श्रीगणेशाय नमः।

महाभारत — खण्ड १ — पृष्ठ 1461–1470

महाभारत — खण्ड १ · Gita Press, Gorakhpur · पृष्ठ 1461–1470

पृष्ठ 1461

महाभारत — खण्ड १, पृष्ठ 1461 का मूल पृष्ठ
पूरे पर्दे पर देखने के लिये चित्र दबाएँ
पाठ पढ़ें पाठ छिपाएँ

कुछ तपस्याके धनी महात्माओंने क्रोधमें भरकर उन्हें जो शाप दिये, उनके शाप भी उन दैत्योंके मिले हुए वरदानसे प्रतिहत होकर उनका कुछ बिगाड़ नहीं सके ॥ १५ ॥

नाक्रामन्त यदा शापा बाणा मुक्ताः शिलास्विव ।

नियमान् सम्परित्यज्य व्यद्रवन्त द्विजातयः ॥ १६ ॥

पत्थरपर चलाये हुए बाणोंकी भाँति जब शाप उन्हें पीड़ित न कर सके, तब ब्राह्मणलोग अपने सारे नियम छोड़कर वहाँसे भाग चले ॥ १६ ॥

पृथिव्यां ये तपःसिद्धा दान्ताः शमपरायणाः ।

तयोर्भयाद् दुद्रुवुस्ते वैनतेयादिवोरगाः ॥ १७ ॥

जैसे साँप गरुड़के डरसे भाग जाते हैं, उसी प्रकार भूमण्डलके जितेन्द्रिय, शान्तिपरायण एवं तपःसिद्ध महात्मा भी उन दोनों दैत्योंके भयसे भाग जाते थे ॥ १७ ॥

मथितैराश्रमैर्भग्नैर्विकीर्णकलशस्रुवैः ।

शून्यमासीज्जगत् सर्वं कालेनेव हतं तदा ॥ १८ ॥

सारे आश्रम मथकर उजाड़ डाले गये । कलश और स्रुव तोड़- फोड़कर फेंक दिये गये ।

उस समय सारा जगत् कालके द्वारा विनष्ट हुएकी भाँति सूना हो गया ॥ १८ ॥

ततो राजन्नदृश्यद्भिरृषिभिश्च महासुरौ ।

उभौ विनिश्चयं कृत्वा विकुर्वाते वधैषिणौ ॥ १ ९ ॥

राजन्! तदनन्तर जब गुफाओंमें छिपे हुए ऋषि दिखायी न दिये, तब उन दोनोंने एक राय करके उनके वधकी इच्छासे अपने स्वरूपको अनेक जीव-जन्तुओंके रूपमें बदल लिया ॥ १ ९ ॥

प्रभिन्नकरटौ मत्तौ भूत्वा कुञ्जररूपिणौ ।

संलीनमपि दुर्गेषु निन्यतुर्यमसादनम् ॥ २० ॥

कठिन - से - कठिन स्थानमें छिपे हुए मुनिको भी वे मद बहानेवाले मतवाले हाथीका रूप धारण करके यमलोक पहुँचा देते थे ॥ २० ॥

सिंहौ भूत्वा पुनर्व्याघ्रौ पुनश्चान्तर्हितावुभौ ।

तैस्तैरुपायैस्तौ क्रूरावृषीन् दृष्ट्वा निजघ्नतुः ॥ २१ ॥

निवृत्तयज्ञस्वाध्याया प्रणष्टनृपतिद्विजा ।

उत्सन्नोत्सवयज्ञा च बभूव वसुधा तदा ॥ २२ ॥

वे कभी सिंह होते, कभी बाघ बन जाते और कभी अदृश्य हो जाते थे । इस प्रकार वे क्रूर दैत्य विभिन्न उपायोंद्वारा ऋषियोंको ढूँढ- ढूँढ़कर मारने लगे। उस समय पृथ्वीपर यज्ञ और स्वाध्याय बंद हो गये । राजर्षि और ब्राह्मण नष्ट हो गये और यात्रा, विवाह आदि उत्सवों तथा यज्ञोंकी सर्वथा समाप्ति हो गयी ॥ २१-२२ ॥

हाहाभूता भयार्ता च निवृत्तविपणापणा ।

निवृत्तदेवकार्या च पुण्योद्वाहविवर्जिता ॥ २३ ॥

पृष्ठ 1462

महाभारत — खण्ड १, पृष्ठ 1462 का मूल पृष्ठ
पूरे पर्दे पर देखने के लिये चित्र दबाएँ
पाठ पढ़ें पाठ छिपाएँ

सर्वत्र हाहाकार छा रहा था, भयका आर्तनाद सुनायी पड़ता था । बाजारोंमें खरीद-बिक्रीका नाम नहीं था । देवकार्य बंद हो गये । पुण्य और विवाहादि कर्म छूट गये थे ॥ २३ ॥

निवृत्तकृषिगोरक्षा विध्वस्तनगराश्रमा ।

अस्थिकङ्कालसंकीर्णा भूर्बभूवोग्रदर्शना ॥ २४ ॥

कृषि और गोरक्षाका नाम नहीं था, नगर और आश्रम उजड़कर खण्डहर हो गये थे । चारों ओर हड्डियाँ और कंकाल भरे पड़े थे । इस प्रकार पृथ्वीकी ओर देखना भी भयानक प्रतीत होता था ॥ २४ ॥

निवृत्तपितृकार्यं च निर्वषट्कारमङ्गलम् ।

जगत् प्रतिभयाकारं दुष्प्रेक्ष्यमभवत् तदा ॥ २५ ॥

श्राद्धकर्म लुप्त हो गया । वषट्कार और मंगलका कहीं नाम नहीं रह गया । सारा जगत्

भयानक प्रतीत होता था । इसकी ओर देखनातक कठिन हो गया था ॥ २५ ॥

चन्द्रादित्यौ ग्रहास्तारा नक्षत्राणि दिवौकसः ।

जग्मुर्विषादं तत् कर्म दृष्ट्वा सुन्दोपसुन्दयोः ॥ २६ ॥

सुन्द और उपसुन्दका वह भयानक कर्म देखकर चन्द्रमा, सूर्य, ग्रह, तारे, नक्षत्र और देवता सभी अत्यन्त खिन्न हो उठे ॥ २६ ॥

एवं सर्वा दिशो दैत्यौ जित्वा क्रूरेण कर्मणा ।

निःसपत्नौ कुरुक्षेत्रे निवेशमभिचक्रतुः ॥ २७ ॥

इस प्रकार वे दोनों दैत्य अपने क्रूर कर्मद्वारा सम्पूर्ण दिशाओंको जीतकर शत्रुओंसे रहित हो कुरुक्षेत्रमें निवास करने लगे ॥ २७ ॥

इति श्रीमहाभारते आदिपर्वणि विदुरागमनराज्यलम्भपर्वणि सुन्दोपसुन्दोपाख्याने नवाधिकद्विशततमोऽध्यायः ॥ २० ९ ॥ इस प्रकार श्रीमहाभारत आदिपर्वके अन्तर्गत विदुरागमनराज्यलम्भपर्वमें सुन्दोपसुन्दोपाख्यानविषयक दो सौ नौवाँ अध्याय पूरा हुआ ॥ २०९ ॥

पृष्ठ 1463

महाभारत — खण्ड १, पृष्ठ 1463 का मूल पृष्ठ
पूरे पर्दे पर देखने के लिये चित्र दबाएँ
पाठ पढ़ें पाठ छिपाएँ

दशाधिकद्विशततमोऽध्यायः तिलोत्तमाकी उत्पत्ति, उसके रूपका आकर्षण तथा सुन्दोपसुन्दको मोहित करनेके लिये उसका प्रस्थान नारद उवाच

ततो देवर्षयः सर्वे सिद्धाश्च परमर्षयः ।

जग्मुस्तदा परामार्तिं दृष्ट्वा तत् कदनं महत् ॥ १ ॥

नारदजी कहते हैं - युधिष्ठिर! तदनन्तर सम्पूर्ण देवर्षि और सिद्ध महर्षि वह महान् हत्याकाण्ड देखकर बहुत दुःखी हुए ॥ १ ॥

तेऽभिजग्मुर्जितक्रोधा जितात्मानो जितेन्द्रियाः ।

पितामहस्य भवनं जगतः कृपया तदा ॥ २ ॥

उन्होंने अपने मन, इन्द्रियसमुदाय तथा क्रोधको जीत लिया था । फिर भी सम्पूर्ण जगत्पर दया करके वे ब्रह्माजीके धाममें गये ॥ २ ॥

ततो ददृशुरासीनं सह देवैः पितामहम् ।

सिद्धैर्ब्रह्मर्षिभिश्चैव समन्तात् परिवारितम् ॥ ३ ॥

वहाँ पहुँचकर उन्होंने ब्रह्माजीको देवताओं, सिद्धों और महर्षियोंसे सब ओर घिरे हुए बैठे देखा ॥ ३ ॥

तत्र देवो महादेवस्तत्राग्निर्वायुना सह ।

चन्द्रादित्यौ च शक्रश्च पारमेष्ठयास्तथर्षयः ॥ ४ ॥

वैखानसा बालखिल्या वानप्रस्था मरीचिपाः ।

अजाश्चैवाविमूढाश्च तेजोगर्भास्तपस्विनः ॥ ५ ॥

ऋषयः सर्व एवैते पितामहमुपागमन् ।

ततोऽभिगम्य ते दीनाः सर्व एव महर्षयः ॥ ६ ॥

सुन्दोपसुन्दयो कर्म सर्वमेव शशंसिरे ।

यथा हृतं यथा चैव कृतं येन क्रमेण च ॥ ७ ॥

न्यवेदयंस्ततः सर्वमखिलेन पितामहे ।

ततो देवगणाः सर्वे ते चैव परमर्षयः ॥ ८ ॥

तमेवार्थं पुरस्कृत्य पितामहमचोदयन् ।

ततः पितामहः श्रुत्वा सर्वेषां तद् वचस्तदा ॥ ९ ॥

मुहूर्तमिव संचिन्त्य कर्तव्यस्य च निश्चयम् ।

तयोर्वधं समुद्दिश्य विश्वकर्माणमाह्वयत् ॥ १० ॥

पृष्ठ 1464

महाभारत — खण्ड १, पृष्ठ 1464 का मूल पृष्ठ
पूरे पर्दे पर देखने के लिये चित्र दबाएँ
पाठ पढ़ें पाठ छिपाएँ

वहाँ भगवान् महादेव, वायुसहित अग्निदेव, चन्द्रमा, सूर्य, इन्द्र, ब्रह्मपुत्र महर्षि, वैखानस ( वनवासी ), बालखिल्य, वानप्रस्थ, मरीचिप, अजन्मा, अविमूढ़ तथा तेजोगर्भ आदि नाना प्रकारके तपस्वी मुनि ब्रह्माजीके पास आये थे । उन सभी महर्षियोंने निकट जाकर दीनभावसे ब्रह्माजीसे सुन्द- उपसुन्दके सारे क्रूर कर्मोंका वृत्तान्त कह सुनाया । दैत्योंने जिस प्रकार लूट- पाट की, जैसे - जैसे और जिस क्रमसे लोगोंकी हत्याएँ कीं, वह सब समाचार पूर्णरूपसे ब्रह्माजीको बताया । तब सम्पूर्ण देवताओं और महर्षियोंने भी इस बातको लेकर ब्रह्माजीको प्रेरणा की । ब्रह्माजीने उन सबकी बातें सुनकर दो घड़ीतक कुछ विचार किया । फिर उन दोनोंके वधके लिये कर्तव्यका निश्चय करके विश्वकर्माको बुलाया ॥ ४—१० ॥

दृष्ट्वा च विश्वकर्माणं व्यादिदेश पितामहः ।

सज्यतां प्रार्थनीयैका प्रमदेति महातपाः ॥ ११ ॥

उनको आया देखकर महातपस्वी ब्रह्माजीने यह आज्ञा दी कि तुम एक तरुणी स्त्रीके शरीरकी रचना करो, जो सबका मन लुभा लेनेवाली हो ॥ ११ ॥

पितामहं नमस्कृत्य तद्वाक्यमभिनन्द्य च ।

निर्ममे योषितं दिव्यां चिन्तयित्वा पुनः पुनः ॥ १२ ॥

ब्रह्माजीकी आज्ञाको शिरोधार्य करके विश्वकर्माने उन्हें प्रणाम किया और खूब सोच-विचारकर एक दिव्य युवतीका निर्माण किया ॥ १२ ॥

त्रिषु लोकेषु यत् किंचिद् भूतं स्थावरजङ्गमम् ।

समानयद् दर्शनीयं तत् तदत्र स विश्ववित् ॥ १३ ॥

तीनों लोकोंमें जो कुछ भी चर और अचर दर्शनीय पदार्थ था, सर्वज्ञ विश्वकर्माने उन सबके सारांशका उस सुन्दरीके शरीरमें संग्रह किया ॥ १३ ॥

कोटिशश्चैव रत्नानि तस्या गात्रे न्यवेशयत् ।

तां रत्नसंघातमयीमसृजद् देवरूपिणीम् ॥ १४ ॥

उन्होंने उस युवतीके अंगोंमें करोड़ों रत्नोंका समावेश किया और इस प्रकार रत्नराशिमयी उस देवरूपिणी रमणीका निर्माण किया ॥ १४ ॥

सा प्रयत्नेन महता निर्मिता विश्वकर्मणा ।

त्रिषु लोकेषु नारीणां रूपेणाप्रतिमाभवत् ॥ १५ ॥

विश्वकर्माद्वारा बड़े प्रयत्नसे बनायी हुई वह दिव्य युवती अपने रूप- सौन्दर्यके कारण तीनों लोकोंकी स्त्रियोंमें अनुपम थी ॥ १५ ॥

न तस्याः सूक्ष्ममप्यस्ति यद् गात्रे रूपसम्पदा ।

नियुक्ता यत्र वा दृष्टिर्न सज्जति निरीक्षताम् ॥ १६ ॥

उसके शरीरमें कहीं तिलभर भी ऐसी जगह नहीं थी, जहाँकी रूपसम्पत्तिको देखनेके लिये लगी हुई दर्शकोंकी दृष्टि जम न जाती हो ॥ १६ ॥

पृष्ठ 1465

महाभारत — खण्ड १, पृष्ठ 1465 का मूल पृष्ठ
पूरे पर्दे पर देखने के लिये चित्र दबाएँ
पाठ पढ़ें पाठ छिपाएँ

सा विग्रहवतीव श्रीः कामरूपा वपुष्मती ।

जहार सर्वभूतानां चक्षूंषि च मनांसि च ॥ १७ ॥

वह मूर्तिमती कामरूपिणी लक्ष्मीकी भाँति समस्त प्राणियोंके नेत्रों और मनको हर लेती थी ॥ १७ ॥

तिलं तिलं समानीय रत्नानां यद् विनिर्मिता ।

तिलोत्तमेति तत् तस्या नाम चक्रे पितामहः ॥ १८ ॥

उत्तम रत्नोंका तिल - तिलभर अंश लेकर उसके अंगोंका निर्माण हुआ था, इसलिये ब्रह्माजीने उसका नाम ' तिलोत्तमा ' रख दिया ॥ १८ ॥

ब्रह्माणं सा नमस्कृत्य प्राञ्जलिर्वाक्यमब्रवीत् ।

किं कार्यं मयि भूतेश येनास्म्यद्येह निर्मिता ॥ १ ९ ॥

तदनन्तर तिलोत्तमा ब्रह्माजीको नमस्कार करके हाथ जोड़कर बोली — ‘ प्रजापते! मुझपर किस कार्यका भार रखा गया है? जिसके लिये आज मेरे शरीरका निर्माण किया गया है ' ॥ १ ९ ॥ पितामहउवाच

गच्छ सुन्दोपसुन्दाभ्यामसुराभ्यां तिलोत्तमे ।

प्रार्थनीयेन रूपेण कुरु भद्रे प्रलोभनम् ॥ २० ॥

ब्रह्माजीने कहा — भद्रे तिलोत्तमे! तू सुन्द और उपसुन्द नामक असुरोंके पास जा और अपने अत्यन्त कमनीय रूपके द्वारा उनको लुभा ॥ २० ॥

त्वत्कृते दर्शनादेव रूपसम्पतत्कृतेन वै ।

विरोधः स्याद् यथा ताभ्यामन्योन्येन तथा कुरु ॥ २१ ॥

तुझे देखते ही तेरे लिये - तेरी रूपसम्पत्तिके लिये उन दोनों दैत्योंमें परस्पर विरोध हो जाय, ऐसा प्रयत्न कर ॥ २१ ॥

नारद उवाच

सा तथेति प्रतिज्ञाय नमस्कृत्य पितामहम् ।

चकार मण्डलं तत्र विबुधानां प्रदक्षिणम् ॥ २२ ॥

नारदजी कहते हैं - युधिष्ठिर! तब तिलोत्तमाने वैसा ही करनेकी प्रतिज्ञा करके

ब्रह्माजीके चरणोंमें प्रणाम किया । फिर वह देवमण्डलीकी परिक्रमा करने लगी ॥ २२ ॥

प्राङ्मुखो भगवानास्ते दक्षिणेन महेश्वरः ।

देवाश्चैवोत्तरेणासन् सर्वतस्त्वृषयोऽभवन् ॥ २३ ॥

ब्रह्माजीके दक्षिणभागमें भगवान् महेश्वर पूर्वाभिमुख होकर बैठे थे, उत्तरभागमें देवतालोग थे तथा ऋषि- मुनि ब्रह्माजीके चारों ओर बैठे थे ॥ २३ ॥

कुर्वत्या तु तदा तत्र मण्डलं तत् प्रदक्षिणम् ।

पृष्ठ 1466

महाभारत — खण्ड १, पृष्ठ 1466 का मूल पृष्ठ
पूरे पर्दे पर देखने के लिये चित्र दबाएँ
पाठ पढ़ें पाठ छिपाएँ

इन्द्रः स्थाणुश्च भगवान् धैर्येण प्रत्यवस्थितौ ॥ २४ ॥

वहाँ तिलोत्तमाने जब देवमण्डलीकी प्रदक्षिणा आरम्भ की, तब इन्द्र और भगवान् शंकर दोनों धैर्यपूर्वक अपने स्थानपर ही बैठे रहे ॥ २४ ॥

द्रष्टुकामस्य चात्यर्थं गतया पार्श्वतस्तया ।

अन्यदञ्चितपद्माक्षं दक्षिणं निःसृतं मुखम् ॥ २५ ॥

जब वह दक्षिण पार्श्वकी ओर गयी, तब उसे देखनेकी इच्छासे भगवान् शंकरके दक्षिणभागमें एक और मुख प्रकट हो गया, जो कमलसदृश नेत्रोंसे सुशोभित था ॥ २५ ॥

पृष्ठतः परिवर्तन्त्या पश्चिमं निःसृतं मुखम् ।

गतया चोत्तरं पार्श्वमुत्तरं निःसृतं मुखम् ॥ २६ ॥

जब वह पीछेकी ओर गयी, तब उनका पश्चिम मुख प्रकट हुआ और उत्तर पार्श्वकी ओर उसके जानेपर भगवान् शिवके उत्तरवर्ती मुखका प्राकट्य हुआ ॥ २६ ॥

महेन्द्रस्यापि नेत्राणां पृष्ठतः पार्श्वतोऽग्रतः ।

रक्तान्तानां विशालानां सहस्रं सर्वतोऽभवत् ॥ २७ ॥

इसी प्रकार इन्द्रके भी आगे पीछे और पार्श्व भागमें सब ओर लाल कोनेवाले सहस्रों विशाल नेत्र प्रकट हो गये ॥ २७ ॥

एवं चतुर्मुखः स्थाणुर्महादेवोऽभवत् पुरा ।

तथा सहस्रनेत्रश्च बभूव बलसूदनः ॥ २८ ॥

इस प्रकार पूर्वकालमें अविनाशी भगवान् महादेवजीके चार मुख प्रकट हुए और बलहन्ता इन्द्रके हजार नेत्र हुए ॥ २८ ॥

तथा देवनिकायानां महर्षीणां च सर्वशः ।

मुखानि चाभ्यवर्तन्त येन याति तिलोत्तमा ॥ २ ९ ॥

दूसरे- दूसरे देवताओं और महर्षियोंके मुख भी जिस ओर तिलोत्तमा जाती थी, उसी ओर घूम जाते थे ॥ २ ९ ॥

तस्या गात्रे निपतिता दृष्टिस्तेषां महात्मनाम् ।

सर्वेषामेव भूयिष्ठमृते देवं पितामहम् ॥ ३० ॥

उस समय देवाधिदेव ब्रह्माजीको छोड़कर शेष सभी महानुभावोंकी दृष्टि तिलोत्तमाके शरीरपर बार- बार पड़ने लगी ॥ ३० ॥

गच्छन्त्या तु तया सर्वे देवाश्च परमर्षयः ।

कृतमित्येव तत् कार्यं मेनिरे रूपसम्पदा ॥ ३१ ॥

जब वह जाने लगी, तब सभी देवताओं और महर्षियोंको उसकी रूपसम्पत्ति देखकर यह विश्वास हो गया कि अब वह सारा कार्य सिद्ध ही है ॥ ३१ ॥

पृष्ठ 1467

महाभारत — खण्ड १, पृष्ठ 1467 का मूल पृष्ठ
पूरे पर्दे पर देखने के लिये चित्र दबाएँ
पाठ पढ़ें पाठ छिपाएँ

सुन्द और उपसुन्दका अत्याचार Gra तिलोत्तमाके लिये सुन्द और उपसुन्दका युद्ध

पृष्ठ 1468

महाभारत — खण्ड १, पृष्ठ 1468 का मूल पृष्ठ
पूरे पर्दे पर देखने के लिये चित्र दबाएँ
पाठ पढ़ें पाठ छिपाएँ

तिलोत्तमायां तस्यां तु गतायां लोकभावनः ।

सर्वान् विसर्जयामास देवानृषिगणांश्च तान् ॥ ३२ ॥

तिलोत्तमाके चले जानेपर लोकस्रष्टा ब्रह्माजीने उन सम्पूर्ण देवताओं और महर्षियोंको विदा किया ॥ ३२ ॥

इति श्रीमहाभारते आदिपर्वणि विदुरागमनराज्यलम्भपर्वणि सुन्दोपसुन्दोपाख्याने तिलोत्तमाप्रस्थापने दशाधिकद्विशततमोऽध्यायः ॥ २१० ॥

इस प्रकार श्रीमहाभारत आदिपर्वके अन्तर्गत विदुरागमनराज्यलम्भपर्वमें सुन्दोपसुन्दोपाख्यानके प्रसंगमें तिलोत्तमाप्रस्थापनविषयक दो सौ दसवाँ अध्याय पूरा हुआ ॥ २१० ॥

पृष्ठ 1469

महाभारत — खण्ड १, पृष्ठ 1469 का मूल पृष्ठ
पूरे पर्दे पर देखने के लिये चित्र दबाएँ
पाठ पढ़ें पाठ छिपाएँ

एकादशाधिकद्विशततमोऽध्यायः तिलोत्तमापर मोहित होकर सुन्द- उपसुन्दका आपसमें लड़ना और मारा जाना एवं तिलोत्तमाको ब्रह्माजीद्वारा वरप्राप्ति तथा पाण्डवोंका द्रौपदीके विषयमें नियम- निर्धारण नारद उवाच

जित्वा तु पृथिवीं दैत्यौ निःसपत्नौ गतव्यथौ ।

कृत्वा त्रैलोक्यमव्यग्रं कृतकृत्यौ बभूवतुः ॥ १ ॥

नारदजी कहते हैं — युधिष्ठिर! वे दोनों दैत्य सुन्द और उपसुन्द सारी पृथ्वीको जीतकर शत्रुओंसे रहित एवं व्यथारहित हो तीनों लोकोंको पूर्णतः अपने वशमें करके कृतकृत्य हो गये ॥ १ ॥

देवगन्धर्वयक्षाणां नागपार्थिवरक्षसाम् ।

आदाय सर्वरत्नानि परां तुष्टिमुपागतौ ॥ २ ॥

देवता, गन्धर्व, यक्ष, नाग, मनुष्य तथा राक्षसोंके सभी रत्नोंको छीनकर उन दोनों दैत्योंको बड़ा हर्ष प्राप्त हुआ ॥ २ ॥

यदा न प्रतिषेद्धारस्तयोः सन्तीह केचन ।

निरुद्योगौ तदा भूत्वा विजहातेऽमराविव ॥ ३ ॥

जब त्रिलोकीमें उनका सामना करनेवाले कोई नहीं रह गये, तब वे देवताओंके समान अकर्मण्य होकर भोग- विलासमें लग गये ॥ ३ ॥

स्त्रीभिर्माल्यैश्च गन्धैश्च भक्ष्यभोज्यैः सुपुष्कलैः ।

पानैश्च विविधैर्हयैः परां प्रीतिमवापतुः ॥ ४ ॥

सुन्दरी स्त्रियों, मनोहर मालाओं, भाँति - भाँतिके सुगन्ध-द्रव्यों, पर्याप्त भोजन-सामग्रियों तथा मनको प्रिय लगनेवाले अनेक प्रकारके पेय रसोंका सेवन करके वे बड़े आनन्दसे दिन बिताने लगे ॥ ४ ॥

अन्तःपुरवनोद्याने पर्वतेषु वनेषु च ।

यथेप्सितेषु देशेषु विजहातेऽमराविव ॥ ५ ॥

अन्तःपुरके उपवन और उद्यानमें, पर्वतोंपर, वनोंमें तथा अन्य मनोवांछित प्रदेशोंमें भी वे देवताओंकी भाँति विहार करने लगे ॥ ५ ॥

ततः कदाचिद् विन्ध्यस्य प्रस्थे समशिलातले ।

पुष्पिताग्रेषु शालेषु विहारमभिजग्मतुः ॥ ६ ॥

पृष्ठ 1470

महाभारत — खण्ड १, पृष्ठ 1470 का मूल पृष्ठ
पूरे पर्दे पर देखने के लिये चित्र दबाएँ
पाठ पढ़ें पाठ छिपाएँ

तदनन्तर एक दिन विन्ध्यपर्वतके शिखरपर जहाँकी शिलामयी भूमि समतल थी और जहाँ ऊँचे शाल वृक्षोंकी शाखाएँ फूलोंसे भरी हुई थीं, वहाँ वे दोनों दैत्य विहार करनेके लिये गये ॥ ६ ॥

दिव्येषु सर्वकामेषु समानीतेषु तावुभौ ।

वरासनेषु संहृष्टी सह स्त्रीभिर्निषीदतुः ॥ ७ ॥

वहाँ उनके लिये सम्पूर्ण दिव्य भोग प्रस्तुत किये गये, तदनन्तर वे दोनों भाई श्रेष्ठ आसनोंपर सुन्दरी स्त्रियोंके साथ आनन्दमग्न होकर बैठे ॥ ७ ॥

ततो वादित्रनृत्याभ्यामुपातिष्ठन्त तौ स्त्रियः ।

गीतैश्च स्तुतिसंयुक्तैः प्रीत्या समुपजग्मिरे ॥ ८ ॥

तदनन्तर बहुत - सी स्त्रियाँ प्रेमपूर्वक उनके पास आयीं और वाद्य, नृत्य, गीत एवं स्तुति-प्रशंसा आदिके द्वारा उन दोनोंका मनोरंजन करने लगीं ॥ ८ ॥

ततस्तिलोत्तमा तत्र वने पुष्पाणि चिन्वती ।

वेशं साऽऽक्षिप्तमाधाय रक्तेनैकेन वाससा ॥ ९ ॥

इसी समय तिलोत्तमा वहाँ वनमें फूल चुनती हुई आयी। उसके शरीरपर एक ही लाल रंगकी महीन साड़ी थी । उसने ऐसा वेश धारण कर रखा था, जो किसी भी पुरुषको उन्मत्त बना सकता था ॥ ९ ॥

नदीतीरेषु जातान् सा कर्णिकारान् प्रचिन्वती ।

शनैर्जगाम तं देशं यत्रास्तां तौ महासुरौ ॥ १० ॥

नदीके किनारे उगे हुए कनेरके फूलोंका संग्रह करती हुई वह धीरे - धीरे उसी स्थानकी ओर गयी, जहाँ वे दोनों महादैत्य बैठे थे ॥ १० ॥

तौ तु पीत्वा वरं पानं मदरक्तान्तलोचनौ ।

दृष्ट्वैव तां वरारोहां व्यथितौ सम्बभूवतुः ॥ ११ ॥

उन दोनोंने बहुत अच्छा मादक रस पी लिया था, जिससे उनके नेत्र नशेके कारण कुछ लाल हो गये थे । उस सुन्दर अंगोंवाली तिलोत्तमाको देखते ही वे दोनों दैत्य कामवेदनासे व्यथित हो उठे ॥ ११ ॥

तावुत्थायासनं हित्वा जग्मतुर्यत्र सा स्थिता ।

उभौ च कामसम्मत्तावुभौ प्रार्थयतश्च ताम् ॥ १२ ॥

और अपना आसन छोड़कर खड़े हो उसी स्थानपर गये, जहाँ वह खड़ी थी । दोनों ही कामसे उन्मत्त हो रहे थे, इसलिये दोनों ही उसे अपनी स्त्री बनानेके लिये उससे प्रेमकी याचना करने लगे ॥ १२ ॥

दक्षिणे तां करे सुश्रूं सुन्दो जग्राह पाणिना ।

उपसुन्दोऽपि जग्राह वामे पाणौ तिलोत्तमाम् ॥ १३ ॥