुमारी -आजसे आप दोनोंकी सेवा करेगी ' ॥ ११ – १३३ ॥ परमं सौम्यमित्युक्तं ताभ्यां राजा शशास ताम् ॥ १४ ॥

कन्ये विप्रावुपचर देववत् पितृवच्च ह । तब उन दोनोंने कहा- ' बहुत अच्छा । ' इसके बाद राजाने उस कन्याको आदेश दिया

— -'बेटी! तुम इन दोनों महर्षियोंकी देवता और पितरोंके समान सेवा किया करो ' ।

सा तु कन्या तथेत्युक्त्वा पितरं धर्मचारिणी ॥ १५ ॥

यथानिदेशं राज्ञस्तौ सत्कृत्योपचचार ह ।

पृष्ठ 212

महाभारत — खण्ड ५, पृष्ठ 212 का मूल पृष्ठ
पूरे पर्दे पर देखने के लिये चित्र दबाएँ
पाठ पढ़ें पाठ छिपाएँ

धर्माचरणमें तत्पर रहनेवाली उस कन्याने पितासे ' ऐसा ही होगा' यों कहकर राजाकी आज्ञाके अनुसार उन दोनोंकी सत्कारपूर्वक सेवा आरम्भ कर दी ॥ १५३ ॥

तस्यास्तेनोपचारेण रूपेणाप्रतिमेन च ॥ १६ ॥

नारदं हृच्छयस्तूर्णं सहसैवाभ्यपद्यत । उसकी उस सेवा तथा अनुपम रूप-सौन्दर्यसे नारदके हृदयमें सहसा कामभावका संचार हो गया ॥ १६३ ॥

ववृधे हि ततस्तस्य हृदि कामो महात्मनः ॥ १७ ॥

यथा शुक्लस्य पक्षस्य प्रवृत्तौ चन्द्रमाः शनैः । उन महामनस्वी नारदके हृदयमें काम उसी प्रकार धीरे - धीरे बढ़ने लगा, जैसे शुक्लपक्ष आरम्भ होनेपर शनैः - शनैः चन्द्रमाकी वृद्धि होती है ॥ १७३ ॥

न च तं भागिनेयाय पर्वताय महात्मने ॥ १८ ॥

शशंस हृच्छयं तीव्रं व्रीडमानः स धर्मवित् । धर्मज्ञ नारदने लज्जावश भानजे महात्मा पर्वतको अपने बढ़े हुए दुःसह कामकी बात नहीं बतायी ॥ तपसा चेङ्गितैश्चैव पर्वतोऽथ बुबोध तम् ॥ १ ९ ॥ कामार्तं नारदं क्रुद्धः शशापैनं ततो भृशम् । परंतु पर्वतने अपनी तपस्या और नारदजीकी चेष्टाओंसे जान लिया कि नारद कामवेदनासे पीड़ित हैं; फिर तो उन्होंने अत्यन्त कुपित हो उन्हें शाप देते हुए कहा - - ॥ १ ९ ३ ॥ कृत्वा समयमव्यग्रो भवान् वै सहितो मया ॥ २० ॥

यो भवेद्धृदि संकल्पः शुभो वा यदि वाशुभः ।

अन्योन्यस्य स आख्येय इति तद् वै मृषा कृतम् ॥ २१ ॥

भवता वचनं ब्रह्मंस्तस्मादेष शपाम्यहम् । ‘ आपने मेरे साथ स्वस्थचित्तसे यह शर्त की थी कि ' हम दोनोंके हृदयमें जो भी शुभ या अशुभ संकल्प हो, उसे हम दोनों एक दूसरेसे कह दें । ' परंतु ब्रह्मन्! आपने अपने उस वचनको मिथ्या कर दिया; इसलिये मैं शाप देनेको उद्यत हुआ हूँ ॥ २०-२१ ॥ न हि कामं प्रवर्तन्तं भवानाचष्ट मे पुरा ॥ २२ ॥

सुकुमार्यां कुमार्यां ते तस्मादेष शपाम्यहम् । ‘ जब आपके मनमें पहले इस सुकुमारी कुमारीके प्रति कामभावका उदय हुआ तो आपने मुझे नहीं बताया; इसलिये यह मैं आपको शाप दे रहा हूँ ॥ २२ ॥

ब्रह्मचारी गुरुर्यस्मात् तपस्वी ब्राह्मणश्च सन् ॥ २३ ॥

अकार्षीः समयभ्रंशमावाभ्यां यः कृतो मिथः ।

पृष्ठ 213

महाभारत — खण्ड ५, पृष्ठ 213 का मूल पृष्ठ
पूरे पर्दे पर देखने के लिये चित्र दबाएँ
पाठ पढ़ें पाठ छिपाएँ

शप्स्ये तस्मात् सुसंक्रुद्धो भवन्तं तं निबोध मे ॥ २४ ॥

' आप ब्रह्मचारी, मेरे गुरुजन, तपस्वी और ब्राह्मण हैं तो भी आपने हमलोगोंमें जो शर्त हुई थी, उसे तोड़ दिया है; इसलिये मैं अत्यन्त कुपित होकर आपको जो शाप दे रहा हूँ उसे सुनिये— ॥ २३-२४ ॥

सुकुमारी च ते भार्या भविष्यति न संशयः ।

वानरं चैव ते रूपं विवाहात् प्रभृति प्रभो ॥ २५ ॥

संद्रक्ष्यन्ति नराश्चान्ये स्वरूपेण विनाकृतम् । ' प्रभो! यह सुकुमारी आपकी भार्या होगी, इसमें संशय नहीं है, परंतु विवाहके बादसे ही कन्या तथा अन्य सब लोग आपका रूप ( मुख ) वानरके समान देखने लगेंगे । बंदर जैसा-मुँह आपके स्वरूपको छिपा देगा' ॥ २५३ ॥

स तद् वाक्यं तु विज्ञाय नारदः पर्वतं तथा ॥ २६ ॥

अशपत्तमपि क्रोधाद् भागिनेयं स मातुलः ।

तपसा ब्रह्मचर्येण सत्येन च दमेन च ॥ २७ ॥

युक्तोऽपि नित्यधर्मश्च न वै स्वर्गमवाप्स्यसि । उस बातको समझकर मामा नारदजी भी कुपित हो उठे और उन्होंने अपने भानजे पर्वतको शाप देते हुए कहा – ' अरे! तू तपस्या, ब्रह्मचर्य, सत्य और इन्द्रिय- संयमसे युक्त एवं नित्य धर्मपरायण होनेपर भी स्वर्गलोकमें नहीं जा सकेगा' ॥ २६-२७३ ॥ तौ तु शप्त्वा भृशं क्रुद्धौ परस्परममर्षणौ ॥ २८ ॥

प्रतिजग्मतुरन्योन्यं क्रुद्धाविव गजोत्तमौ । इस प्रकार अत्यन्त कुपित हो एक दूसरेको शाप दे वे दोनों क्रोधमें भरे हुए दो हाथियोंके समान अमर्षपूर्वक प्रतिकूल दिशाओंमें चल दिये ॥ २८३ ॥

पर्वतः पृथिवीं कृत्स्नां विचचार महामतिः ॥ २ ९ ॥ पूज्यमानो यथान्यायं तेजसा स्वेन भारत । भारत! परम बुद्धिमान् पर्वत अपने तेजसे यथोचित सम्मान पाते हुए सारी पृथ्वीपर विचरने लगे ॥ २ ९ ३ ॥ अथ तामलभत् कन्यां नारदः सृजयात्मजाम् ॥ ३० ॥

धर्मेण विप्रप्रवरः सुकुमारीमनिन्दिताम् । इधर विप्रवर नारदजीने उस अनिन्द्य सुन्दरी संजय कुमारी सुकुमारीको धर्मके अनुसार पत्नीरूपमें प्राप्त किया ॥ सा तु कन्या यथाशापं नारदं तं ददर्श ह ॥ ३१ ॥

पाणिग्रहणमन्त्राणां नियोगादेव नारदम् ।

पृष्ठ 214

महाभारत — खण्ड ५, पृष्ठ 214 का मूल पृष्ठ
पूरे पर्दे पर देखने के लिये चित्र दबाएँ
पाठ पढ़ें पाठ छिपाएँ

वैवाहिक मन्त्रोंका प्रयोग होते ही वह राजकन्या शापके अनुसार नारद मुनिको वानराकार मुखसे युक्त देखने लगी ॥ ३१३ ॥

सुकुमारी च देवर्षिं वानरप्रतिमाननम् ॥ ३२ ॥

नैवावामन्यत तदा प्रीतिमत्येव चाभवत् । देवर्षिका मुँह वानरके समान देखकर भी सुकुमारीने उनकी अवहेलना नहीं की । वह उनके प्रति अपना प्रेम बढ़ाती ही गयी ॥ ३२ ॥

उपतस्थे च भर्तारं न चान्यं मनसाप्यगात् ॥ ३३ ॥

देवं मुनिं वा यक्षं वा पतित्वे पतिवत्सला । पतिपर स्नेह रखनेवाली सुकुमारी अपने स्वामीकी सेवामें सदा उपस्थित रहती और दूसरे किसी पुरुषका, वह यक्ष, मुनि अथवा देवता ही क्यों न हो, मनके द्वारा भी पतिरूपसे चिन्तन नहीं करती थी ॥ ३३ ॥

ततः कदाचिद् भगवान् पर्वतोऽनुचचार ह ॥ ३४ ॥

वनं विरहितं किंचित् तत्रापश्यत् स नारदम् । तदनन्तर किसी समय भगवान् पर्वत घूमते हुए किसी एकान्त वनमें आ गये । वहाँ उन्होंने नारदजीको देखा ॥ ततोऽभिवाद्य प्रोवाच नारदं पर्वतस्तदा ॥ ३५ ॥

भवान् प्रसादं कुरुतात् स्वर्गादेशाय मे प्रभो । तब पर्वतने नारदजीको प्रणाम करके कहा-' प्रभो! आप मुझे स्वर्गमें जानेके लिये आज्ञा देनेकी कृपा करें' ॥ ३५३ ॥ ॥

तमुवाच'ततो'दृष्ट्वा पर्वतं नारदस्तथा ॥ ३६ ॥

कृताञ्जलिमुपासीनं दीनं दीनतरः स्वयम् । नारदजीने देखा, पर्वत दीनभावसे हाथ जोड़कर मेरे पास खड़ा है; फिर तो वे स्वयं भी अत्यन्त दीन होकर उनसे बोले— ॥ ३६३ ॥

त्वयाहं प्रथमं शप्तो वानरस्त्वं भविष्यसि ॥ ३७ ॥

इत्युक्तेन मया पश्चाच्छप्तस्त्वमपि मत्सरात् ।

अद्यप्रभृति वै वासं स्वर्गे नावाप्स्यसीति ह ॥ ३८ ॥

तव नैतद्धि विसदृशं पुत्रस्थाने हि मे भवान् । ‘ वत्स! पहले तुमने मुझे यह शाप दिया था कि ' तुम वानर हो जाओ । ' तुम्हारे ऐसा कहनेके बाद मैंने भी मत्सरतावश तुम्हें शाप दे दिया, जिससे आजतक तुम स्वर्गमें नहीं जा सके । यह तुम्हारे योग्य कार्य नहीं था; क्योंकि तुम मेरे पुत्रकी जगहपर हो' ॥ ३७-३८३ ॥ न्यवर्तयेतां तौ शापावन्योन्येन तदा मुनी ॥ ३ ९ ॥ श्रीसमृद्धं तदा दृष्ट्वा नारदं देवरूपिणम् ।

पृष्ठ 215

महाभारत — खण्ड ५, पृष्ठ 215 का मूल पृष्ठ
पूरे पर्दे पर देखने के लिये चित्र दबाएँ
पाठ पढ़ें पाठ छिपाएँ

सुकुमारी प्रदुद्राव परपत्यभिशङ्कया ॥ ४० ॥

इस प्रकार बातचीत करके उन दोनों ऋषियोंने एक दूसरेके शापको निवृत्त कर दिया । तब नारदजीको देवताके समान तेजस्वी रूपमें देखकर सुकुमारी पराये पतिकी आशङ्कासे भाग चली ॥ ३ ९ -४० ॥

तां पर्वतस्ततो दृष्ट्वा प्रद्रवन्तीमनिन्दिताम् ।

अब्रवीत् तव भर्तेष नात्र कार्या विचारणा ॥ ४१ ॥

उस सती साध्वी राजकन्याको भागती देख पर्वतने इससे कहा – ' देवि! ये तुम्हारे पति ही हैं । इसमें अन्यथा विचार करनेकी आवश्यकता नहीं है ' ॥ ४१ ॥

ऋषिः परमधर्मात्मा नारदो भगवान् प्रभुः ।

तवैवाभेद्यहृदयो मा तेऽभूदत्र संशयः ॥ ४२ ॥

' ये तुम्हारे पति अभेद्य हृदयवाले परम धर्मात्मा प्रभु भगवान् नारद मुनि ही हैं । इस विषयमें तुम्हें संदेह नहीं होना चाहिये ' ॥ ४२ ॥

सानुनीता बहुविधं पर्वतेन महात्मना ।

शापदोषं च तं भर्तुः श्रुत्वा प्रकृतिमागता ॥ ४३ ॥

पर्वतोऽथ ययौ स्वर्गं नारदोऽभ्यगमद् गृहान् । महात्मा पर्वतके बहुत समझाने- बुझानेपर पतिके शाप-दोषकी बात सुनकर सुकुमारीका मन स्वस्थ हुआ। तत्पश्चात् पर्वतमुनि स्वर्गमें लौट गये और नारदजी सुकुमारीके घर आये ॥ ४३३ ॥

वासुदेव उवाच

प्रत्यक्षकर्ता सर्वस्य नारदो भगवानृषिः ।

एष वक्ष्यति ते पृष्टो यथावृत्तं नरोत्तम ॥ ४४ ॥

श्रीकृष्ण कहते हैं— नरश्रेष्ठ! भगवान् नारद ऋषि इन सब घटनाओंके प्रत्यक्षदर्शी हैं । तुम्हारे पूछनेपर ये सारी बातें बता देंगे ॥ ४४ ॥

इति श्रीमहाभारते शान्तिपर्वणि राजधर्मानुशासनपर्वणि नारदपर्वतोपाख्याने त्रिंशोऽध्यायः ॥ ३० ॥

इस प्रकार श्रीमहाभारत शान्तिपर्वके अन्तर्गत राजधर्मानुशासनपर्वमें नारद और पर्वतका उपाख्यानविषयक तीसवाँ अध्याय पूरा हुआ ॥ ३० ॥

पृष्ठ 216

महाभारत — खण्ड ५, पृष्ठ 216 का मूल पृष्ठ
पूरे पर्दे पर देखने के लिये चित्र दबाएँ
पाठ पढ़ें पाठ छिपाएँ

एकत्रिंशोऽध्यायः सुवर्णष्ठीवीके जन्म, मृत्यु और पुनर्जीवनका वृत्तान्त वैशम्पायन उवाच

ततो राजा पाण्डुसुतो नारदं प्रत्यभाषत ।

भगवञ्छ्रोतुमिच्छामि सुवर्णष्ठीविसम्भवम् ॥ १ ॥

वैशम्पायनजी कहते हैं - जनमेजय! तदनन्तर पाण्डुपुत्र राजा युधिष्ठिरने नारदजीसे कहा— ‘ भगवन्! मैं सुवर्णष्ठीवीके जन्मका वृत्तान्त सुनना चाहता हूँ' ॥

एवमुक्तस्तु स मुनिर्धर्मराजेन नारदः ।

आचचक्षे यथावृत्तं सुवर्णष्ठीविनं प्रति ॥ २ ॥

धर्मराजके ऐसा कहनेपर नारदमुनिने सुवर्णष्ठीवीके जन्मका यथावत् वृत्तान्त कहना आरम्भ किया ॥ २ ॥

नारद उवाच

एवमेतन्महाबाहो यथायं केशवोऽब्रवीत् ।

कार्यस्यास्य तु यच्छेषं तत् ते वक्ष्यामि पृच्छतः ॥ ३ ॥

नारदजी बोले – महाबाहो! भगवान् श्रीकृष्णने इस विषयमें जैसा कहा है, वह सब सत्य है । इस प्रसङ्गमें जो कुछ शेष है, वह तुम्हारे प्रश्नके अनुसार मैं बता रहा हूँ ॥ ३ ॥

अहं च पर्वतश्चैव स्वस्रीयो मे महामुनिः ।

वस्तुकामावभिगतौ सृजयं जयतां वरम् ॥ ४ ॥

मैं और मेरे भानजे महामुनि पर्वत दोनों विजयी वीरोंमें श्रेष्ठ राजा सृजयके यहाँ निवास करनेके लिये गये ||

तत्रावां पूजितौ तेन विधिदृष्टेन कर्मणा ।

सर्वकामैः सुविहितौ निवसावोऽस्य वेश्मनि ॥ ५ ॥

वहाँ राजाने हम दोनोंका शास्त्रीय विधिके अनुसार पूजन किया और हमारे लिये सभी मनोवाञ्छित वस्तुओंके प्राप्त होनेकी सुव्यवस्था कर दी । हम दोनों उनके महलमें रहने लगे ॥ ५ ॥

व्यतिक्रान्तासु वर्षासु समये गमनस्य च ।

पर्वतो मामुवाचेदं काले वचनमर्थवत् ॥ ६ ॥

जब वर्षाके चार महीने बीत गये और हमलोगोंके वहाँसे चलनेका समय आया, तब पर्वतने मुझसे समयोचित एवं सार्थक वचन कहा— ॥ ६ ॥

आवामस्य नरेन्द्रस्य गृहे परमपूजितौ ।

पृष्ठ 217

महाभारत — खण्ड ५, पृष्ठ 217 का मूल पृष्ठ
पूरे पर्दे पर देखने के लिये चित्र दबाएँ
पाठ पढ़ें पाठ छिपाएँ

उषितौ समये ब्रह्मंस्तद् विचिन्तय साम्प्रतम् ॥ ७ ॥

‘ मामा! हमलोग राजा सृजयके घरमें बड़े आदर- सत्कारके साथ रहे हैं, अतः ब्रह्मन्! इस समय इनका कुछ उपकार करनेकी बात सोचिये ' ॥ ७ ॥

ततोऽहमब्रवं राजन् पर्वतं शुभदर्शनम् ।

सर्वमेतत् त्वयि विभो भागिनेयोपपद्यते ॥ ८ ॥

राजन्! तब मैंने शुभदर्शी पर्वत मुनिसे कहा-' भगिनीपुत्र! यह सब तुम्हें ही शोभा देता है ॥ ८ ॥

वरेण च्छन्द्यतां राजा लभतां यद् यदिच्छति ।

आवयोस्तपसा सिद्धिं प्राप्नोतु यदि मन्यसे ॥ ९ ॥

‘ राजाको मनोवाञ्छित वर देकर संतुष्ट करो । वे जो- जो चाहते हैं, वह सब उन्हें मिले । तुम्हारी राय हो तो हम दोनोंकी तपस्यासे उनके मनोरथकी सिद्धि हो ' ॥

तत आहूय राजानं सृजयं जयतां वरम् ।

पर्वतोऽनुमतो वाक्यमुवाच कुरुपुङ्गव ॥ १० ॥

कुरुश्रेष्ठ! तब मेरी अनुमति ले पर्वतने विजयी वीरोंमें श्रेष्ठ राजा सृजयको बुलाकर कहा ॥ १० ॥

प्रीतौ स्वो नृप सत्कारैर्भवदार्जवसम्भृतैः ।

आवाभ्यामभ्यनुज्ञातो वरं नृवर चिन्तय ॥ ११ ॥

‘ नरेश्वर! हम दोनों तुम्हारे द्वारा सरलतापूर्वक किये गये सत्कारसे बहुत प्रसन्न हैं । हम तुम्हें आज्ञा देते हैं कि तुम इच्छानुसार कोई वर सोचकर माँग लो ॥ ११ ॥

देवानामविहिंसायां न भवेन्मानुषक्षयम् ।

तद् गृहाण महाराज पूजार्हो नौ मतो भवान् ॥ १२ ॥

महाराज! कोई ऐसा वर माँग लो, जिससे न तो देवताओंकी हिंसा हो और न मनुष्योंका संहार ही हो सके । तुम हमारी दृष्टिमें आदरके योग्य हो ' ॥ १२ ॥

संजय उवाच

प्रीतौ भवन्तौ यदि मे कृतमेतावता मम ।

एष एव परो लाभो निर्वृत्तों मे महाफलः ॥ १३ ॥

सृजयने कहा – ब्रह्मन्! यदि आप दोनों प्रसन्न हैं तो मैं इतनेसे ही कृतकृत्य हो गया । यही हमारे लिये महान् फलदायक परम लाभ सिद्ध हो गया ॥ १३ ॥

तमेवंवादिनं भूयः पर्वतः प्रत्यभाषत ।

वृणीष्व राजन् संकल्पं यत् ते हृदि चिरं स्थितम् ॥ १४ ॥

राजन्! ऐसी बात कहनेवाले राजा सृजयसे पर्वतमुनिने फिर कहा - ' राजन्! तुम्हारे हृदयमें जो चिरकालसे संकल्प हो, वही माँग लो’ ॥ १४ ॥

पृष्ठ 218

महाभारत — खण्ड ५, पृष्ठ 218 का मूल पृष्ठ
पूरे पर्दे पर देखने के लिये चित्र दबाएँ
पाठ पढ़ें पाठ छिपाएँ

संजय उवाच

अभीप्सामि सुतं वीरं वीरवन्तं दृढव्रतम् ।

आयुष्मन्तं महाभागं देवराजसमद्युतिम् ॥ १५ ॥

सृजय बोले- भगवन्! मैं एक ऐसा पुत्र पाना चाहता हूँ, जो वीर, बलवान्, दृढ़तापूर्वक उत्तम व्रतका पालन करनेवाला, आयुष्मान्, परम सौभाग्यशाली और देवराज इन्द्रके समान तेजस्वी हो ॥ १५ ॥

पर्वत उवाच

भविष्यत्येष ते कामो न त्वायुष्मान् भविष्यति ।

देवराजाभिभूत्यर्थं संकल्पो ह्येष ते हृदि ॥ १६ ॥

पर्वतने कहा— राजन्! तुम्हारा यह मनोरथ पूर्ण होगा, परंतु वह पुत्र दीर्घायु नहीं हो सकेगा; क्योंकि देवराज इन्द्रको पराजित करनेके लिये तुम्हारे हृदयमें यह संकल्प उठा ॥ १६ ॥

ख्यातः सुवर्णष्ठीवीति पुत्रस्तव भविष्यति ।

रक्ष्यश्च देवराजात् स देवराजसमद्युतिः ॥ १७ ॥

तुम्हारा वह पुत्र सुवर्णष्ठीवीके नामसे विख्यात तथा देवराज इन्द्रके समान तेजस्वी होगा । तुम्हें देवराजसे सदा उसकी रक्षा करनी चाहिये ॥ १७ ॥

तच्छ्रुत्वा सृजयो वाक्यं पर्वतस्य महात्मनः ।

प्रसादयामास तदा नैतदेवं भवेदिति ॥ १८ ॥

आयुष्मान् मे भवेत् पुत्रो भवतस्तपसा मुने ।

न च तं पर्वतः किंचिदुवाचेन्द्रव्यपेक्षया ॥ १ ९ ॥

महात्मा पर्वतका यह वचन सुनकर सृजयने उन्हें प्रसन्न करनेकी चेष्टा करते हुए कहा — ' ऐसा न हो । मुने! आपकी तपस्यासे मेरा पुत्र दीर्घजीवी होना चाहिये । ' परंतु इन्द्रका ख्याल करके पर्वत मुनि कुछ नहीं बोले ॥ १८-१९ ॥

तमहं नृपतिं दीनमब्रवं पुनरेव च ।

स्मर्तव्योऽस्मि महाराज दर्शयिष्यामि ते सुतम् ॥ २० ॥

अहं ते दयितं पुत्रं प्रेतराजवशं गतम् ।

पुनर्दास्यामि तद्रूपं मा शुचः पृथिवीपते ॥ २१ ॥

तब मैंने दीन हुए उस नरेशसे कहा - ' महाराज! संकटके समय मुझे याद करना । मैं तुम्हारे पुत्रको तुमसे मिला दूँगा । पृथ्वीनाथ! चिन्ता न करो । यमराजके वशमें पड़े हुए तुम्हारे उस प्रिय पुत्रको मैं पुनः उस रूपमें लाकर तुम्हें दे दूँगा' ॥ २०-२१ ॥

एवमुक्त्वा तु नृपतिं प्रयातौ स्वो यथेप्सितम् ।

सृजयश्च यथाकामं प्रविवेश स्वमन्दिरम् ॥ २२ ॥

पृष्ठ 219

महाभारत — खण्ड ५, पृष्ठ 219 का मूल पृष्ठ
पूरे पर्दे पर देखने के लिये चित्र दबाएँ
पाठ पढ़ें पाठ छिपाएँ

राजासे ऐसा कहकर हम दोनों अपने अभीष्ट स्थानको चल दिये और राजा सृजयने अपने इच्छानुसार महलमें प्रवेश किया ॥ २२ ॥

संजयस्याथ राजर्षेः कस्मिंश्चित् कालपर्यये ।

जज्ञे पुत्रो महावीर्यस्तेजसा प्रज्वलन्निव ॥ २३ ॥

तदनन्तर किसी समय राजर्षि सृजयके एक पुत्र हुआ, जो अपने तेजसे प्रज्वलित- सा हो रहा था । वह महान् बलशाली था ॥ २३ ॥

ववृधे स यथाकालं सरसीव महोत्पलम् ।

बभूव काञ्चनष्ठीवी यथार्थं नाम तस्य तत् ॥ २४ ॥

जैसे सरोवरमें कमल बढ़ता है, उसी प्रकार वह राजकुमार यथासमय बढ़ने लगा । वह मुखसे स्वर्ण उगलनेके कारण सुवर्णष्ठीवी नामसे प्रसिद्ध हुआ । उसका वह नाम सार्थक था ॥ २४ ॥

तदद्भुततमं लोके पप्रथे कुरुसत्तम ।

बुबुधे तच्च देवेन्द्रो वरदानं महर्षितः ॥ २५ ॥

कुरुश्रेष्ठ! उसका वह अत्यन्त अद्भुत वृत्तान्त सारे जगत्में फैल गया । देवराज इन्द्रको भी यह मालूम हो गया कि वह बालक महर्षि पर्वतके वरदानका फल है ॥

ततः स्वाभिभवाद् भीतो बृहस्पतिमते स्थितः ।

कुमारस्यान्तरप्रेक्षी बभूव बलवृत्रहा ॥ २६ ॥

तदनन्तर अपनी पराजयसे डरकर बृहस्पतिकी सम्मतिके अनुसार चलते हुए बल और वृत्रासुरका वध करनेवाले इन्द्र उस राजकुमारके वधका अवसर देखने लगे ॥ २६ ॥

चोदयामास तद् वज्रं दिव्यास्त्रं मूर्तिमत् स्थितम् ।

व्याघ्रो भूत्वा जहीमं त्वं राजपुत्रमिति प्रभो ॥ २७ ॥

प्रवृद्धः किल वीर्येण मामेषोऽभिभविष्यति ।

सृजयस्य सुतो वज्र यथैनं पर्वतोऽब्रवीत् ॥ २८ ॥

प्रभो! इन्द्रने मूर्तिमान् होकर सामने खड़े हुए अपने दिव्य अस्त्र वज्रसे कहा — ' वज्र! तुम बाघ बनकर इस राजकुमारको मार डालो । जैसा कि इसके विषयमें पर्वतने बताया है, बड़ा होनेपर सृजयका यह पुत्र अपने पराक्रमसे मुझे परास्त कर देगा ' ॥ २७-२८ ॥

एवमुक्तस्तु शक्रेण वज्रः परपुरञ्जयः ।

कुमारमन्तरप्रेक्षी नित्यमेवान्वपद्यत ॥ २ ९ ॥

इन्द्रके ऐसा कहनेपर शत्रुओंकी नगरीपर विजय पानेवाला वज्र मौका देखता हुआ सदा उस राजकुमारके आस- पास ही रहने लगा ॥ २ ९ ॥

जयोऽपि सुतं प्राप्य देवराजसमद्युतिम् ।

हृष्टः सान्तःपुरो राजा वननित्यो बभूव ह ॥ ३० ॥

पृष्ठ 220

महाभारत — खण्ड ५, पृष्ठ 220 का मूल पृष्ठ
पूरे पर्दे पर देखने के लिये चित्र दबाएँ
पाठ पढ़ें पाठ छिपाएँ

सृजय भी देवराजके समान पराक्रमी पुत्र पाकर रानी - सहित बड़े प्रसन्न हुए और निरन्तर वनमें ही रहने लगे ।

ततो भागीरथीतीरे कदाचिन्निर्जने वने ।

धात्रीद्वितीयो बालः स क्रीडार्थं पर्यधावत ॥ ३१ ॥

तदनन्तर एक दिन निर्जन वनमें गङ्गाजीके तटपर वह बालक धायको साथ लेकर खेलनेके लिये गया और इधर- उधर दौड़ने लगा ॥ ३१ ॥

पञ्चवर्षकदेशीयो बालो नागेन्द्रविक्रमः ।

सहसोत्पतितं व्याघ्रमाससाद महाबलम् ॥ ३२ ॥

उस बालककी अवस्था अभी पाँच वर्षकी थी तो भी वह गजराजके समान पराक्रमी था । वह सहसा उछलकर आये हुए एक महाबली बाघके पास जा पहुँचा ॥ ३२ ॥

स बालस्तेन निष्पिष्टो वेपमानो नृपात्मजः ।

व्यसुः पपात मेदिन्यां ततो धात्री विचुक्रुशे ॥ ३३ ॥

उस बाघने वहाँ काँपते हुए राजकुमारको गिराकर पीस डाला । वह प्राणशून्य होकर

पृथ्वीपर गिर पड़ा । यह देखकर धाय चिल्ला उठी ॥ ३३ ॥

हत्वा तु राजपुत्रं स तत्रैवान्तरधीयत ।

शार्दूलो देवराजस्य माययान्तर्हितस्तदा ॥ ३४ ॥

राजकुमारकी हत्या करके देवराज इन्द्रका भेजा हुआ वह वज्ररूपी बाघ मायासे वहीं अदृश्य हो गया ॥

धात्र्यास्तु निनदं श्रुत्वा रुदत्याः परमार्तवत् ।

अभ्यधावत तं देशं स्वयमेव महीपतिः ॥ ३५ ॥

रोती हुई धायका वह आर्तनाद सुनकर राजा सृजय स्वयं ही उस स्थानपर दौड़े हुए आये ॥ ३५ ॥

स ददर्श शयानं तं गतासुं पीतशोणितम् ।

कुमारं विगतानन्दं निशाकरमिव च्युतम् ॥ ३६ ॥

उन्होंने देखा, राजकुमार प्राणशून्य होकर आकाशसे गिरे हुए चन्द्रमाकी भाँति पड़ा है । उसका सारा रक्त बाघके द्वारा पी लिया गया है और वह आनन्दहीन हो गया है ॥ ३६ ॥

स तमुत्सङ्गमारोप्य परिपीडितमानसः ।

पुत्रं रुधिरसंसिक्तं पर्यदेवयदातुरः ॥ ३७ ॥

खूनसे लथपथ हुए उस बालकको गोदमें लेकर व्यथितचित्त हुए राजा सृजय व्याकुल होकर विलाप करने लगे ॥

ततस्ता मातरस्तस्य रुदत्यः शोककर्शिताः ।

अभ्यधावन्त तं देशं यत्र राजा स सृजयः ॥ ३८ ॥