श्रीगणेशाय नमः।

श्रीमद्भागवत महापुराण - २ — पृष्ठ 111–120

श्रीमद्भागवत महापुराण - २ · Gita Press, Gorakhpur · पृष्ठ 111–120

पृष्ठ 111

श्रीमद्भागवत महापुराण - २, पृष्ठ 111 का मूल पृष्ठ
पूरे पर्दे पर देखने के लिये चित्र दबाएँ
पाठ पढ़ें पाठ छिपाएँ

इति श्रीमद्भागवते महापुराणे पारमहंस्यां संहितायां नवमस्कन्धे श्रीरामोपाख्याने एकादशोऽध्यायः ॥११ ॥

१. नाधिर्व्याधिर्जरा ग्लानिर्दुःख० । २. रामानुचरितं नाम । ३. कल्पकः । ४. मयो । ५. तदादिशत्प्राचीं । १. दश्चन्द्रके ० । २. सर्वत्रोत्तापमावहत्। ३. स्त्रपाणेः । १. युस्ततस्तत्र । २. त्वयाऽऽवृताम्। ३. मण्डलैः ।

पृष्ठ 112

श्रीमद्भागवत महापुराण - २, पृष्ठ 112 का मूल पृष्ठ
पूरे पर्दे पर देखने के लिये चित्र दबाएँ
पाठ पढ़ें पाठ छिपाएँ

अथ द्वादशोऽध्यायः इक्ष्वाकुवंशके शेष राजाओंका वर्णन श्रीशुक उवाच

कुशस्य चातिथिस्तस्मान्निषधस्तत्सुतो नभः ।

पुण्डरीकोऽथ तत्पुत्रः क्षेमधन्वाभवत्ततः ॥ १

देवानीकस्ततोऽनीहः पारियात्रोऽथ तत्सुतः ।

ततो बलस्थलस्तस्माद् वज्रनाभोऽर्कसंभवः ॥२

खगणस्तत्सुतस्तस्माद् विधृतिश्चाभवत् सुतः ।

ततो हिरण्यनाभोऽभूद् योगाचार्यस्तु जैमिनेः ॥ ३

शिष्यः कौसल्य आध्यात्मं याज्ञवल्क्योऽध्यगाद् यतः ।

योगं महोदयमृषिर्हृदयग्रन्थिभेदकम्२ ॥ ४

पुष्यो हिरण्यनाभस्य ध्रुवसन्धिस्ततोऽभवत् ।

सुदर्शनोऽथाग्निवर्णः शीघ्रस्तस्य मरुः सुतः ॥५

योऽसावास्ते योगसिद्धः कलापग्राममाश्रितः ।

कलेरन्ते सूर्यवंशं नष्टं भावयिता पुनः ॥६

तस्मात् प्रसुश्रुतस्तस्य सन्धिस्तस्याप्यमर्षणः ।

महस्वांस्तत्सुतस्तस्माद् विश्वसाह्वोऽन्वजायत ॥ ७

ततः४ प्रसेनजित् तस्मात् तक्षको भविता पुनः ।

ततो बृहद्बलो यस्तु पित्रा ते समरे हतः ॥८

श्रीशुकदेवजी कहते हैं - परीक्षित्! कुशका पुत्र हुआ अतिथि, उसका निषध, निषधका नभ, नभका पुण्डरीक और पुण्डरीकका क्षेमधन्वा || १ || क्षेमधन्वाका देवानीक, देवानीकका अनीह, अनीहका पारियात्र, पारियात्रका बलस्थल और बलस्थलका पुत्र हुआ वज्रनाभ। यह सूर्यका अंश था ॥२ ॥

वज्रनाभसे खगण, खगणसे विधृति और विधृतिसे हिरण्यनाभकी उत्पत्ति हुई । वह जैमिनिका शिष्य और योगाचार्य था || ३ || कोसलदेशवासी याज्ञवल्क्य ऋषिने उसकी शिष्यता स्वीकार करके उससे अध्यात्मयोगकी शिक्षा ग्रहण की थी । वह योग हृदयकी गाँठ काट देनेवाला तथा परम सिद्धि देनेवाला है ॥४ ॥

हिरण्यनाभका पुष्य, पुष्यका ध्रुवसन्धि, ध्रुवसन्धिका सुदर्शन, सुदर्शनका अग्निवर्ण, अग्निवर्णका शीघ्र और शीघ्रका पुत्र हुआ मरु || ५ || मरुने योगसाधनासे सिद्धि प्राप्त कर ली

पृष्ठ 113

श्रीमद्भागवत महापुराण - २, पृष्ठ 113 का मूल पृष्ठ
पूरे पर्दे पर देखने के लिये चित्र दबाएँ
पाठ पढ़ें पाठ छिपाएँ

और वह इस समय भी कलाप नामक ग्राममें रहता है। कलियुगके अन्तमें सूर्यवंशके नष्ट हो जानेपर वह उसे फिरसे चलायेगा ॥ ६ ॥

मरुसे प्रसुश्रुत, उससे सन्धि और सन्धिसे अमर्षणका जन्म हुआ। अमर्षणका महस्वान् और महस्वान्का विश्वसाह्व ॥७ ॥ विश्वसाह्वका प्रसेनजित्, प्रसेनजित्का तक्षक और

तक्षकका पुत्र बृहद्बल हुआ । परीक्षित्! इसी बृहद्बलको तुम्हारे पिता अभिमन्युने युद्धमें मार डाला था || ८ ||

एते हीक्ष्वाकुभूपाला अतीताः शृण्वनागतान् ।

बृहद्बलस्य भविता पुत्रो नाम बृहद्रणः ॥ ९

उरुक्रियस्ततस्तस्य वत्सवृद्धो भविष्यति ।

प्रतिव्योमस्ततो भानुर्दिवाको वाहिनीपतिः ॥ १०

सहदेवस्ततो वीरो बृहदश्वोऽथ भानुमान् ।

प्रतीकाश्वो भानुमतः सुप्रतीकोऽथ तत्सुतः ॥ ११

भविता मरुदेवोऽथ सुनक्षत्रोऽथ पुष्करः ।

तस्यान्तरिक्षस्तत्पुत्रः सुतपास्तदमित्रजित् ॥१२

बृहद्राजस्तु' तस्यापि बर्हिस्तस्मात् कृतंजयः ।

रणंजयस्तस्य सुतः संजयो भविता ततः ॥ १३

तस्माच्छाक्योऽथ शुद्धोदो लांगलस्तत्सुतः स्मृतः ।

ततः प्रसेनजित् तस्मात् क्षुद्रको भविता ततः ॥१४

रणको भविता तस्मात् सुरथस्तनयस्ततः ।

सुमित्रो नाम निष्ठान्त एते बार्हद्बलान्वयाः ३ ॥१५

इक्ष्वाकूणामयं वंशः सुमित्रान्तो भविष्यति ।

यतस्तं प्राप्य राजानं संस्थां प्राप्स्यति वै कलौ ॥१६

परीक्षित्! इक्ष्वाकुवंशके इतने नरपति हो चुके हैं । अब आनेवालोंके विषयमें सुनो । बृहद्बलका पुत्र होगा बृहद्रण || ९ || बृहद्रणका उरुक्रिय, उसका वत्सवृद्ध, वत्सवृद्धका प्रतिव्योम, प्रतिव्योमका भानु और भानुका पुत्र होगा सेनापति दिवाक ॥१० ॥ दिवाकका वीर

सहदेव, सहदेवका बृहदश्व, बृहदश्वका भानुमान्, भानुमान्का प्रतीकाश्व और प्रतीकाश्वका पुत्र होगा सुप्रतीक ॥ ११ ॥ सुप्रतीकका मरुदेव, मरुदेवका सुनक्षत्र, सुनक्षत्रका पुष्कर, पुष्करका

अन्तरिक्ष, अन्तरिक्षका सुतपा और उसका पुत्र होगा अमित्रजित् ॥१२ ॥ अमित्रजित्से

बृहद्राज, बृहद्राजसे बर्हि, बर्हिसे कृतंजय, कृतंजयसे रणंजय और उससे संजय होगा ॥ १३ ॥

संजयका शाक्य, उसका शुद्धोद और शुद्धोदका लांगल, लांगलका प्रसेनजित् और प्रसेनजित्का पुत्र क्षुद्रक होगा ॥१४ ॥ क्षुद्रकसे रणक, रणकसे सुरथ और सुरथसे इस वंशके

अन्तिम राजा सुमित्रका जन्म होगा । ये सब बृहद्बलके वंशधर होंगे ॥१५ ॥ इक्ष्वाकुका यह

पृष्ठ 114

श्रीमद्भागवत महापुराण - २, पृष्ठ 114 का मूल पृष्ठ
पूरे पर्दे पर देखने के लिये चित्र दबाएँ
पाठ पढ़ें पाठ छिपाएँ

वंश सुमित्रतक ही रहेगा । क्योंकि सुमित्रके राजा होनेपर कलियुगमें यह वंश समाप्त हो जायगा || १६ || इति श्रीमद्भागवते महापुराणे पारमहंस्यां संहितायां नवमस्कन्धे इक्ष्वाकुवंशवर्णनं ४ नाम द्वादशोऽध्यायः ॥१२ ॥

१ - विसृष्टिश्चाभवत्ततः । २. दनम्। ३. तस्मात् प्रश्रुतपुत्रस्तु सन्धि० । ४. प्राचीन प्रतिमें 'ततः पुनः ' यह पूर्वार्ध नहीं है, इसके स्थानपर वर्तमान प्रतिमें आया हुआ ‘ भविता …..मित्रजित्’ यह बारहवाँ श्लोक दिया है, इसमें भी ' मरुदेवो ' के स्थानमें ‘ मनुदेवो ’ पाठ है । १. बृहद्भुजस्तु। २. तस्मात्साध्योऽथ । ३. लाः स्मृताः । ४. वंशानुकथने श्रीरामचरिते ।

पृष्ठ 115

श्रीमद्भागवत महापुराण - २, पृष्ठ 115 का मूल पृष्ठ
पूरे पर्दे पर देखने के लिये चित्र दबाएँ
पाठ पढ़ें पाठ छिपाएँ

अथ त्रयोदशोऽध्यायः राजा निमिके वंशका वर्णन श्रीशुक उवाच

निमिरिक्ष्वाकुतनयो वसिष्ठमवृतर्त्विजम् ।

आरभ्य सत्रं सोऽप्याह शक्रेण प्राग्वृतोऽस्मि भोः ॥१

तं निर्वर्त्यागमिष्यामि तावन्मां प्रतिपालय ।

तूष्णीमासीद् गृहपतिः सोऽपीन्द्रस्याकरोन्मखम् ॥२

श्रीशुकदेवजी कहते हैं - परीक्षित्! इक्ष्वाकुके पुत्र थे निमि । उन्होंने यज्ञ आरम्भ करके महर्षि वसिष्ठको ऋत्विज्के रूपमें वरण किया । वसिष्ठजीने कहा कि ' राजन्! इन्द्र अपने यज्ञके लिये मुझे पहले ही वरण कर चुके हैं || १ || उनका यज्ञ पूरा करके मैं तुम्हारे पास आऊँगा । तबतक तुम मेरी प्रतीक्षा करना । ' यह बात सुनकर राजा निमि चुप हो रहे और वसिष्ठजी इन्द्रका यज्ञ कराने चले गये ॥२ ॥

निमिश्चलमिदं विद्वान् सत्रमारभतात्मवान् ।

ऋत्विग्भिरपरैस्तावन्नागमद् यावता गुरुः ॥३

शिष्यव्यतिक्रमं वीक्ष्य निर्वर्त्य गुरुरागतः ।

अशपत् पतताद् देहो निमेः पण्डितमानिनः ॥४

निमिः प्रतिददौ शापं गुरवेऽधर्मवर्तिने ।

तवापि पतताद् देहो लोभाद् धर्ममजानतः ॥५

इत्युत्ससर्ज स्वं देहं निमिरध्यात्मकोविदः ।

मित्रावरुणयोर्जज्ञे उर्वश्यां प्रपितामहः ॥६

गन्धवस्तुषु तद्देहं निधाय मुनिसत्तमाः ।

समाप्ते सत्रयागेऽथ देवानूचुः समागतान् ॥७

राज्ञो जीवतु देहोऽयं प्रसन्नाः प्रभवो यदि ।

तथेत्युक्ते निमिः प्राह मा भून्मे देहबन्धनम् ॥८

यस्य योगं न वाञ्छन्ति वियोगभयकातराः ।

पृष्ठ 116

श्रीमद्भागवत महापुराण - २, पृष्ठ 116 का मूल पृष्ठ
पूरे पर्दे पर देखने के लिये चित्र दबाएँ
पाठ पढ़ें पाठ छिपाएँ

भजन्ति चरणाम्भोजं मुनयो हरिमेधसः ॥ ९

देहं नावरुरुत्सेऽहं दुःखशोकभयावहम् ।

सर्वत्रास्य यतो मृत्युर्मत्स्यानामुदके यथा ॥ १०

विचारवान् निमिने यह सोचकर कि जीवन तो क्षणभंगुर है, विलम्ब करना उचित न समझा और यज्ञ प्रारम्भ कर दिया । जबतक गुरु वसिष्ठजी न लौटें, तबतकके लिये उन्होंने दूसरे ऋत्विजोंको वरण कर लिया ॥३ ॥ गुरु वसिष्ठजी जब इन्द्रका यज्ञ सम्पन्न करके लौटे

तो उन्होंने देखा कि उनके शिष्य निमिने तो उनकी बात न मानकर यज्ञ प्रारम्भ कर दिया है । उस समय उन्होंने शाप दिया कि ' निमिको अपनी विचारशीलता और पाण्डित्यका बड़ा घमंड है, इसलिये इसका शरीरपात हो जाय' ॥४ ॥ निमिकी दृष्टिमें गुरु वसिष्ठका यह शाप धर्मके

अनुकूल नहीं, प्रतिकूल था । इसलिये उन्होंने भी शाप दिया कि ' आपने लोभवश अपने धर्मका आदर नहीं किया, इसलिये आपका शरीर भी गिर जाय' || ५ || यह कहकर आत्मविद्यामें निपुण निमिने अपने शरीरका त्याग कर दिया । परीक्षित्! इधर हमारे वृद्ध प्रपितामह वसिष्ठजीने भी अपना शरीर त्यागकर मित्रावरुणके द्वारा उर्वशीके गर्भसे जन्म ग्रहण किया ॥६ ॥ राजा निमिके यज्ञमें आये हुए श्रेष्ठ मुनियोंने राजाके शरीरको सुगन्धित

वस्तुओंमें रख दिया । जब सत्रयागकी समाप्ति हुई और देवतालोग आये, तब उन लोगोंने उनसे प्रार्थना की ॥७ ॥ ' महानुभावो! आपलोग समर्थ हैं। यदि आप प्रसन्न हैं तो राजा

निमिका यह शरीर पुनः जीवित हो उठे । ' देवताओंने कहा -' ऐसा ही हो । ' उस समय निमिने कहा —' मुझे देहका बन्धन नहीं चाहिये || ८ || विचारशील मुनिजन अपनी बुद्धिको पूर्णरूपसे श्रीभगवान्में ही लगा देते हैं और उन्हींके चरणकमलोंका भजन करते हैं । एक- न-एक दिन यह शरीर अवश्य ही छूटेगा - इस भय से भीत होनेके कारण वे इस शरीरका कभी संयोग ही नहीं चाहते; वे तो मुक्त ही होना चाहते हैं || ९ || अतः मैं अब दुःख, शोक और भयके मूल कारण इस शरीरको धारण करना नहीं चाहता । जैसे जलमें मछ्लीके लिये सर्वत्र ही मृत्युके अवसर हैं, वैसे ही इस शरीरके लिये भी सब कहीं मृत्यु- ही - मृत्यु है ' ॥१० ॥

देवा ऊचुः

विदेह उष्यतां कामं लोचनेषु शरीरिणाम् ।

उन्मेषणनिमेषाभ्यां लक्षितोऽध्यात्मसंस्थितः ॥११

अराजकभयं नृपां मन्यमाना महर्षयः ।

देहं ममन्थुः स्म निमेः कुमारः समजायत ॥१२

जन्मना जनकः सोऽभूद् वैदेहस्तु विदेहजः ।

मिथिलो मथनाज्जातो मिथिला येन निर्मिता ॥१३

तस्मादुदावसुस्तस्य पुत्रोऽभून्नन्दिवर्धनः ।

ततः सुकेतुस्तस्यापि देवरातो” महीपते ॥१४

पृष्ठ 117

श्रीमद्भागवत महापुराण - २, पृष्ठ 117 का मूल पृष्ठ
पूरे पर्दे पर देखने के लिये चित्र दबाएँ
पाठ पढ़ें पाठ छिपाएँ

तस्माद् बृहद्रथस्तस्य महावीर्यः सुधृत्पिता ।

सुधृतेर्धृष्टकेतुर्वै हर्यश्वोऽथ मरुस्ततः ॥१५

मरोः प्रतीपकस्तस्माज्जातः २ कृतिरथो यतः ।

देवमीढस्तस्य सुतो विश्रुतोऽथ महाधृतिः ॥ १६

कृतिरातस्ततस्तस्मान्महारोमाथ तत्सुतः ।

स्वर्णरोमा सुतस्तस्य ह्रस्वरोमा व्यजायत ॥१७

ततः सीरध्वजो जज्ञे यज्ञार्थं कर्षतो महीम् ।

सीता सीराग्रतो जाता तस्मात् सीरध्वजः स्मृतः ॥१८

कुशध्वजस्तस्य पुत्रस्ततो धर्मध्वजो नृपः ।

धर्मध्वजस्य द्वौ पुत्रौ कृतध्वजमितध्वजौ ॥ १ ९

कृतध्वजात् केशिध्वजः खाण्डिक्यस्तु मितध्वजात् ।

कृतध्वजसुतो राजन्नात्मविद्याविशारदः ॥२०

खाण्डिक्यः कर्मतत्त्वज्ञो भीतः केशिध्वजाद्भुतः ।

भानुमांस्तस्य पुत्रोऽभूच्छतद्युम्नस्तु तत्सुतः ॥ २१

देवताओंने कहा— ' मुनियो! राजा निमि बिना शरीरके ही प्राणियोंके नेत्रोंमें अपनी इच्छाके अनुसार निवास करें । वे वहाँ रहकर सूक्ष्मशरीरसे भगवान्‌का चिन्तन करते रहें । पलक उठने और गिरनेसे उनके अस्तित्वका पता चलता रहेगा ॥११ ॥ इसके बाद महर्षियोंने

यह सोचकर कि ‘ राजाके न रहनेपर लोगोंमें अराजकता फैल जायगी' निमिके शरीरका मन्थन किया । उस मन्थनसे एक कुमार उत्पन्न हुआ ॥१२ ॥ जन्म लेनेके कारण उसका नाम

हुआ जनक । विदेहसे उत्पन्न होनेके कारण ' वैदेह' और मन्थनसे उत्पन्न होनेके कारण उसी

बालकका नाम ‘ मिथिल' हुआ । उसीने मिथिलापुरी बसायी ॥१३ ॥

परीक्षित्! जनकका उदावसु, उसका नन्दिवर्धन, नन्दिवर्धनका सुकेतु, उसका देवरात, देवरातका बृहद्रथ, बृहद्रथका महावीर्य, महावीर्यका सुधृति, सुधृतिका धृष्टकेतु, धृष्टकेतुका हर्यश्व और उसका मरु नामक पुत्र हुआ ॥ १४-१५ ॥ मरुसे प्रतीपक, प्रतीपकसे कृतिरथ, कृतिरथसे देवमीढ, देवमीढसे विश्रुत और विश्रुतसे महाधृतिका जन्म हुआ ॥ १६ ॥ महाधृतिका कृतिरात, कृतिरातका महारोमा, महारोमाका

स्वर्णरोमा और स्वर्णरोमाका पुत्र हुआ ह्रस्वरोमा ॥१७ ॥ इसी ह्रस्वरोमाके पुत्र महाराज

सीरध्वज थे । वे जब यज्ञके लिये धरती जोत रहे थे, तब उनके सीर ( हल ) के अग्रभाग ( फाल ) -से सीताजीकी उत्पत्ति हुई । इसीसे उनका नाम ' सीरध्वज ' पड़ा ॥१८ ॥ सीरध्वजके

कुशध्वज, कुशध्वजके धर्मध्वज और धर्मध्वजके दो पुत्र हुए — कृतध्वज और मितध्वज ॥१९ ॥ कृतध्वजके केशिध्वज और मितध्वजके खाण्डिक्य हुए । परीक्षित्!

केशिध्वज आत्मविद्यामें बड़ा प्रवीण था ॥ २० ॥

पृष्ठ 118

श्रीमद्भागवत महापुराण - २, पृष्ठ 118 का मूल पृष्ठ
पूरे पर्दे पर देखने के लिये चित्र दबाएँ
पाठ पढ़ें पाठ छिपाएँ

खाण्डिक्य था कर्मकाण्डका मर्मज्ञ । वह केशिध्वजसे भयभीत होकर भाग गया ।

केशिध्वजका पुत्र भानुमान् और भानुमान्का शतद्युम्न था ॥२१ ॥

शुचिस्तत्तनयस्तस्मात् सनद्वाजस्ततोऽभवत् ।

ऊर्ध्वकेतुः सनद्वाजादजोऽथ पुरुजित्सुतः ॥२२

अरिष्टनेमिस्तस्यापि श्रुतायुस्तत्सुपार्श्वकः ।

ततश्चित्ररथो यस्य क्षेमधिर्मिथिलाधिपः ॥२३

तस्मात् समरथस्तस्य सुतः सत्यरथस्ततः ।

आसीदुपगुरुस्तस्मादुपगुप्तोऽग्निसंभवः ॥२४

वस्वनन्तोऽथ तत्पुत्रो युयुधो यत् सुभाषणः ।

श्रुतस्ततो जयस्तस्माद् विजयोऽस्मादृतः सुतः ॥२५

शुनकस्तत्सुतो जज्ञे वीतहव्यो धृतिस्ततः ।

बहुलाश्वो धृतेस्तस्य कृतिरस्य महावशी ॥२६

एते वै मैथिला राजन्नात्मविद्याविशारदाः ।

योगेश्वरप्रसादेन द्वन्द्वैर्मुक्ता गृहेष्वपि ॥ २७

शतद्युम्नसे शुचि, शुचिसे सनद्वाज, सनद्वाजसे ऊर्ध्वकेतु, ऊर्ध्वकेतुसे अज, अजसे पुरुजित्, पुरुजित्से अरिष्टनेमि, अरिष्टनेमिसे श्रुतायु, श्रुतायुसे सुपार्श्वक, सुपार्श्वकसे चित्ररथ और चित्ररथसे मिथिलापति क्षेमधिका जन्म हुआ ॥२२-२३ ॥ क्षेमधिसे समरथ, समरथसे सत्यरथ, सत्यरथसे उपगुरु और उपगुरुसे उपगुप्त नामक पुत्र हुआ । यह अग्निका अंश था ॥२४ ॥ उपगुप्तका वस्वनन्त, वस्वनन्तका युयुध, युयुधका सुभाषण, सुभाषणका श्रुत,

श्रुतका जय, जयका विजय और विजयका ऋत नामक पुत्र हुआ ॥२५ ॥ ऋतका शुनक,

शुनकका वीतहव्य, वीतहव्यका धृति, धृतिका बहुलाश्व, बहुलाश्वका कृति और कृतिका पुत्र हुआ महावशी || २६ ॥ परीक्षित्! ये मिथिलके वंशमें उत्पन्न सभी नरपति ' मैथिल ' कहलाते हैं । ये सब - के - सब आत्मज्ञानसे सम्पन्न एवं गृहस्थाश्रममें रहते हुए भी सुख-दुःख आदि द्वन्द्वोंसे मुक्त थे । क्यों न हो, याज्ञवल्क्य आदि बड़े - बड़े योगेश्वरोंकी इनपर महान् कृपा जो थी ॥२७ ॥

इति श्रीमद्भागवते महापुराणे पारमहंस्यां संहितायां नवमस्कन्धे निमिवंशानुवर्णनं नाम त्रयोदशोऽध्यायः ॥१३ ॥

पृष्ठ 119

श्रीमद्भागवत महापुराण - २, पृष्ठ 119 का मूल पृष्ठ
पूरे पर्दे पर देखने के लिये चित्र दबाएँ
पाठ पढ़ें पाठ छिपाएँ

१. तं देहं । २. याश्रयात् । १. रीषो । २. प्रतिरथस्त० । ३. विश्वनाथो मरुत्कृतिः । ४. विरुतस्तत्सुतस्तस्मा० ।

पृष्ठ 120

श्रीमद्भागवत महापुराण - २, पृष्ठ 120 का मूल पृष्ठ
पूरे पर्दे पर देखने के लिये चित्र दबाएँ
पाठ पढ़ें पाठ छिपाएँ

अथ चतुर्दशोऽध्यायः चन्द्रवंशका वर्णन श्रीशुक उवाच

अथातः श्रूयतां राजन् वंशः सोमस्य पावनः ।

यस्मिन्नैलादयो भूपाः कीर्त्यन्ते पुण्यकीर्तयः ॥१

सहस्रशिरसः पुंसो नाभिह्रदसरोरुहात् ।

जातस्यासीत् सुतो धातुरत्रिः पितृसमो गुणैः ॥ २

तस्य दृग्भ्योऽभवत् पुत्रः सोमोऽमृतमयः किल ।

विप्रौषध्युडुगणानां ब्रह्मणा कल्पितः पतिः ॥३

श्रीशुकदेवजी कहते हैं - परीक्षित्! अब मैं तुम्हें चन्द्रमाके पावन वंशका वर्णन सुनाता हूँ । इस वंशमें पुरूरवा आदि बड़े - बड़े पवित्रकीर्ति राजाओंका कीर्तन किया जाता है ॥१ ॥

सहस्रों सिरवाले विराट् पुरुष नारायणके नाभि- सरोवरके कमलसे ब्रह्माजीकी उत्पत्ति हुई। ब्रह्माजीके पुत्र हुए अत्रि । वे अपने गुणोंके कारण ब्रह्माजीके समान ही थे ॥२ ॥ उन्हीं

अत्रिके नेत्रोंसे अमृतमय चन्द्रमाका जन्म हुआ । ब्रह्माजीने चन्द्रमाको ब्राह्मण, ओषधि और नक्षत्रोंका अधिपति बना दिया ॥३ ॥

सोऽयजद् राजसूयेन विजित्य भुवनत्रयम् ।

पत्नीं बृहस्पतेर्दर्पात् तारां नामाहरद् बलात् ॥४

यदा स देवगुरुणा याचितोऽभीक्ष्णशो मदात् ।

नात्यजत् तत्कृते जज्ञे सुरदानवविग्रहः ॥ ५

शुक्रो बृहस्पतेद्वेषादग्रहीत्' सासुरोडुपम् ।

हरो गुरुसुतं स्नेहात् सर्वभूतगणावृतः ॥६

सर्वदेवगणोपेतो महेन्द्रो गुरुमन्वयात् ।

सुरासुरविनाशोऽभूत् समरस्तारकामयः ॥७

निवेदितोऽथांगिरसा सोमं निर्भर्त्स्य विश्वकृत् ।

तारां स्वभर्त्रे प्रायच्छदन्तर्वत्नीमवैत् पतिः ॥८

त्यज त्यजाशु दुष्प्रज्ञे मत्क्षेत्रादाहितं परैः ।