श्रीगणेशाय नमः।

महाभारत — खण्ड ५

माया–संसार

माया, भ्रम और जगत् का स्वरूप

25 पद्य

महाभारत — खण्ड ५

संसार का त्याग

युधिष्ठिर उवाच

जन्ममृत्युजराव्याधिवेदनाभिरभिद्रुतम् ।

अपारमिव चास्वस्थं संसारं त्यजतः सुखम् ॥

इस संसारमें जन्म, मृत्यु, जरा, व्याधि और वेदनाओंका आक्रमण होता ही रहता है, जिससे यहाँका जीवन कभी स्वस्थ नहीं रहता । जो अपार-सा प्रतीत होनेवाले इस संसारको त्याग देता है, उसीको सुख मिलता है ।

शान्तिपर्व, अध्याय 9, श्लोक 33 महाभारत — खण्ड ५ पृ. 78 वैराग्य
धर्म का पतन

भीष्म उवाच

पाल्यमानास्तथान्योन्यं नरा धर्मेण भारत ।

खेदं परमुपाजग्मुस्ततस्तान् मोह आविशत् ॥

भारत! सब मनुष्य धर्मके द्वारा परस्पर पालित और पोषित होते थे । कुछ दिनोंके बाद सब लोग पारस्परिक संरक्षणके कार्यमें महान् कष्टका अनुभव करने लगे; फिर उन सबपर मोह छा गया ।

भीष्मजी ने युधिष्ठिर से आदि सत्ययुग में राजा और राज्य की उत्पत्ति के वृत्तान्त के अवसर पर कहा।

शान्तिपर्व, अध्याय 59, श्लोक 15 महाभारत — खण्ड ५ पृ. 391

युधिष्ठिर उवाच

कालसंचोदितो लोकः कालपर्यायनिश्चितः ।

उत्तमाधममध्यानि कर्माणि कुरुतेऽवशः ॥

कालके उलट-फेरसे प्रभावित तथा स्वभावसे प्रेरित हुआ मनुष्य विवश-सा होकर उत्तम, मध्यम और अधम कर्म करता है ।

शान्तिपर्व, अध्याय 62, श्लोक 10 महाभारत — खण्ड ५ पृ. 426 कर्म–प्रारब्ध

भीष्म उवाच

दण्डनीतिं परित्यज्य यदा कार्त्स्न्येन भूमिपः ।

प्रजाः क्लिश्नात्ययोगेन प्रवर्तेत तदा कलिः ॥

जब राजा समूची दण्डनीतिका परित्याग करके अयोग्य उपायोंद्वारा प्रजाको कष्ट देने लगता है, तब कलियुगका आरम्भ हो जाता है ।

शान्तिपर्व, अध्याय 69, श्लोक 91 महाभारत — खण्ड ५ पृ. 484 कर्म–प्रारब्ध
धर्मनिष्ठ राजधर्म

वामदेव → राजन

मरणान्तमिदं सर्वं नेह किञ्चिदनामयम् ।

तस्माद् धर्मे स्थितो राजा प्रजा धर्मेण पालयेत् ॥

राजन्! इस जगत्के सभी पदार्थ अन्तमें नष्ट होनेवाले हैं; यहाँ कोई भी वस्तु नीरोग या अविनाशी नहीं है । इसलिये राजाको धर्मपर स्थित रहकर प्रजाका धर्मके अनुसार ही पालन करना चाहिये ।

पराक्रम से पृथ्वी प्राप्त करने के पश्चात धर्मपरायण राजा को अपनी प्रजा का धर्मपूर्वक पालन करना चाहिए।

शान्तिपर्व, अध्याय 93, श्लोक 23 महाभारत — खण्ड ५ पृ. 630 धर्म–आचरण
लोभ की असीमता

भीष्म उवाच

जातौ बाल्ये च कौमारे यौवने चापि मानवाः ।

न संत्यजन्त्यात्मकर्म यो न जीर्यति जीर्यतः ॥

यो न पूरयितुं शक्यो लोभः प्राप्त्या कुरूद्वह ।

नित्यं गम्भीरतोयाभिरापगाभिरिवोदधिः ॥

कुरुश्रेष्ठ! मनुष्य जन्मकालमें, बाल्यावस्थामें तथा कौमार और यौवनावस्थामें जिसके कारण अपने बुरे कर्मोंको छोड़ नहीं पाते हैं, जो मनुष्यके वृद्ध होनेपर भी जीर्ण नहीं होता, वह लोभ ही है । जिस प्रकार गहरे जलवाली बहुत-सी नदियोंके मिल जानेसे भी समुद्र नहीं भरता है, उसी प्रकार कितने ही पदार्थोंका लाभ क्यों न हो जाय, लोभका पेट कभी नहीं भरता है ।

शान्तिपर्व, अध्याय 158, श्लोक 11–12 महाभारत — खण्ड ५ पृ. 1035 काम–क्रोध–लोभ–मोह
लोभ और अज्ञान का सम्बन्ध

भीष्म उवाच

लोभप्रभवमज्ञानं वृद्धं भूयः प्रवर्धते ।

स्थाने स्थानं क्षये क्षैण्यमुपैति विविधां गतिम् ॥

लोभसे ही अज्ञान प्रकट होता है और लोभके बढ़नेपर वह अज्ञान और भी बढ़ता है । जबतक लोभ रहता है, तबतक अज्ञान भी बना रहता है और जब लोभका क्षय होता है, तब अज्ञान भी क्षीण हो जाता है । अज्ञान और लोभके कारण ही जीव नाना प्रकारकी योनियोंमें जन्म लेता है ।

भीष्मजी ने युधिष्ठिर से कहा।

शान्तिपर्व, अध्याय 159, श्लोक 10 महाभारत — खण्ड ५ पृ. 1041 काम–क्रोध–लोभ–मोह

भीष्म उवाच

अज्ञानप्रभवो लोभो भूतानां दृश्यते सदा ।

अस्थिरत्वं च भोगानां दृष्ट्वा ज्ञात्वा निवर्तते ॥

प्राणियोंका भोगोंके प्रति जो लोभ देखा जाता है, वह अज्ञानके ही कारण है । भोगोंकी क्षणभङ्गुरताको देखने और जाननेसे उसकी निवृत्ति हो जाती है ।

शान्तिपर्व, अध्याय 163, श्लोक 21 महाभारत — खण्ड ५ पृ. 1057 ज्ञान–विवेक

भीष्म उवाच

श्रिया ह्यभीक्ष्णं संवासो मोहयत्यविचक्षणम् ।

सा तस्य चित्तं हरति शारदाभ्रमिवानिलः ॥

सदा धन-सम्पत्तिका सहवास मूर्ख मनुष्यके चित्तको लुभाकर उसे मोहमें ही डाले रहता है । जैसे वायु शरद् ऋतुके बादलोंको उड़ा ले जाती है, उसी प्रकार वह सम्पत्ति मनुष्यके मनको हर लेती है ।

शान्तिपर्व, अध्याय 176, श्लोक 16 महाभारत — खण्ड ५ पृ. 1146 नीति–व्यवहार

भीष्म उवाच

स्वभावादेव संदृश्या वर्तमानाः प्रवृत्तयः ।

स्वभावनिरताः सर्वाः परितुष्येन केनचित् ॥

ऐसा समझना चाहिये, पूर्वकृत कर्मानुसार बने हुए स्वभावसे ही प्राणियोंकी वर्तमान प्रवृत्तियाँ प्रकट हुई हैं; अतः समस्त प्रजा स्वभावमें ही तत्पर है, उनका दूसरा कोई आश्रय नहीं है । इस रहस्यको समझकर मनुष्यको किसी भी परिस्थितिमें संतुष्ट नहीं होना चाहिये ।

शान्तिपर्व, अध्याय 179, श्लोक 11 महाभारत — खण्ड ५ पृ. 1161

भीष्म उवाच

न पुल्कसो न चाण्डाल आत्मानं त्यक्तुमिच्छति ।

तया तुष्टः स्वया योन्या मायां पश्यस्व यादृशीम् ॥

भंगी अथवा चाण्डाल भी अपने शरीरको त्यागना नहीं चाहता है, वह अपनी उसी योनिसे संतुष्ट रहता है । देखिये, भगवान्‌की कैसी माया है?

शान्तिपर्व, अध्याय 180, श्लोक 38 महाभारत — खण्ड ५ पृ. 1175

मनु उवाच

रसैर्विमुक्तं विविधैश्च गन्धै ।

रशब्दमस्पर्शमरूपवच्च ।

अग्राह्यमव्यक्तमवर्णमेकं ।

पञ्चप्रकारान् ससृजे प्रजानाम् ॥

वह अनिर्वचनीय वस्तु नाना प्रकारके रस और भाँति-भाँतिके गन्धोंसे रहित है । शब्द, स्पर्श एवं रूपसे भी शून्य है। मन, बुद्धि और वाणीद्वारा भी उसका ग्रहण नहीं हो सकता । वह अव्यक्त, अद्वितीय तथा रूप-रंगसे रहित है तथापि उसीने प्रजाओंके लिये रूप, रस आदि पाँचों विषयोंकी सृष्टि की है ।

शान्तिपर्व, अध्याय 201, श्लोक 26 महाभारत — खण्ड ५ पृ. 1299

भीष्म उवाच

यदर्थं धर्मसंसर्गः कर्मणां च फलोदयः ।

तमनाश्वासिकं मोहं विनाशि चलमध्रुवम् ॥

उन्होंने कहा — ‘जिसके लिये धर्मका आचरण किया जाता है, जो कर्मोंके फलका उदय होनेपर प्राप्त होता है, वह इहलोक या परलोकका भोग नश्वर है । उसपर आस्था करना उचित नहीं । वह मोहरूप, चंचल और अस्थिर है’

शान्तिपर्व, अध्याय 218, श्लोक 22 महाभारत — खण्ड ५ पृ. 1404 कर्म–प्रारब्ध
भोग की व्यर्थता

भीष्म उवाच

अर्थांस्तथात्यन्तसुखावहांश्च ।

लिप्सन्त एते बहवो विशुष्काः ।

महत्तरं दुःखमनुप्रपन्ना ।

हित्वाऽऽमिषं मृत्युवशं प्रयान्ति ॥

बहुत-से शुष्क हृदयवाले लोग ऐसे विषयोंकी लिप्सा रखते हैं, जो अत्यन्त सुखदायक हों; किंतु इस लिप्सामें उन्हें भारी-से-भारी दुःखोंका ही सामना करना पड़ता है और अन्तमें वे भोगोंको छोड़कर मृत्युके ग्रास बन जाते हैं ।

शान्तिपर्व, अध्याय 218, श्लोक 46 महाभारत — खण्ड ५ पृ. 1410 वैराग्य
ज्ञान की महिमा

कपिल उवाच

ज्ञानं प्लावयते सर्वं यो ज्ञानं ह्यनुवर्तते ।

ज्ञानादपेत्य या वृत्तिः सा विनाशयति प्रजाः ॥

जो ज्ञानका अनुसरण करता है, ज्ञान उसके समस्त संसारबन्धनका नाश कर देता है । बिना ज्ञानकी जो प्रवृत्ति होती है, वह प्रजाको जन्म और मरणके चक्करमें डालकर उसका विनाश कर देती है ।

कपिल ने कहा।

शान्तिपर्व, अध्याय 269, श्लोक 50 महाभारत — खण्ड ५ पृ. 1744 ज्ञान–विवेक

कपिल उवाच

यो यथाप्रकृतिर्जन्तुः प्रकृतेः स्याद् वशानुगः ।

तस्य द्वेषश्च कामश्च क्रोधो दम्भोऽनृतं मदः ।

नित्यमेवाभिवर्तन्ते गुणाः प्रकृतिसम्भवाः ॥

जिस प्राणीकी जैसी प्रकृति होती है, उस प्रकृतिके वह अधीन होता है । उसके भीतर द्वेष, काम, क्रोध, दम्भ, असत्य और मद — ये प्रकृतिजनित गुण सदा ही विद्यमान रहते हैं ।

शान्तिपर्व, अध्याय 269, श्लोक 55 महाभारत — खण्ड ५ पृ. 1745 काम–क्रोध–लोभ–मोह

भीष्म उवाच

लोभमोहाभिभूतस्य रागद्वेषान्वितस्य च ।

न धर्मे जायते बुद्धिर्व्याजाद् धर्मं करोति च ॥

लोभ और मोहसे घिरे हुए तथा राग-द्वेषके वशीभूत हुए मनुष्यकी बुद्धि धर्ममें नहीं लगती है । वह किसी-न-किसी बहाने से दिखाऊ धर्मका आचरण करता है ।

शान्तिपर्व, अध्याय 273, श्लोक 6 महाभारत — खण्ड ५ पृ. 1771 काम–क्रोध–लोभ–मोह

भीष्म उवाच

अन्योन्यभक्षणं दृष्ट्वा भूतानामपि चाशुभम् ।

बाल्ये मोहं च विज्ञाय क्षयं देहस्य चाशुभम् ॥

रागे मोहे च सम्प्राप्ते क्वचित् सत्त्वं समाश्रितम् ।

सहस्रेषु नरः कश्चिन्मोक्षबुद्धिं समाश्रितः ॥

संसारके प्राणी एक-दूसरेको खा जाते हैं, यह कैसी अशुभ घटना है । इसपर दृष्टिपात करो । बाल्यावस्थामें मनपर मोह छाया रहता है और वृद्धावस्थामें शरीरका अमंगलकारी विनाश उपस्थित होता है । राग और मोह प्राप्त होनेपर अनेक दोष उत्पन्न होते हैं, इन सबको जानकर कहीं किसी-किसीको ही सत्त्वगुणसे युक्त देखा जाता है । सहस्रों मनुष्योंमेंसे कोई बिरला ही मोक्षविषयक बुद्धिका आश्रय लेता है ।

शान्तिपर्व, अध्याय 301, श्लोक 38–39 महाभारत — खण्ड ५ पृ. 1988 वैराग्य

भीष्म → युधिष्ठिर

सत्त्वस्य च गुणान् कृत्स्नान् रजसश्च गुणान् पुनः ।

गुणांश्च तमसः सर्वान् गुणान् बुद्धेश्च भारत ॥

गुणांश्च मनसश्चापि नभसश्च गुणांश्च सः ।

गुणान् वायोश्च धर्मात्मंस्तेजसश्च गुणान् पुनः ॥

अपां गुणांस्तथा पार्थ पार्थिवांश्च गुणानपि ।

सर्वाण्येव गुणैर्व्याप्य क्षेत्रज्ञेषु युधिष्ठिर ॥

मनोऽनुयाति क्षेत्रज्ञं कर्मणी च शुभाशुभे ।

शिष्या इव महात्मानमिन्द्रियाणि च तं प्रभो ॥

प्रकृतिं चाप्यतिक्रम्य गच्छत्यात्मानमव्ययम् ।

परं नारायणात्मानं निर्द्वद्वं प्रकृतेः परम् ॥

भरतनन्दन! धर्मात्मा राजा युधिष्ठिर! परब्रह्म परमात्मा सात्त्विक, राजस और तामस गुणोंको एवं बुद्धि, मन, आकाश, वायु, तेज, जल, और पृथ्वी — इन सबके सम्पूर्ण गुणोंको तथा अन्य सब वस्तुओंको भी अपने गुणोंद्वारा व्याप्त करके सभी क्षेत्रज्ञों (जीवात्माओं) में स्थित हैं, प्रभो! जैसे शिष्य अपने गुरुके पीछे चलते हैं, उसी प्रकार मन, इन्द्रियाँ और शुभाशुभ कर्म भी उस जीवात्माके पीछे-पीछे चलते हैं । जब जीवात्मा इन्द्रियों और प्रकृतिको भी लाँघकर जाता है, तब उस नारायणस्वरूप अविनाशी परमात्माको प्राप्त हो जाता है, जो द्वन्द्वरहित और मायासे अतीत है ।

शान्तिपर्व, अध्याय 301, श्लोक 92–96 महाभारत — खण्ड ५ पृ. 1995 ज्ञान–विवेक
द्वन्द्वों का मिथ्या आरोप

वसिष्ठ उवाच

एवं द्वन्द्वान्यथैतानि समावर्तन्ति नित्यशः ।

ममैवैतानि जायन्ते धावन्ते तानि मामिति ॥

निस्तर्तव्यान्यथैतानि सर्वाणीति नराधिप ।

मन्यतेऽयं ह्यबुद्धत्वात् तथैव सुकृतान्यपि ॥

भोक्तव्यानि मयैतानि देवलोकगतेन वै ।

इहैव चैनं भोक्ष्यामि शुभाशुभफलोदयम् ॥

इस प्रकार प्रकृतिकी प्रेरणासे स्वभावतः सुख-दुःखादि द्वन्द्वोंकी सदा पुनरावृत्ति होती रहती है; किंतु जीवात्मा अज्ञानवश यह मान बैठता है कि ये सारे द्वन्द्व मुझपर ही धावा करते हैं और मुझे इनसे निस्तार पानेकी चेष्टा करनी चाहिये । (ऐसा मानकर वह दुखी होता है) नरेश्वर! प्रकृतिसे संयुक्त हुआ पुरुष अज्ञानवश यह मान लेता है कि मैं देवलोकमें जाकर अपने समस्त प्रण्योंके फलका उपभोग करूँगा और पूर्वजन्मके किये हुए शुभाशुभ कर्मोंका जो फल प्रकट हो रहा है, उसे यहीं भोगूँगा ।

शान्तिपर्व, अध्याय 303, श्लोक 36–38 महाभारत — खण्ड ५ पृ. 2014 ज्ञान–विवेक

वसिष्ठ उवाच

अतपास्तप आत्मानमगतिर्गतिमात्मनः ।

अभवो भवमात्मानमभयो भयमात्मनः ।

अक्षरः क्षरमात्मानमबुद्धिस्त्वभिमन्यते ॥

वह कभी तप नहीं करता तो भी अपनेको तपस्वी मानता है । कहीं गमन नहीं करता तो भी अपनेको आने-जानेवाला समझता है । संसाररहित होकर भी अपनेको संसारी और निर्भय होकर भी अपनेको भयभीत मानता है । यद्यपि वह अक्षर (अविनाशी) है तो भी अपनेको क्षर (नाशवान्) समझता है तथा बुद्धिसे परे होनेपर भी बुद्धिमत्ताका अभिमान रखता है ।

शान्तिपर्व, अध्याय 303, श्लोक 53–54 महाभारत — खण्ड ५ पृ. 2017 ज्ञान–विवेक

वसिष्ठ उवाच

किं मया कृतमेतावद् योऽहं कालमिमं जनम् ।

मत्स्यो जालं ह्यविज्ञानादनुवर्तितवानिह ॥

(जिस समय जीवात्माको विवेक होता है, उस समय वह यों विचार करने लगता है—) ओह! मैंने यह क्या किया? जैसे मछली अज्ञानवश स्वयं ही जाकर जालमें फँस जाती है, उसी प्रकार मैं भी आजतक यहाँ इस प्राकृत शरीरका ही अनुसरण करता रहा ।

शान्तिपर्व, अध्याय 307, श्लोक 23 महाभारत — खण्ड ५ पृ. 2037 कर्म–प्रारब्ध

नारद उवाच

मानुष्यमसुखं प्राप्य यः सज्जति स मुह्यति ।

नालं स दुःखमोक्षाय संयोगो दुःखलक्षणम् ॥

जहाँ सुखका नाम भी नहीं है, ऐसे इस मानव शरीरको पाकर जो विषयोंमें आसक्त होता है, वह मोहको प्राप्त होता है। विषयोंका संयोग दुःखरूप ही है, अतः दुःखोंसे छुटकारा नहीं दिला सकता ।

शान्तिपर्व, अध्याय 329, श्लोक 8 महाभारत — खण्ड ५ पृ. 2201 वैराग्य
परमात्मा का स्वरूप

भीष्म उवाच

न दृश्यश्चक्षुषा योऽसौ न स्पृश्यः स्पर्शनेन च ।

न प्रेयश्चैव गन्धेन रसेन च विवर्जितः ॥

सत्त्वं रजस्तमश्चैव न गुणास्तं भजन्ति वै ।

यश्च सर्वगतः साक्षी लोकस्यात्मेति कथ्यते ॥

भूतग्रामशरीरेषु नश्यत्सु न विनश्यति ।

अजो नित्यः शाश्वतश्च निर्गुणो निष्कलस्तथा ॥

द्विर्द्वादशेभ्यस्तत्त्वेभ्यः ख्यातो यः पञ्चविंशकः ।

पुरुषो निष्क्रियश्चैव ज्ञानदृश्यश्च कथ्यते ॥

यं प्रविश्य भवन्तीह मुक्ता वै द्विजसत्तमाः ।

स वासुदेवो विज्ञेयः परमात्मा सनातनः ॥

जो नेत्रोंसे देखा नहीं जाता, त्वचासे जिसका स्पर्श नहीं होता, गन्ध ग्रहण करनेवाली घ्राणेन्द्रियसे जो सूँघनेमें नहीं आता, जो रसनेन्द्रियकी पहुँचसे परे है; सत्त्व, रज और तम नामक गुण जिसपर कोई प्रभाव नहीं डाल पाते, जो सर्वव्यापी, साक्षी और सम्पूर्ण जगत्का आत्मा कहलाता है, सम्पूर्ण प्राणियोंका नाश हो जानेपर भी जो स्वयं नष्ट नहीं होता है, जिसे अजन्मा, नित्य, सनातन, निर्गुण और निष्कल बताया गया है, जो चौबीस तत्त्वोंसे परे पचीसवें तत्त्वके रूपमें विख्यात है, जिसे अन्तर्यामी पुरुष, निष्क्रिय तथा ज्ञानमय नेत्रोंसे ही देखने योग्य बताया जाता है, जिसमें प्रवेश करके श्रेष्ठ द्विज यहाँ मुक्त हो जाते हैं, वही सनातन परमात्मा है । उसीको वासुदेव नामसे जानना चाहिये ।

भीष्मजी ने युधिष्ठिर को परमात्मा का स्वरूप बताया।

शान्तिपर्व, अध्याय 339, श्लोक 21–25 महाभारत — खण्ड ५ पृ. 2275 ज्ञान–विवेक

श्रीभगवान् उवाच

छादयामि जगद् विश्वं भूत्वा सूर्य इवांशुभिः ।

सर्वभूताधिवासश्च वासुदेवस्ततो ह्यहम् ॥

(जो सबमें व्याप्त हो अथवा जो किसीका निवासस्थान हो, उसे ‘वासु’ कहते हैं) मैं ही सूर्यरूप धारण करके अपनी किरणोंसे सम्पूर्ण जगत्‌को व्याप्त करता हूँ तथा मैं ही सम्पूर्ण प्राणियोंका वासस्थान हूँ; इसलिये मेरा नाम ‘वासुदेव’ है ।

शान्तिपर्व, अध्याय 341, श्लोक 41 महाभारत — खण्ड ५ पृ. 2315